Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

27. śalyāpanayanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| śalyaṁ dvividhamavabaddhamanavabaddhaṁ ca ||3||

View original

अथातः शल्यापनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शल्यं द्विविधमवबद्धमनवबद्धं च ||३||

🔊 Audio coming soon

avabaddhamanavabaddhaṁ cēti tatrāvabaddhaṁ viśēṣēṇā''saktam; anyē tu “asthyādipraviṣṭamavabaddham , itaradanavabaddham” iti manyantē||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

tatra samāsēnānavabaddhaśalyōddharaṇārthaṁ pañcadaśa hētūn vakṣyāmaḥ | tadyathā- svabhāvaḥ, pācanaṁ, bhēdanaṁ, dāraṇaṁ, pīḍanaṁ, pramārjanaṁ, nirdhmāpanaṁ, vamanaṁ, virēcanaṁ, prakṣālanaṁ, pratimarśaḥ, pravāhaṇam, ācūṣaṇam, ayaskāntō, harṣaścēti ||4||

View original

तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः | तद्यथा- स्वभावः, पाचनं, भेदनं, दारणं, पीडनं, प्रमार्जनं, निर्ध्मापनं, वमनं, विरेचनं, प्रक्षालनं, प्रतिमर्शः, प्रवाहणम्, आचूषणम्, अयस्कान्तो, हर्षश्चेति ||४||

🔊 Audio coming soon

tatrānavabaddhasyaiva prathamamaṅgīkr̥tasya parisaṅkhyāya hētūn pariharaṇē darśayannāha- tatrētyādi| tatrēti tayōrmadhyē| svabhāvaḥ prakr̥tiḥ; pācanamiti apakvaśalyasya pācanadravyaiḥ pākavidhānaṁ; bhēdanamiti vr̥ddhipatrādibhiḥ śastraiḥ sphōṭanaṁ; dāraṇamiti cirabilvādibhirmiśrakōktairauṣadhairvidāraṇaṁ; pīḍanamiti ‘dravyāṇāṁ picchilānāṁ’(sū. a.37) ityādimiśrakōktairdravyaiḥ kr̥tvā pīḍyatē yat; pramārjanamiti bālavastrābhiḥ prōñchanaṁ; nirdhmāpanamiti pradhamanam, ētaduktaṁ bhavati pippalīkaṭphalādicūrṇasya nāḍyā nāsāntaḥprāpaṇaṁ; pratimarśaḥ aṅgulyādigharṣaṇaṁ; pravāhaṇaṁ vi(ni)kunthanam; ācūṣaṇaṁ mukhaśr̥ṅgaiḥ kr̥tvā yaccūṣyatē; ayaskāntaḥ pāṣāṇaviśēṣaḥ, yadyapyayaskānta iti sāmānyēnōpāttastathā'pyatra karṣakō grāhyaḥ; harṣastuṣṭiḥ||4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravr̥ttairnayanādibhyaḥ patati | māṁsāvagāḍhaṁ śalyamavidahyamānaṁ pācayitvā prakōthāttasya pūyaśōṇitavēgādgauravādvā patati | pakvamabhidyamānaṁ bhēdayēddārayēdvā | bhinnamanirasyamānaṁ pīḍanīyaiḥ pīḍayēt pāṇibhirvā | aṇūnyakṣaśalyāni pariṣēcanādhmāpanairbālavastrapāṇibhiḥ pramārjayēt | āhāraśēṣaślēṣmahīnāṇuśalyāni śvasanōtkāsanapradhamanairnirdhamēt | annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhr̥tibhiḥ | virēcanaiḥ pakvāśayagatāni | vraṇadōṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgēṣu pravāhaṇamuktam | mārutōdakasaviṣarudhiraduṣṭastanyēṣvācūṣaṇamāsyēna viṣāṇairvā | anulōmamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntēna | hr̥dyavasthitamanēkakāraṇōtpannaṁ śōkaśalyaṁ harṣēṇēti ||5||

View original

तत्राश्रुक्षवथूद्गारकासमूत्रपुरीषानिलैः स्वभावबलप्रवृत्तैर्नयनादिभ्यः पतति | मांसावगाढं शल्यमविदह्यमानं पाचयित्वा प्रकोथात्तस्य पूयशोणितवेगाद्गौरवाद्वा पतति | पक्वमभिद्यमानं भेदयेद्दारयेद्वा | भिन्नमनिरस्यमानं पीडनीयैः पीडयेत् पाणिभिर्वा | अणून्यक्षशल्यानि परिषेचनाध्मापनैर्बालवस्त्रपाणिभिः प्रमार्जयेत् | आहारशेषश्लेष्महीनाणुशल्यानि श्वसनोत्कासनप्रधमनैर्निर्धमेत् | अन्नशल्यानि वमनाङ्गुलिप्रतिमर्शप्रभृतिभिः | विरेचनैः पक्वाशयगतानि | व्रणदोषाशयगतानि प्रक्षालनैः | वातमूत्रपुरीषगर्भसङ्गेषु प्रवाहणमुक्तम् | मारुतोदकसविषरुधिरदुष्टस्तन्येष्वाचूषणमास्येन विषाणैर्वा | अनुलोममनवबद्धमकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन | हृद्यवस्थितमनेककारणोत्पन्नं शोकशल्यं हर्षेणेति ||५||

🔊 Audio coming soon

svabhāvādihētōrviṣayamāha- tatrāśrukṣavathūdgārētyādi| tatra tēṣāṁ pañcadaśānāṁ madhyē| ētairaśruprabhr̥tibhiḥ svabhāvabalaṁ svabhāvaśaktiḥ, tataḥ pravr̥ttairāgatairhētubhirnayanādibhyaḥ śarīrapradēśēbhyō rajaḥprabhr̥ti śalyaṁ patatītyarthaḥ| pācanaviṣayamāha- māṁsāvagāḍhamityādi| avagāḍham abhyantaragatam| avidahyamānam apacyamānam| prakōthāttasyēti pūtibhāvānmāṁsasyētyarthaḥ| bhēdanadāraṇayōrviṣayamāha- pakvamityādi| pīḍanaviṣayamāha- bhinnamityādi| anirasyamānam aniṣkrāmantam| pramārjanaviṣayamāha- aṇūnītyādi| akṣāṇi indriyāṇi| pariṣēcanaṁ dhārābhiṣēcanam| ādhmāpanam akṣiṣu mukhamārutasya prāpaṇam| nirdhmāpanaviṣayamāha- āhāraśēṣatyādi|- bhuñjānasya nāsāntarādisthitamannamāhāraśēṣaḥ| hīnānāṁ patitānāṁ bhraṣṭānāṁ śalyānāmalpāvayavā hīnāṇuśalyānyucyantē| śvasanaṁ śvāsaḥ, utkāsa utkr̥ṣṭaṁ kāsanam| nirdhamēt niṣkāsayēt| vamanapratimarśayōrviṣayamāha- annaśalyānītyādi| annaśalyaṁ vamanēna patati, aṅgulipratimarśēna ca; aṅgulipratimarśaḥ aṅgulyādigharṣaṇam| virēcanaviṣayaṁ darśayannāha- virēcanaiḥ pakvāśayagatānīti|- pakvāśayagatāni ‘śalyāni’ iti śēṣaḥ| prakṣālanaviṣayamāha- vraṇētyādi| vraṇadōṣaḥ pūyaḥ, sa ēva śalyaṁ, vraṇāśayagatānyanyānyapi śalyānītyarthaḥ| pravāhaṇaviṣayamāha- vātētyādi| saṅgaḥ apravr̥ttiḥ| cūṣaṇaviṣayamāha- mārutētyādi| ayaskāntaviṣayamāha- anulōmamityādi| harṣaviṣayamāha- hr̥dyavasthitamityādi| kēcidanavabaddhaśalyaharaṇamadhyē bhēdanadāraṇapīḍanavamanavirēcanaprakṣālanāni na manyantē, tēṣāṁ matē bhēdanadāraṇayōravabaddhaśalyaviṣayatvaṁ, pīḍanādīnāṁ caturṇāṁ yathāsambhavamuktēṣvēvāntarbhāvaḥ||5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

sarvaśalyānāṁ tu mahatāmaṇūnāṁ vā dvāvēvāharaṇahētū bhavataḥ- pratilōmō'nulōmaśca ||6||

View original

सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा द्वावेवाहरणहेतू भवतः- प्रतिलोमोऽनुलोमश्च ||६||

🔊 Audio coming soon

pañcagatīnāṁ śalyānāmapi sarvēṣāmamārgamārgabhēdēna dvividhamāharaṇaṁ darśayannāha- sarvaśalyānāmityādi| pravēśamārgēṇaivāharaṇaṁ pratilōmaṁ, tadviparītaṁ cānulōmam||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

tatra pratilōmamarvācīnamānayēt , anulōmaṁ parācīnam ||7||

View original

तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेत् , अनुलोमं पराचीनम् ||७||

🔊 Audio coming soon

pratilōmānulōmāharaṇayōrviṣayamāha- tatrētyādi| tatrēti tayōrmadhyē| arvācīnamiti nātidūrapravēśāt, niviṣṭaśalyadvārāpēkṣayā kāyasya pūrvārdhasthitaṁ śalyamārvācīnamucyatē| tattu śalyaṁ pratilōmamānayēt| kō'rthaḥ? pāścātyē'rvācīnadēśē ānayēt, pravēśamārgēṇaivānayēt; anulōmēna parārdhēna nirhriyamāṇamaviddhamapi bahutaraṁ pradēśaṁ vēdhayēt; tatra maraṇamupadravā vā bhavanti| anulōmamityādi| parācīnamiti dūrapraviṣṭaṁ; kāyasya parārdhanirgataṁ śalyamucyatē| tacchalyamanulōmamānayēt| kō'rthaḥ? agrētanē parācīnē pradēśē ānayēt||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

uttuṇḍitaṁ chittvā nirghātayēcchēdanīyamukham ||8||

View original

उत्तुण्डितं छित्त्वा निर्घातयेच्छेदनीयमुखम् ||८||

🔊 Audio coming soon

yadā tvanativēgācchalyamagrētanapradēśēna nirgatamuttuṇḍitamukhaṁ ca bhavati tadā tasya śalyasya chēdanīyamukhasya chēdyapradēśajaṭitasya parācīnānulōmaharaṇē kīdr̥śaṁ vidhānamiti darśayannāha- uttuṇḍitamityādi| uttuṇḍitamūrdhvaṁ niḥsaranmukhamiva| nirghātayēditi itastataścālayēddhastēna mudgarādinā vā; tataścānulōmamāharēt| chēdanīyamukhamiti kaṇṭakakharjūrīpatraprabhr̥tikam, ētēnōttuṇḍitaṁ chēdanīyamukhaṁ parānnirgatamukhaṁ chēdyapradēśajaṭitaṁ ca śalyaṁ parācīnānulōmāharaṇaviṣaya ityuktaṁ bhavati||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

chēdanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṁ yathāmārgēṇa hastēnaivāpahartuṁ prayatēta ||9||

View original

छेदनीयमुखान्यपि कुक्षिवक्षःकक्षावङ्क्षणपर्शुकान्तरपतितानि च हस्तशक्यं यथामार्गेण हस्तेनैवापहर्तुं प्रयतेत ||९||

🔊 Audio coming soon

kiṁ chēdanīyamukhasya sarvatrāyaṁ vidhirnētyāha- chēdanīyētyādi| vakṣa iti hr̥dayam| hastēnāhartuṁ yacchakyatē śalyaṁ tat hastaśakyam| yathāmārgēṇēti pravēśamārgēṇētyarthaḥ| hastēnaivēti hastēnaivōddharēt, na kadācinmudgarādibhiścālayēt| prayatēta prayatnaṁ kurvīta| anyē tu ‘acchēdanīyamukhāni tu’ ityādi pāṭhaṁ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- na kēvalamanuttuṇḍitānyanirghātyamukhānyapīti samuccīyatē tuśabdēna, tāni kukṣyādipatitāni sarvāṇyēvācchēdyatvādanirghātyāharaṇīyāni | ētēnaitaduktaṁ bhavati- parācīnānāmapi śalyānāmanulōmamāharaṇīyānāmapi pratilōmamēvāharaṇaṁ kartavyam, anulōmāharaṇē kukṣyādiṣu mahān chēdānubandhō bhavēt| parśukāntarapatitāni cētyasyāgrē, “anuttuṇḍitaśalyāni chēdanīyamukhāni ca| anirghātyāni jānīyādbhūyaśchēdānubandhataḥ”- iti bhōjasaṁhitōktaṁ kēcit pāṭhaṁ paṭhanti, sa ca pramādapāṭhaḥ, nibandhēṣvadarśanāt||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

hastēnaivāpahartumaśakyaṁ viśasya śastrēṇa yantrēṇāpaharēt ||10||

View original

हस्तेनैवापहर्तुमशक्यं विशस्य शस्त्रेण यन्त्रेणापहरेत् ||१०||

🔊 Audio coming soon

hastēnāpahartumaśakyē śalyē kiṁ vidhānamiti darśayati- hastēnētyādi| viśasya chittvā śastrēṇētyarthaḥ| kēcit ‘hastēna cāhartumaśakyē aviśasya yantrēṇāpaharēt’ iti pāṭhaṁ manyantē| tēṣāṁ matē aviśasya acchittvētyarthaḥ, hastēna cēti cakārēṇa yantrāharaṇāśakyasya śalyasya viśasyētyupalabhyatē||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

bhavati cātra- śītalēna jalēnainaṁ mūrcchantamavasēcayēt | saṁrakṣēdasya marmāṇi muhurāśvāsayēcca tam ||11||

View original

भवति चात्र- शीतलेन जलेनैनं मूर्च्छन्तमवसेचयेत् | संरक्षेदस्य मर्माणि मुहुराश्वासयेच्च तम् ||११||

🔊 Audio coming soon

śalyāharaṇē upadravacikitsāsūtraṁ nirdiśannāha- śītalēnētyādi| ēnamiti śalyāturam| avasēcayēditi siñcēdityarthaḥ| āśvāsayēditi kṣīratarpaṇādidānēna| bāhulyēnāmuṁ pāṭhaṁ kēcinna paṭhanti| gayadāsēna tu paṭhitvā'yaṁ pāṭhō'trāntarē vyākhyātaḥ, yuktaścāyaṁ, tasmāt paṭhanīya ēva||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

tataḥ śalyamuddhr̥tya nirlōhitaṁ vraṇaṁ kr̥tvā svēdārhamagnighr̥taprabhr̥tibhiḥ saṁsvēdyāvadahya pradihya sarpirmadhubhyāṁ baddhvā''cārikamupadiśēt | (sirāsnāyuvilagnaṁ śalākādibhirvimōcyāpanayēt; śvayathugrastavāraṅgaṁ samavapīḍya śvayathuṁ; durbalavāraṅgaṁ kuśādibhirbaddhvā|) ||12||

View original

ततः शल्यमुद्धृत्य निर्लोहितं व्रणं कृत्वा स्वेदार्हमग्निघृतप्रभृतिभिः संस्वेद्यावदह्य प्रदिह्य सर्पिर्मधुभ्यां बद्ध्वाऽऽचारिकमुपदिशेत् | (सिरास्नायुविलग्नं शलाकादिभिर्विमोच्यापनयेत्; श्वयथुग्रस्तवारङ्गं समवपीड्य श्वयथुं; दुर्बलवारङ्गं कुशादिभिर्बद्ध्वा|) ||१२||

🔊 Audio coming soon

hr̥tē śalyē paścātkarma darśayannāha- tata ityādi| nirlōhitamiti arudhiravantam | saṁsvēdyēti atiniḥsr̥taśōṇitamavēdanaṁ sukhōṣṇēna ghr̥tēna, taditaramagninā saṁsvēdyēti sambandhaḥ| avadahyēti agnikr̥tyān vraṇān dagdhvētyarthaḥ| pradihyēti lēpayitvā, asvēdyamatisrutaśōṇitaṁ ca| atra kēcit ‘avadahya’ iti na paṭhanti, ‘pradihya’ ityasya sthānē ‘tarpayitvā’ iti paṭhanti| atra kēcidgaḍḍurikāpravāhēṇa bhōjōktaṁ ‘sirāsnāyuvilagnaṁ śalākābhirvimōcyāpanayēt, śvayathugrastavāraṅgaṁ samavapīḍya śvayathuṁ, durbalavāraṅgaṁ kuśādibhirbaddhvā’ iti pāṭhaṁ paṭhanti, pravāhapaṭhitā vyākhyānayanti ca- vāraṅgaṁ śastranālam, avapīḍya śvayathumapanayēditi sambandhaḥ; kuśādibhiḥ badhvā ‘apanayēt’ ityatrāpi yōjyatē; kuśā vaṁśavētrādikambī| ayaṁ ca vidhistantrāntarādavasēyō na suśrutasaṁhitāyāmasti, tantrāntaradarśanālasaistvatraivānīya likhita ityatra na paṭhanīya ēva||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

hr̥dayamabhitō vartamānaṁ śalyaṁ śītajalādibhirudvējitasyāpaharēdyathāmārgaṁ; durupaharamanyatō'pabādhyamānaṁ pāṭayitvōddharēt ||13||

View original

हृदयमभितो वर्तमानं शल्यं शीतजलादिभिरुद्वेजितस्यापहरेद्यथामार्गं; दुरुपहरमन्यतोऽपबाध्यमानं पाटयित्वोद्धरेत् ||१३||

🔊 Audio coming soon

vakṣaḥpatitēṣu viśēṣavidhimāha- hr̥dayamityādi| hr̥dayamabhitō vartamānamiti hr̥dayasamīpē sthitamityarthaḥ| udvējitasya udvignahr̥dayasya, śītajalādudvējanaṁ ca klamaparihārāya| yathāmārgamiti yēnaiva mārgēṇa praviṣṭaṁ tēnaivāpaharēdityarthaḥ| tēnāśakyē upāyāntaraṁ darśayannāha- durupaharamityādi| duḥkhēnōpahriyatē taddurupaharam| anyata iti anyasminnapi pradēśē| apabādhyamānamiti marmapīḍākaraṁ, ‘śalyaṁ’ iti śēṣaḥ| pāṭayitvēti dārayitvētyarthaḥ||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

asthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṁ vā'vagr̥hya pādābhyāṁ yantrēṇāpaharēt, aśakyamēvaṁ vā balavadbhiḥ suparigr̥hītasya yantrēṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṁ pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikataścāsya pañcāṅgyāmupasaṁyatasyāśvasyavaktrakavikē badhnīyāt, athainaṁ kaśayā tāḍayēdyathōnnāmayañ śirō vēgēna śalyamuddharati; dr̥ḍhāṁ vā vr̥kṣaśākhāmavanamya tasyāṁ pūrvavadbaddhvōddharēt ||14||

View original

अस्थिविवरप्रविष्टमस्थिविदष्टं वाऽवगृह्य पादाभ्यां यन्त्रेणापहरेत्, अशक्यमेवं वा बलवद्भिः सुपरिगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रविभुज्य धनुर्गुणैर्बद्ध्वैकतश्चास्य पञ्चाङ्ग्यामुपसंयतस्याश्वस्यवक्त्रकविके बध्नीयात्, अथैनं कशया ताडयेद्यथोन्नामयञ् शिरो वेगेन शल्यमुद्धरति; दृढां वा वृक्षशाखामवनम्य तस्यां पूर्ववद्बद्ध्वोद्धरेत् ||१४||

🔊 Audio coming soon

avabaddhaśalyasya hastēnāpahartumaśakyasya nirharaṇōpāyaṁ darśayannāha- asthītyādi| asthivivarapraviṣṭamiti asthicchidrāntargatam| vidaṣṭamiti atyāsaktam| suparigr̥hītasya āturasyētyarthaḥ| pravibhujya vakrīkr̥tya| dhanurguṇairiti murvārkasūtramayaiḥ| ēkata ēkasmin pradēśē| asyēti śalyavatō narasya| pañcāṅgyāmiti bandhaviśēṣē| upasaṁyatasya baddhasya| aśvasya ghōṭakasya, vaktraṁ mukhaṁ, tatra kavikā kaṭakaṁ, tatra badhnīyāt śalyamiti sambandhaḥ| ēnam aśvaṁ, kaśayā saṭṭayā, unnāmayanniti uccaiḥ kurvan| pakṣāntaramāha- dr̥ḍhāṁ vā vr̥kṣaśākhāmityādi| avanamya namayitvā, tasyāmiti vr̥kṣaśākhāyām| anyē tu ‘dr̥ḍhāṁ’ ityasya sthānē ‘pañcāṅgī’ iti manyantē; tatra pañcāṅgīṁ pañcabhiḥ śākhāntarairyutāṁ śākhāṁ vadanti| aparē tu pañcāṅgīṁ plakṣāśvatthōdumbaranyagrōdhavētasānāmiti kathayanti| anyē tvēvaṁ paṭhanti ‘aśakyamēvaṁ vā balavadbhiḥ suparigr̥hītasya yantrēṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṁ pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikatō'śvavaktrakavikē badhnīyāt, athainaṁ kaśayā tāḍayēdyathōnnāmayañchirō vēgēna śalyamuddharati, nāmitāyāṁ pañcāṅgyāṁ vr̥kṣaśākhāyāṁ vā pūrvavadbaddhvōddharēt’ iti||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

adēśōttuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya prahārēṇa vicālya yathāmārgamēva yantrēṇa ||15||

View original

अदेशोत्तुण्डितमष्ठीलाश्ममुद्गराणामन्यतमस्य प्रहारेण विचाल्य यथामार्गमेव यन्त्रेण ||१५||

🔊 Audio coming soon

kukṣyādyacchēdanīyapradēśōttuṇḍitānāmasthyādividaṣṭānāṁ yathāmārgāpaharaṇōpāyaṁ darśayannāha- adēśētyādi| yathāmārgamēva yantrēṇēti ‘apaharēt’ iti śēṣaḥ| ‘asthidēśōttuṇḍitaṁ’ ityanyē paṭhanti||15||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

vimr̥ditakarṇāni karṇavantyanābādhakaradēśōttuṇḍitāni purastādēva ||16||

View original

विमृदितकर्णानि कर्णवन्त्यनाबाधकरदेशोत्तुण्डितानि पुरस्तादेव ||१६||

🔊 Audio coming soon

karṇavatāmāharaṇaṁ ca darśayannāha- vimr̥ditētyādi| karṇavadyacchalyaṁ tadanābādhakarapradēśōttuṇḍitaṁ yadā bhavati tadā vimr̥ditakarṇikaṁ kr̥tvā, kō'rthaḥ? saṅkucitakarṇikaṁ kr̥tvā, purastādēva kō'rthaḥ? agrētanē pradēśē ēva, ‘ākarṣayēt’ iti śēṣaḥ||16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

jātuṣē kaṇṭhāsaktē kaṇṭhē nāḍīṁ pravēśyāgnitaptāṁ ca śalākāṁ, tayā'vagr̥hya śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtaṁ śalyamuddharēt ||17||

View original

जातुषे कण्ठासक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेश्याग्नितप्तां च शलाकां, तयाऽवगृह्य शीताभिरद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतं शल्यमुद्धरेत् ||१७||

🔊 Audio coming soon

jātuṣaśalyasya vidhānaṁ darśayannāha- jātuṣa ityādi| jātuṣē lākṣāmayē| kaṇṭhāsaktē galalagnē| nāḍīmiti tāmrādiracitanalikāṁ, sthirībhūtāmutpannagāḍhatām| śiśavō jātuṣaiḥ śalyaiḥ krīḍanti, tē yadā pramādānnigilanti tadā'yaṁ vidhirvēditavyaḥ| anyē tu jātuṣāṇi sirādiṣvēva gha(ja)ṭitāni manyantē||17||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ajātuṣaṁ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpēnētyēkē ||18||

View original

अजातुषं तु जतुमधूच्छिष्टप्रलिप्तया शलाकया पूर्वकल्पेनेत्येके ||१८||

🔊 Audio coming soon

ajātuṣē kaṇṭhāsaktē vidhimāha- ajātuṣamityādi| jatu lākṣā, madhūcchiṣṭaṁ sikthakam, pūrvakalpēnēti śītōdakasthirībhūtamityarthaḥ||18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavēkṣya kēśōṇḍukaṁ dr̥ḍhaikadīrghasūtrabaddhaṁ dravabhaktōpahitaṁ pāyayēdākaṇṭhāt pūrṇakōṣṭhaṁ ca vāmayēt, vamataśca śalyaikadēśasaktaṁ jñātvā sūtraṁ sahasā tvākṣipēt; mr̥dunā vā dantadhāvanakūrcakēnāpaharēt praṇudēdvā'ntaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī lēḍhuṁ prayacchēttriphalācūrṇaṁ vā madhuśarkarāmiśram ||19||

View original

अस्थिशल्यमन्यद्वा तिर्यक्कण्ठासक्तमवेक्ष्य केशोण्डुकं दृढैकदीर्घसूत्रबद्धं द्रवभक्तोपहितं पाययेदाकण्ठात् पूर्णकोष्ठं च वामयेत्, वमतश्च शल्यैकदेशसक्तं ज्ञात्वा सूत्रं सहसा त्वाक्षिपेत्; मृदुना वा दन्तधावनकूर्चकेनापहरेत् प्रणुदेद्वाऽन्तः | क्षतकण्ठाय च मधुसर्पिषी लेढुं प्रयच्छेत्त्रिफलाचूर्णं वा मधुशर्करामिश्रम् ||१९||

🔊 Audio coming soon

asthyādiśalyasyātyantaṁ kaṇṭhāsaktasyāharaṇamuddiśannāha- asthiśalyamityādi| kēśōṇḍukaṁ bālakr̥taṁ biṭukam| upahitaṁ sahitam| sahasā tvākṣipēditi śalyanirgamanārtham| dantadhāvanakūrcakēnēti dantadhāvanānāṁ karañjakādīnāṁ kuṭṭitāgraṁ kūrcakaṁ, tēnāpaharēdityarthaḥ| praṇudēdvā'ntariti bahiranirgacchadantaḥ praṇudēt pravēśayēdityarthaḥ| ‘kēśōndukaṁ’ ityādi kēcit pāṭhaṁ paṭhanti| āhr̥takaṇṭhaśalyasya paścātkarma darśayannāha- kṣatakaṇṭhāyētyādi||19||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

udakapūrṇōdaramavākśirasamavapīḍayēddhunīyādvāmayēdvā bhasmarāśau vā nikhanēdāmukhāt ||20||

View original

उदकपूर्णोदरमवाक्शिरसमवपीडयेद्धुनीयाद्वामयेद्वा भस्मराशौ वा निखनेदामुखात् ||२०||

🔊 Audio coming soon

udakaṁ yadā'ntarniviṣṭaṁ jalamr̥tādīnāmudarē bhavati tadā tasyāpaharaṇōpāyaṁ darśayannāha- udakētyādi| avākśirasamadhōmukhīkr̥tam, avapīḍayēdudaraṁ, dhunīyāt kampayēt, vāmayēt gharṣaṇairavākśirasamēva, nikhanēt pravēśayēt, āmukhāditi mukhaparyantam||20||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

grāsaśalyē tu kaṇṭhāsaktē niḥśaṅkamanavabuddhaṁ skandhē muṣṭinā'bhihanyāt, snēhaṁ madyaṁ pānīyaṁ vā pāyayēt ||21||

View original

ग्रासशल्ये तु कण्ठासक्ते निःशङ्कमनवबुद्धं स्कन्धे मुष्टिनाऽभिहन्यात्, स्नेहं मद्यं पानीयं वा पाययेत् ||२१||

🔊 Audio coming soon

kaṇṭhāsaktagrāsāharaṇōpāyamāha- grāsaśalyē ityādi| anavabuddhamiti ajñātaṁ yathā bhavati| abhihanyāditi prahāraṁ dadyādityarthaḥ||21||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ ślēṣmāṇaṁ kōpayitvā srōtō niruṇaddhi, lālāsrāvaṁ phēnāgamanaṁ sañjñānāśaṁ cāpādayati; tamabhyajya saṁsvēdya śirōvirēcanaṁ tasmai tīkṣṇaṁ vidadhyādrasaṁ ca vātaghnaṁ dadyāditi ||22||

View original

बाहुरज्जुलतापाशैः कण्ठपीडनाद्वायुः प्रकुपितः श्लेष्माणं कोपयित्वा स्रोतो निरुणद्धि, लालास्रावं फेनागमनं सञ्ज्ञानाशं चापादयति; तमभ्यज्य संस्वेद्य शिरोविरेचनं तस्मै तीक्ष्णं विदध्याद्रसं च वातघ्नं दद्यादिति ||२२||

🔊 Audio coming soon

bāhurajjavādipīḍitakaṇṭhaprakupitavāyuślēṣmāpaharaṇōpāyamāha- bāhvityādi| pāśaśabdō bāhvādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| kēcidamuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti||22||

Adhikarana 21 (23-26) · Śloka 26

bhavanti cātra- śalyākr̥tiviśēṣāṁśca sthānānyāvēkṣya buddhimān | tathā yantrapr̥thaktvaṁ ca samyak śalyamathāharēt ||23|| karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca | ādadīta bhiṣak tasmāttāni yuktyā samāhitaḥ ||24|| ētairupāyaiḥ śalyaṁ tu naiva niryātyatē yadi | matyā nipuṇayā vaidyō yantrayōgaiśca nirharēt ||25|| śōthapākau rujaścōgrāḥ kuryācchalyamanāhr̥tam | vaikalyaṁ maraṇaṁ cāpi tasmādyatnādvinirharēt ||26||

View original

भवन्ति चात्र- शल्याकृतिविशेषांश्च स्थानान्यावेक्ष्य बुद्धिमान् | तथा यन्त्रपृथक्त्वं च सम्यक् शल्यमथाहरेत् ||२३|| कर्णवन्ति तु शल्यानि दुःखाहार्याणि यानि च | आददीत भिषक् तस्मात्तानि युक्त्या समाहितः ||२४|| एतैरुपायैः शल्यं तु नैव निर्यात्यते यदि | मत्या निपुणया वैद्यो यन्त्रयोगैश्च निर्हरेत् ||२५|| शोथपाकौ रुजश्चोग्राः कुर्याच्छल्यमनाहृतम् | वैकल्यं मरणं चापि तस्माद्यत्नाद्विनिर्हरेत् ||२६||

🔊 Audio coming soon

śalyākr̥tīnāmānantyādanuktamapi kartavyaṁ darśayannāha- śalyākr̥tītyādi| sthānāni śirō'kṣikarṇanāsāhr̥dayādīni| karṇavatāṁ durāharatvaṁ darśayannāha- karṇavantītyādi| ādadītēti saṅgr̥hṇīyādityarthaḥ| yuktyēti yōgēna, na tu hīnayōgātiyōgamithyāyōgaiḥ| samāhitaḥ sāvadhānaḥ| avaśyaṁ nirharaṇīyasya śalyasyōktaiḥ prakārairanāharaṇē'nuktōpāyamanuktayantrakaraṇasūtramuddiśannāha- ētairityādi| naiva niryātyatē yadīti naiva niṣkāsyatē yadītyarthaḥ| matyā nipuṇayā vaidya iti matyā nipuṇayā svakarmaṇi pravīṇayā buddhyā yuktaḥ| yantrayōgaiśca nirharēditi yōgaiḥ saṁyōgaiḥ, yōgaiścēti cakārādanuktaguṇādibandhanādi samuccīyatē| śalyasyānāharaṇē dōṣaṁ darśayannāha- śōthapākāvityādi| amuṁ ślōkaṁ kēcidatra na paṭhanti, nyāyacandrikāyāṁ tu paṭhitatvādavaśyaṁ paṭhanīya ēva||23-26||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śalyāpanayanīyō nāma saptaviṁśatitamō'dhyāyaḥ ||27||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शल्यापनयनीयो नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ||२७||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē saptaviṁśatitamō'dhyāyaḥ||27||