27. śalyāpanayanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શલ્યાપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| શલ્યં દ્વિવિધમવબદ્ધમનવબદ્ધં ચ ||૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર સમાસેનાનવબદ્ધશલ્યોદ્ધરણાર્થં પઞ્ચદશ હેતૂન્ વક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- સ્વભાવઃ, પાચનં, ભેદનં, દારણં, પીડનં, પ્રમાર્જનં, નિર્ધ્માપનં, વમનં, વિરેચનં, પ્રક્ષાલનં, પ્રતિમર્શઃ, પ્રવાહણમ્, આચૂષણમ્, અયસ્કાન્તો, હર્ષશ્ચેતિ ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તત્રાશ્રુક્ષવથૂદ્ગારકાસમૂત્રપુરીષાનિલૈઃ સ્વભાવબલપ્રવૃત્તૈર્નયનાદિભ્યઃ પતતિ | માંસાવગાઢં શલ્યમવિદહ્યમાનં પાચયિત્વા પ્રકોથાત્તસ્ય પૂયશોણિતવેગાદ્ગૌરવાદ્વા પતતિ | પક્વમભિદ્યમાનં ભેદયેદ્દારયેદ્વા | ભિન્નમનિરસ્યમાનં પીડનીયૈઃ પીડયેત્ પાણિભિર્વા | અણૂન્યક્ષશલ્યાનિ પરિષેચનાધ્માપનૈર્બાલવસ્ત્રપાણિભિઃ પ્રમાર્જયેત્ | આહારશેષશ્લેષ્મહીનાણુશલ્યાનિ શ્વસનોત્કાસનપ્રધમનૈર્નિર્ધમેત્ | અન્નશલ્યાનિ વમનાઙ્ગુલિપ્રતિમર્શપ્રભૃતિભિઃ | વિરેચનૈઃ પક્વાશયગતાનિ | વ્રણદોષાશયગતાનિ પ્રક્ષાલનૈઃ | વાતમૂત્રપુરીષગર્ભસઙ્ગેષુ પ્રવાહણમુક્તમ્ | મારુતોદકસવિષરુધિરદુષ્ટસ્તન્યેષ્વાચૂષણમાસ્યેન વિષાણૈર્વા | અનુલોમમનવબદ્ધમકર્ણમનલ્પવ્રણમુખમયસ્કાન્તેન | હૃદ્યવસ્થિતમનેકકારણોત્પન્નં શોકશલ્યં હર્ષેણેતિ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સર્વશલ્યાનાં તુ મહતામણૂનાં વા દ્વાવેવાહરણહેતૂ ભવતઃ- પ્રતિલોમોઽનુલોમશ્ચ ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

તત્ર પ્રતિલોમમર્વાચીનમાનયેત્ , અનુલોમં પરાચીનમ્ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ઉત્તુણ્ડિતં છિત્ત્વા નિર્ઘાતયેચ્છેદનીયમુખમ્ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

છેદનીયમુખાન્યપિ કુક્ષિવક્ષઃકક્ષાવઙ્ક્ષણપર્શુકાન્તરપતિતાનિ ચ હસ્તશક્યં યથામાર્ગેણ હસ્તેનૈવાપહર્તું પ્રયતેત ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

હસ્તેનૈવાપહર્તુમશક્યં વિશસ્ય શસ્ત્રેણ યન્ત્રેણાપહરેત્ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ભવતિ ચાત્ર- શીતલેન જલેનૈનં મૂર્ચ્છન્તમવસેચયેત્ | સંરક્ષેદસ્ય મર્માણિ મુહુરાશ્વાસયેચ્ચ તમ્ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

તતઃ શલ્યમુદ્ધૃત્ય નિર્લોહિતં વ્રણં કૃત્વા સ્વેદાર્હમગ્નિઘૃતપ્રભૃતિભિઃ સંસ્વેદ્યાવદહ્ય પ્રદિહ્ય સર્પિર્મધુભ્યાં બદ્ધ્વાઽઽચારિકમુપદિશેત્ | (સિરાસ્નાયુવિલગ્નં શલાકાદિભિર્વિમોચ્યાપનયેત્; શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગં સમવપીડ્ય શ્વયથું; દુર્બલવારઙ્ગં કુશાદિભિર્બદ્ધ્વા|) ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

હૃદયમભિતો વર્તમાનં શલ્યં શીતજલાદિભિરુદ્વેજિતસ્યાપહરેદ્યથામાર્ગં; દુરુપહરમન્યતોઽપબાધ્યમાનં પાટયિત્વોદ્ધરેત્ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

અસ્થિવિવરપ્રવિષ્ટમસ્થિવિદષ્ટં વાઽવગૃહ્ય પાદાભ્યાં યન્ત્રેણાપહરેત્, અશક્યમેવં વા બલવદ્ભિઃ સુપરિગૃહીતસ્ય યન્ત્રેણ ગ્રાહયિત્વા શલ્યવારઙ્ગં પ્રવિભુજ્ય ધનુર્ગુણૈર્બદ્ધ્વૈકતશ્ચાસ્ય પઞ્ચાઙ્ગ્યામુપસંયતસ્યાશ્વસ્યવક્ત્રકવિકે બધ્નીયાત્, અથૈનં કશયા તાડયેદ્યથોન્નામયઞ્ શિરો વેગેન શલ્યમુદ્ધરતિ; દૃઢાં વા વૃક્ષશાખામવનમ્ય તસ્યાં પૂર્વવદ્બદ્ધ્વોદ્ધરેત્ ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

અદેશોત્તુણ્ડિતમષ્ઠીલાશ્મમુદ્ગરાણામન્યતમસ્ય પ્રહારેણ વિચાલ્ય યથામાર્ગમેવ યન્ત્રેણ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

વિમૃદિતકર્ણાનિ કર્ણવન્ત્યનાબાધકરદેશોત્તુણ્ડિતાનિ પુરસ્તાદેવ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

જાતુષે કણ્ઠાસક્તે કણ્ઠે નાડીં પ્રવેશ્યાગ્નિતપ્તાં ચ શલાકાં, તયાઽવગૃહ્ય શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિચ્ય સ્થિરીભૂતં શલ્યમુદ્ધરેત્ ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

અજાતુષં તુ જતુમધૂચ્છિષ્ટપ્રલિપ્તયા શલાકયા પૂર્વકલ્પેનેત્યેકે ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

અસ્થિશલ્યમન્યદ્વા તિર્યક્કણ્ઠાસક્તમવેક્ષ્ય કેશોણ્ડુકં દૃઢૈકદીર્ઘસૂત્રબદ્ધં દ્રવભક્તોપહિતં પાયયેદાકણ્ઠાત્ પૂર્ણકોષ્ઠં ચ વામયેત્, વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં જ્ઞાત્વા સૂત્રં સહસા ત્વાક્ષિપેત્; મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચકેનાપહરેત્ પ્રણુદેદ્વાઽન્તઃ | ક્ષતકણ્ઠાય ચ મધુસર્પિષી લેઢું પ્રયચ્છેત્ત્રિફલાચૂર્ણં વા મધુશર્કરામિશ્રમ્ ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ઉદકપૂર્ણોદરમવાક્શિરસમવપીડયેદ્ધુનીયાદ્વામયેદ્વા ભસ્મરાશૌ વા નિખનેદામુખાત્ ||૨૦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

ગ્રાસશલ્યે તુ કણ્ઠાસક્તે નિઃશઙ્કમનવબુદ્ધં સ્કન્ધે મુષ્ટિનાઽભિહન્યાત્, સ્નેહં મદ્યં પાનીયં વા પાયયેત્ ||૨૧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

બાહુરજ્જુલતાપાશૈઃ કણ્ઠપીડનાદ્વાયુઃ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્માણં કોપયિત્વા સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, લાલાસ્રાવં ફેનાગમનં સઞ્જ્ઞાનાશં ચાપાદયતિ; તમભ્યજ્ય સંસ્વેદ્ય શિરોવિરેચનં તસ્મૈ તીક્ષ્ણં વિદધ્યાદ્રસં ચ વાતઘ્નં દદ્યાદિતિ ||૨૨||

Adhikarana 21 (23-26) · Śloka 26

ભવન્તિ ચાત્ર- શલ્યાકૃતિવિશેષાંશ્ચ સ્થાનાન્યાવેક્ષ્ય બુદ્ધિમાન્ | તથા યન્ત્રપૃથક્ત્વં ચ સમ્યક્ શલ્યમથાહરેત્ ||૨૩|| કર્ણવન્તિ તુ શલ્યાનિ દુઃખાહાર્યાણિ યાનિ ચ | આદદીત ભિષક્ તસ્માત્તાનિ યુક્ત્યા સમાહિતઃ ||૨૪|| એતૈરુપાયૈઃ શલ્યં તુ નૈવ નિર્યાત્યતે યદિ | મત્યા નિપુણયા વૈદ્યો યન્ત્રયોગૈશ્ચ નિર્હરેત્ ||૨૫|| શોથપાકૌ રુજશ્ચોગ્રાઃ કુર્યાચ્છલ્યમનાહૃતમ્ | વૈકલ્યં મરણં ચાપિ તસ્માદ્યત્નાદ્વિનિર્હરેત્ ||૨૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાપનયનીયો નામ સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૭||