Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ ശല്യാപനയനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| ശല്യം ദ്വിവിധമവബദ്ധമനവബദ്ധം ച ||൩||
अथातः शल्यापनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शल्यं द्विविधमवबद्धमनवबद्धं च ||३||
🔊 Audio coming soon
അവബദ്ധമനവബദ്ധം ചേതി തത്രാവബദ്ധം വിശേഷേണാऽऽസക്തമ്; അന്യേ തു “അസ്ഥ്യാദിപ്രവിഷ്ടമവബദ്ധമ് , ഇതരദനവബദ്ധമ്” ഇതി മന്യന്തേ||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര സമാസേനാനവബദ്ധശല്യോദ്ധരണാര്ഥം പഞ്ചദശ ഹേതൂന് വക്ഷ്യാമഃ | തദ്യഥാ- സ്വഭാവഃ, പാചനം, ഭേദനം, ദാരണം, പീഡനം, പ്രമാര്ജനം, നിര്ധ്മാപനം, വമനം, വിരേചനം, പ്രക്ഷാലനം, പ്രതിമര്ശഃ, പ്രവാഹണമ്, ആചൂഷണമ്, അയസ്കാന്തോ, ഹര്ഷശ്ചേതി ||൪||
तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः | तद्यथा- स्वभावः, पाचनं, भेदनं, दारणं, पीडनं, प्रमार्जनं, निर्ध्मापनं, वमनं, विरेचनं, प्रक्षालनं, प्रतिमर्शः, प्रवाहणम्, आचूषणम्, अयस्कान्तो, हर्षश्चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
തത്രാനവബദ്ധസ്യൈവ പ്രഥമമങ്ഗീകൃതസ്യ പരിസങ്ഖ്യായ ഹേതൂന് പരിഹരണേ ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തയോര്മധ്യേ| സ്വഭാവഃ പ്രകൃതിഃ; പാചനമിതി അപക്വശല്യസ്യ പാചനദ്രവ്യൈഃ പാകവിധാനം; ഭേദനമിതി വൃദ്ധിപത്രാദിഭിഃ ശസ്ത്രൈഃ സ്ഫോടനം; ദാരണമിതി ചിരബില്വാദിഭിര്മിശ്രകോക്തൈരൌഷധൈര്വിദാരണം; പീഡനമിതി ‘ദ്രവ്യാണാം പിച്ഛിലാനാം’(സൂ. അ.൩൭) ഇത്യാദിമിശ്രകോക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ കൃത്വാ പീഡ്യതേ യത്; പ്രമാര്ജനമിതി ബാലവസ്ത്രാഭിഃ പ്രോഞ്ഛനം; നിര്ധ്മാപനമിതി പ്രധമനമ്, ഏതദുക്തം ഭവതി പിപ്പലീകട്ഫലാദിചൂര്ണസ്യ നാഡ്യാ നാസാന്തഃപ്രാപണം; പ്രതിമര്ശഃ അങ്ഗുല്യാദിഘര്ഷണം; പ്രവാഹണം വി(നി)കുന്ഥനമ്; ആചൂഷണം മുഖശൃങ്ഗൈഃ കൃത്വാ യച്ചൂഷ്യതേ; അയസ്കാന്തഃ പാഷാണവിശേഷഃ, യദ്യപ്യയസ്കാന്ത ഇതി സാമാന്യേനോപാത്തസ്തഥാऽപ്യത്ര കര്ഷകോ ഗ്രാഹ്യഃ; ഹര്ഷസ്തുഷ്ടിഃ||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
തത്രാശ്രുക്ഷവഥൂദ്ഗാരകാസമൂത്രപുരീഷാനിലൈഃ സ്വഭാവബലപ്രവൃത്തൈര്നയനാദിഭ്യഃ പതതി | മാംസാവഗാഢം ശല്യമവിദഹ്യമാനം പാചയിത്വാ പ്രകോഥാത്തസ്യ പൂയശോണിതവേഗാദ്ഗൌരവാദ്വാ പതതി | പക്വമഭിദ്യമാനം ഭേദയേദ്ദാരയേദ്വാ | ഭിന്നമനിരസ്യമാനം പീഡനീയൈഃ പീഡയേത് പാണിഭിര്വാ | അണൂന്യക്ഷശല്യാനി പരിഷേചനാധ്മാപനൈര്ബാലവസ്ത്രപാണിഭിഃ പ്രമാര്ജയേത് | ആഹാരശേഷശ്ലേഷ്മഹീനാണുശല്യാനി ശ്വസനോത്കാസനപ്രധമനൈര്നിര്ധമേത് | അന്നശല്യാനി വമനാങ്ഗുലിപ്രതിമര്ശപ്രഭൃതിഭിഃ | വിരേചനൈഃ പക്വാശയഗതാനി | വ്രണദോഷാശയഗതാനി പ്രക്ഷാലനൈഃ | വാതമൂത്രപുരീഷഗര്ഭസങ്ഗേഷു പ്രവാഹണമുക്തമ് | മാരുതോദകസവിഷരുധിരദുഷ്ടസ്തന്യേഷ്വാചൂഷണമാസ്യേന വിഷാണൈര്വാ | അനുലോമമനവബദ്ധമകര്ണമനല്പവ്രണമുഖമയസ്കാന്തേന | ഹൃദ്യവസ്ഥിതമനേകകാരണോത്പന്നം ശോകശല്യം ഹര്ഷേണേതി ||൫||
तत्राश्रुक्षवथूद्गारकासमूत्रपुरीषानिलैः स्वभावबलप्रवृत्तैर्नयनादिभ्यः पतति | मांसावगाढं शल्यमविदह्यमानं पाचयित्वा प्रकोथात्तस्य पूयशोणितवेगाद्गौरवाद्वा पतति | पक्वमभिद्यमानं भेदयेद्दारयेद्वा | भिन्नमनिरस्यमानं पीडनीयैः पीडयेत् पाणिभिर्वा | अणून्यक्षशल्यानि परिषेचनाध्मापनैर्बालवस्त्रपाणिभिः प्रमार्जयेत् | आहारशेषश्लेष्महीनाणुशल्यानि श्वसनोत्कासनप्रधमनैर्निर्धमेत् | अन्नशल्यानि वमनाङ्गुलिप्रतिमर्शप्रभृतिभिः | विरेचनैः पक्वाशयगतानि | व्रणदोषाशयगतानि प्रक्षालनैः | वातमूत्रपुरीषगर्भसङ्गेषु प्रवाहणमुक्तम् | मारुतोदकसविषरुधिरदुष्टस्तन्येष्वाचूषणमास्येन विषाणैर्वा | अनुलोममनवबद्धमकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन | हृद्यवस्थितमनेककारणोत्पन्नं शोकशल्यं हर्षेणेति ||५||
🔊 Audio coming soon
സ്വഭാവാദിഹേതോര്വിഷയമാഹ- തത്രാശ്രുക്ഷവഥൂദ്ഗാരേത്യാദി| തത്ര തേഷാം പഞ്ചദശാനാം മധ്യേ| ഏതൈരശ്രുപ്രഭൃതിഭിഃ സ്വഭാവബലം സ്വഭാവശക്തിഃ, തതഃ പ്രവൃത്തൈരാഗതൈര്ഹേതുഭിര്നയനാദിഭ്യഃ ശരീരപ്രദേശേഭ്യോ രജഃപ്രഭൃതി ശല്യം പതതീത്യര്ഥഃ| പാചനവിഷയമാഹ- മാംസാവഗാഢമിത്യാദി| അവഗാഢമ് അഭ്യന്തരഗതമ്| അവിദഹ്യമാനമ് അപച്യമാനമ്| പ്രകോഥാത്തസ്യേതി പൂതിഭാവാന്മാംസസ്യേത്യര്ഥഃ| ഭേദനദാരണയോര്വിഷയമാഹ- പക്വമിത്യാദി| പീഡനവിഷയമാഹ- ഭിന്നമിത്യാദി| അനിരസ്യമാനമ് അനിഷ്ക്രാമന്തമ്| പ്രമാര്ജനവിഷയമാഹ- അണൂനീത്യാദി| അക്ഷാണി ഇന്ദ്രിയാണി| പരിഷേചനം ധാരാഭിഷേചനമ്| ആധ്മാപനമ് അക്ഷിഷു മുഖമാരുതസ്യ പ്രാപണമ്| നിര്ധ്മാപനവിഷയമാഹ- ആഹാരശേഷത്യാദി|- ഭുഞ്ജാനസ്യ നാസാന്തരാദിസ്ഥിതമന്നമാഹാരശേഷഃ| ഹീനാനാം പതിതാനാം ഭ്രഷ്ടാനാം ശല്യാനാമല്പാവയവാ ഹീനാണുശല്യാന്യുച്യന്തേ| ശ്വസനം ശ്വാസഃ, ഉത്കാസ ഉത്കൃഷ്ടം കാസനമ്| നിര്ധമേത് നിഷ്കാസയേത്| വമനപ്രതിമര്ശയോര്വിഷയമാഹ- അന്നശല്യാനീത്യാദി| അന്നശല്യം വമനേന പതതി, അങ്ഗുലിപ്രതിമര്ശേന ച; അങ്ഗുലിപ്രതിമര്ശഃ അങ്ഗുല്യാദിഘര്ഷണമ്| വിരേചനവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- വിരേചനൈഃ പക്വാശയഗതാനീതി|- പക്വാശയഗതാനി ‘ശല്യാനി’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രക്ഷാലനവിഷയമാഹ- വ്രണേത്യാദി| വ്രണദോഷഃ പൂയഃ, സ ഏവ ശല്യം, വ്രണാശയഗതാന്യന്യാന്യപി ശല്യാനീത്യര്ഥഃ| പ്രവാഹണവിഷയമാഹ- വാതേത്യാദി| സങ്ഗഃ അപ്രവൃത്തിഃ| ചൂഷണവിഷയമാഹ- മാരുതേത്യാദി| അയസ്കാന്തവിഷയമാഹ- അനുലോമമിത്യാദി| ഹര്ഷവിഷയമാഹ- ഹൃദ്യവസ്ഥിതമിത്യാദി| കേചിദനവബദ്ധശല്യഹരണമധ്യേ ഭേദനദാരണപീഡനവമനവിരേചനപ്രക്ഷാലനാനി ന മന്യന്തേ, തേഷാം മതേ ഭേദനദാരണയോരവബദ്ധശല്യവിഷയത്വം, പീഡനാദീനാം ചതുര്ണാം യഥാസമ്ഭവമുക്തേഷ്വേവാന്തര്ഭാവഃ||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
സര്വശല്യാനാം തു മഹതാമണൂനാം വാ ദ്വാവേവാഹരണഹേതൂ ഭവതഃ- പ്രതിലോമോऽനുലോമശ്ച ||൬||
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा द्वावेवाहरणहेतू भवतः- प्रतिलोमोऽनुलोमश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചഗതീനാം ശല്യാനാമപി സര്വേഷാമമാര്ഗമാര്ഗഭേദേന ദ്വിവിധമാഹരണം ദര്ശയന്നാഹ- സര്വശല്യാനാമിത്യാദി| പ്രവേശമാര്ഗേണൈവാഹരണം പ്രതിലോമം, തദ്വിപരീതം ചാനുലോമമ്||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
തത്ര പ്രതിലോമമര്വാചീനമാനയേത് , അനുലോമം പരാചീനമ് ||൭||
तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेत् , अनुलोमं पराचीनम् ||७||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിലോമാനുലോമാഹരണയോര്വിഷയമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തയോര്മധ്യേ| അര്വാചീനമിതി നാതിദൂരപ്രവേശാത്, നിവിഷ്ടശല്യദ്വാരാപേക്ഷയാ കായസ്യ പൂര്വാര്ധസ്ഥിതം ശല്യമാര്വാചീനമുച്യതേ| തത്തു ശല്യം പ്രതിലോമമാനയേത്| കോऽര്ഥഃ? പാശ്ചാത്യേऽര്വാചീനദേശേ ആനയേത്, പ്രവേശമാര്ഗേണൈവാനയേത്; അനുലോമേന പരാര്ധേന നിര്ഹ്രിയമാണമവിദ്ധമപി ബഹുതരം പ്രദേശം വേധയേത്; തത്ര മരണമുപദ്രവാ വാ ഭവന്തി| അനുലോമമിത്യാദി| പരാചീനമിതി ദൂരപ്രവിഷ്ടം; കായസ്യ പരാര്ധനിര്ഗതം ശല്യമുച്യതേ| തച്ഛല്യമനുലോമമാനയേത്| കോऽര്ഥഃ? അഗ്രേതനേ പരാചീനേ പ്രദേശേ ആനയേത്||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ഉത്തുണ്ഡിതം ഛിത്ത്വാ നിര്ഘാതയേച്ഛേദനീയമുഖമ് ||൮||
उत्तुण्डितं छित्त्वा निर्घातयेच्छेदनीयमुखम् ||८||
🔊 Audio coming soon
യദാ ത്വനതിവേഗാച്ഛല്യമഗ്രേതനപ്രദേശേന നിര്ഗതമുത്തുണ്ഡിതമുഖം ച ഭവതി തദാ തസ്യ ശല്യസ്യ ഛേദനീയമുഖസ്യ ഛേദ്യപ്രദേശജടിതസ്യ പരാചീനാനുലോമഹരണേ കീദൃശം വിധാനമിതി ദര്ശയന്നാഹ- ഉത്തുണ്ഡിതമിത്യാദി| ഉത്തുണ്ഡിതമൂര്ധ്വം നിഃസരന്മുഖമിവ| നിര്ഘാതയേദിതി ഇതസ്തതശ്ചാലയേദ്ധസ്തേന മുദ്ഗരാദിനാ വാ; തതശ്ചാനുലോമമാഹരേത്| ഛേദനീയമുഖമിതി കണ്ടകഖര്ജൂരീപത്രപ്രഭൃതികമ്, ഏതേനോത്തുണ്ഡിതം ഛേദനീയമുഖം പരാന്നിര്ഗതമുഖം ഛേദ്യപ്രദേശജടിതം ച ശല്യം പരാചീനാനുലോമാഹരണവിഷയ ഇത്യുക്തം ഭവതി||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ഛേദനീയമുഖാന്യപി കുക്ഷിവക്ഷഃകക്ഷാവങ്ക്ഷണപര്ശുകാന്തരപതിതാനി ച ഹസ്തശക്യം യഥാമാര്ഗേണ ഹസ്തേനൈവാപഹര്തും പ്രയതേത ||൯||
छेदनीयमुखान्यपि कुक्षिवक्षःकक्षावङ्क्षणपर्शुकान्तरपतितानि च हस्तशक्यं यथामार्गेण हस्तेनैवापहर्तुं प्रयतेत ||९||
🔊 Audio coming soon
കിം ഛേദനീയമുഖസ്യ സര്വത്രായം വിധിര്നേത്യാഹ- ഛേദനീയേത്യാദി| വക്ഷ ഇതി ഹൃദയമ്| ഹസ്തേനാഹര്തും യച്ഛക്യതേ ശല്യം തത് ഹസ്തശക്യമ്| യഥാമാര്ഗേണേതി പ്രവേശമാര്ഗേണേത്യര്ഥഃ| ഹസ്തേനൈവേതി ഹസ്തേനൈവോദ്ധരേത്, ന കദാചിന്മുദ്ഗരാദിഭിശ്ചാലയേത്| പ്രയതേത പ്രയത്നം കുര്വീത| അന്യേ തു ‘അച്ഛേദനീയമുഖാനി തു’ ഇത്യാദി പാഠം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ന കേവലമനുത്തുണ്ഡിതാന്യനിര്ഘാത്യമുഖാന്യപീതി സമുച്ചീയതേ തുശബ്ദേന, താനി കുക്ഷ്യാദിപതിതാനി സര്വാണ്യേവാച്ഛേദ്യത്വാദനിര്ഘാത്യാഹരണീയാനി | ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- പരാചീനാനാമപി ശല്യാനാമനുലോമമാഹരണീയാനാമപി പ്രതിലോമമേവാഹരണം കര്തവ്യമ്, അനുലോമാഹരണേ കുക്ഷ്യാദിഷു മഹാന് ഛേദാനുബന്ധോ ഭവേത്| പര്ശുകാന്തരപതിതാനി ചേത്യസ്യാഗ്രേ, “അനുത്തുണ്ഡിതശല്യാനി ഛേദനീയമുഖാനി ച| അനിര്ഘാത്യാനി ജാനീയാദ്ഭൂയശ്ഛേദാനുബന്ധതഃ”- ഇതി ഭോജസംഹിതോക്തം കേചിത് പാഠം പഠന്തി, സ ച പ്രമാദപാഠഃ, നിബന്ധേഷ്വദര്ശനാത്||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ഹസ്തേനൈവാപഹര്തുമശക്യം വിശസ്യ ശസ്ത്രേണ യന്ത്രേണാപഹരേത് ||൧൦||
हस्तेनैवापहर्तुमशक्यं विशस्य शस्त्रेण यन्त्रेणापहरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ഹസ്തേനാപഹര്തുമശക്യേ ശല്യേ കിം വിധാനമിതി ദര്ശയതി- ഹസ്തേനേത്യാദി| വിശസ്യ ഛിത്ത്വാ ശസ്ത്രേണേത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘ഹസ്തേന ചാഹര്തുമശക്യേ അവിശസ്യ യന്ത്രേണാപഹരേത്’ ഇതി പാഠം മന്യന്തേ| തേഷാം മതേ അവിശസ്യ അച്ഛിത്ത്വേത്യര്ഥഃ, ഹസ്തേന ചേതി ചകാരേണ യന്ത്രാഹരണാശക്യസ്യ ശല്യസ്യ വിശസ്യേത്യുപലഭ്യതേ||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ഭവതി ചാത്ര- ശീതലേന ജലേനൈനം മൂര്ച്ഛന്തമവസേചയേത് | സംരക്ഷേദസ്യ മര്മാണി മുഹുരാശ്വാസയേച്ച തമ് ||൧൧||
भवति चात्र- शीतलेन जलेनैनं मूर्च्छन्तमवसेचयेत् | संरक्षेदस्य मर्माणि मुहुराश्वासयेच्च तम् ||११||
🔊 Audio coming soon
ശല്യാഹരണേ ഉപദ്രവചികിത്സാസൂത്രം നിര്ദിശന്നാഹ- ശീതലേനേത്യാദി| ഏനമിതി ശല്യാതുരമ്| അവസേചയേദിതി സിഞ്ചേദിത്യര്ഥഃ| ആശ്വാസയേദിതി ക്ഷീരതര്പണാദിദാനേന| ബാഹുല്യേനാമും പാഠം കേചിന്ന പഠന്തി| ഗയദാസേന തു പഠിത്വാऽയം പാഠോऽത്രാന്തരേ വ്യാഖ്യാതഃ, യുക്തശ്ചായം, തസ്മാത് പഠനീയ ഏവ||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
തതഃ ശല്യമുദ്ധൃത്യ നിര്ലോഹിതം വ്രണം കൃത്വാ സ്വേദാര്ഹമഗ്നിഘൃതപ്രഭൃതിഭിഃ സംസ്വേദ്യാവദഹ്യ പ്രദിഹ്യ സര്പിര്മധുഭ്യാം ബദ്ധ്വാऽऽചാരികമുപദിശേത് | (സിരാസ്നായുവിലഗ്നം ശലാകാദിഭിര്വിമോച്യാപനയേത്; ശ്വയഥുഗ്രസ്തവാരങ്ഗം സമവപീഡ്യ ശ്വയഥും; ദുര്ബലവാരങ്ഗം കുശാദിഭിര്ബദ്ധ്വാ|) ||൧൨||
ततः शल्यमुद्धृत्य निर्लोहितं व्रणं कृत्वा स्वेदार्हमग्निघृतप्रभृतिभिः संस्वेद्यावदह्य प्रदिह्य सर्पिर्मधुभ्यां बद्ध्वाऽऽचारिकमुपदिशेत् | (सिरास्नायुविलग्नं शलाकादिभिर्विमोच्यापनयेत्; श्वयथुग्रस्तवारङ्गं समवपीड्य श्वयथुं; दुर्बलवारङ्गं कुशादिभिर्बद्ध्वा|) ||१२||
🔊 Audio coming soon
ഹൃതേ ശല്യേ പശ്ചാത്കര്മ ദര്ശയന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| നിര്ലോഹിതമിതി അരുധിരവന്തമ് | സംസ്വേദ്യേതി അതിനിഃസൃതശോണിതമവേദനം സുഖോഷ്ണേന ഘൃതേന, തദിതരമഗ്നിനാ സംസ്വേദ്യേതി സമ്ബന്ധഃ| അവദഹ്യേതി അഗ്നികൃത്യാന് വ്രണാന് ദഗ്ധ്വേത്യര്ഥഃ| പ്രദിഹ്യേതി ലേപയിത്വാ, അസ്വേദ്യമതിസ്രുതശോണിതം ച| അത്ര കേചിത് ‘അവദഹ്യ’ ഇതി ന പഠന്തി, ‘പ്രദിഹ്യ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘തര്പയിത്വാ’ ഇതി പഠന്തി| അത്ര കേചിദ്ഗഡ്ഡുരികാപ്രവാഹേണ ഭോജോക്തം ‘സിരാസ്നായുവിലഗ്നം ശലാകാഭിര്വിമോച്യാപനയേത്, ശ്വയഥുഗ്രസ്തവാരങ്ഗം സമവപീഡ്യ ശ്വയഥും, ദുര്ബലവാരങ്ഗം കുശാദിഭിര്ബദ്ധ്വാ’ ഇതി പാഠം പഠന്തി, പ്രവാഹപഠിതാ വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വാരങ്ഗം ശസ്ത്രനാലമ്, അവപീഡ്യ ശ്വയഥുമപനയേദിതി സമ്ബന്ധഃ; കുശാദിഭിഃ ബധ്വാ ‘അപനയേത്’ ഇത്യത്രാപി യോജ്യതേ; കുശാ വംശവേത്രാദികമ്ബീ| അയം ച വിധിസ്തന്ത്രാന്തരാദവസേയോ ന സുശ്രുതസംഹിതായാമസ്തി, തന്ത്രാന്തരദര്ശനാലസൈസ്ത്വത്രൈവാനീയ ലിഖിത ഇത്യത്ര ന പഠനീയ ഏവ||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ഹൃദയമഭിതോ വര്തമാനം ശല്യം ശീതജലാദിഭിരുദ്വേജിതസ്യാപഹരേദ്യഥാമാര്ഗം; ദുരുപഹരമന്യതോऽപബാധ്യമാനം പാടയിത്വോദ്ധരേത് ||൧൩||
हृदयमभितो वर्तमानं शल्यं शीतजलादिभिरुद्वेजितस्यापहरेद्यथामार्गं; दुरुपहरमन्यतोऽपबाध्यमानं पाटयित्वोद्धरेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
വക്ഷഃപതിതേഷു വിശേഷവിധിമാഹ- ഹൃദയമിത്യാദി| ഹൃദയമഭിതോ വര്തമാനമിതി ഹൃദയസമീപേ സ്ഥിതമിത്യര്ഥഃ| ഉദ്വേജിതസ്യ ഉദ്വിഗ്നഹൃദയസ്യ, ശീതജലാദുദ്വേജനം ച ക്ലമപരിഹാരായ| യഥാമാര്ഗമിതി യേനൈവ മാര്ഗേണ പ്രവിഷ്ടം തേനൈവാപഹരേദിത്യര്ഥഃ| തേനാശക്യേ ഉപായാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ- ദുരുപഹരമിത്യാദി| ദുഃഖേനോപഹ്രിയതേ തദ്ദുരുപഹരമ്| അന്യത ഇതി അന്യസ്മിന്നപി പ്രദേശേ| അപബാധ്യമാനമിതി മര്മപീഡാകരം, ‘ശല്യം’ ഇതി ശേഷഃ| പാടയിത്വേതി ദാരയിത്വേത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
അസ്ഥിവിവരപ്രവിഷ്ടമസ്ഥിവിദഷ്ടം വാऽവഗൃഹ്യ പാദാഭ്യാം യന്ത്രേണാപഹരേത്, അശക്യമേവം വാ ബലവദ്ഭിഃ സുപരിഗൃഹീതസ്യ യന്ത്രേണ ഗ്രാഹയിത്വാ ശല്യവാരങ്ഗം പ്രവിഭുജ്യ ധനുര്ഗുണൈര്ബദ്ധ്വൈകതശ്ചാസ്യ പഞ്ചാങ്ഗ്യാമുപസംയതസ്യാശ്വസ്യവക്ത്രകവികേ ബധ്നീയാത്, അഥൈനം കശയാ താഡയേദ്യഥോന്നാമയഞ് ശിരോ വേഗേന ശല്യമുദ്ധരതി; ദൃഢാം വാ വൃക്ഷശാഖാമവനമ്യ തസ്യാം പൂര്വവദ്ബദ്ധ്വോദ്ധരേത് ||൧൪||
अस्थिविवरप्रविष्टमस्थिविदष्टं वाऽवगृह्य पादाभ्यां यन्त्रेणापहरेत्, अशक्यमेवं वा बलवद्भिः सुपरिगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रविभुज्य धनुर्गुणैर्बद्ध्वैकतश्चास्य पञ्चाङ्ग्यामुपसंयतस्याश्वस्यवक्त्रकविके बध्नीयात्, अथैनं कशया ताडयेद्यथोन्नामयञ् शिरो वेगेन शल्यमुद्धरति; दृढां वा वृक्षशाखामवनम्य तस्यां पूर्ववद्बद्ध्वोद्धरेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
അവബദ്ധശല്യസ്യ ഹസ്തേനാപഹര്തുമശക്യസ്യ നിര്ഹരണോപായം ദര്ശയന്നാഹ- അസ്ഥീത്യാദി| അസ്ഥിവിവരപ്രവിഷ്ടമിതി അസ്ഥിച്ഛിദ്രാന്തര്ഗതമ്| വിദഷ്ടമിതി അത്യാസക്തമ്| സുപരിഗൃഹീതസ്യ ആതുരസ്യേത്യര്ഥഃ| പ്രവിഭുജ്യ വക്രീകൃത്യ| ധനുര്ഗുണൈരിതി മുര്വാര്കസൂത്രമയൈഃ| ഏകത ഏകസ്മിന് പ്രദേശേ| അസ്യേതി ശല്യവതോ നരസ്യ| പഞ്ചാങ്ഗ്യാമിതി ബന്ധവിശേഷേ| ഉപസംയതസ്യ ബദ്ധസ്യ| അശ്വസ്യ ഘോടകസ്യ, വക്ത്രം മുഖം, തത്ര കവികാ കടകം, തത്ര ബധ്നീയാത് ശല്യമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഏനമ് അശ്വം, കശയാ സട്ടയാ, ഉന്നാമയന്നിതി ഉച്ചൈഃ കുര്വന്| പക്ഷാന്തരമാഹ- ദൃഢാം വാ വൃക്ഷശാഖാമിത്യാദി| അവനമ്യ നമയിത്വാ, തസ്യാമിതി വൃക്ഷശാഖായാമ്| അന്യേ തു ‘ദൃഢാം’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘പഞ്ചാങ്ഗീ’ ഇതി മന്യന്തേ; തത്ര പഞ്ചാങ്ഗീം പഞ്ചഭിഃ ശാഖാന്തരൈര്യുതാം ശാഖാം വദന്തി| അപരേ തു പഞ്ചാങ്ഗീം പ്ലക്ഷാശ്വത്ഥോദുമ്ബരന്യഗ്രോധവേതസാനാമിതി കഥയന്തി| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി ‘അശക്യമേവം വാ ബലവദ്ഭിഃ സുപരിഗൃഹീതസ്യ യന്ത്രേണ ഗ്രാഹയിത്വാ ശല്യവാരങ്ഗം പ്രവിഭുജ്യ ധനുര്ഗുണൈര്ബദ്ധ്വൈകതോऽശ്വവക്ത്രകവികേ ബധ്നീയാത്, അഥൈനം കശയാ താഡയേദ്യഥോന്നാമയഞ്ഛിരോ വേഗേന ശല്യമുദ്ധരതി, നാമിതായാം പഞ്ചാങ്ഗ്യാം വൃക്ഷശാഖായാം വാ പൂര്വവദ്ബദ്ധ്വോദ്ധരേത്’ ഇതി||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
അദേശോത്തുണ്ഡിതമഷ്ഠീലാശ്മമുദ്ഗരാണാമന്യതമസ്യ പ്രഹാരേണ വിചാല്യ യഥാമാര്ഗമേവ യന്ത്രേണ ||൧൫||
अदेशोत्तुण्डितमष्ठीलाश्ममुद्गराणामन्यतमस्य प्रहारेण विचाल्य यथामार्गमेव यन्त्रेण ||१५||
🔊 Audio coming soon
കുക്ഷ്യാദ്യച്ഛേദനീയപ്രദേശോത്തുണ്ഡിതാനാമസ്ഥ്യാദിവിദഷ്ടാനാം യഥാമാര്ഗാപഹരണോപായം ദര്ശയന്നാഹ- അദേശേത്യാദി| യഥാമാര്ഗമേവ യന്ത്രേണേതി ‘അപഹരേത്’ ഇതി ശേഷഃ| ‘അസ്ഥിദേശോത്തുണ്ഡിതം’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
വിമൃദിതകര്ണാനി കര്ണവന്ത്യനാബാധകരദേശോത്തുണ്ഡിതാനി പുരസ്താദേവ ||൧൬||
विमृदितकर्णानि कर्णवन्त्यनाबाधकरदेशोत्तुण्डितानि पुरस्तादेव ||१६||
🔊 Audio coming soon
കര്ണവതാമാഹരണം ച ദര്ശയന്നാഹ- വിമൃദിതേത്യാദി| കര്ണവദ്യച്ഛല്യം തദനാബാധകരപ്രദേശോത്തുണ്ഡിതം യദാ ഭവതി തദാ വിമൃദിതകര്ണികം കൃത്വാ, കോऽര്ഥഃ? സങ്കുചിതകര്ണികം കൃത്വാ, പുരസ്താദേവ കോऽര്ഥഃ? അഗ്രേതനേ പ്രദേശേ ഏവ, ‘ആകര്ഷയേത്’ ഇതി ശേഷഃ||൧൬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ജാതുഷേ കണ്ഠാസക്തേ കണ്ഠേ നാഡീം പ്രവേശ്യാഗ്നിതപ്താം ച ശലാകാം, തയാऽവഗൃഹ്യ ശീതാഭിരദ്ഭിഃ പരിഷിച്യ സ്ഥിരീഭൂതം ശല്യമുദ്ധരേത് ||൧൭||
जातुषे कण्ठासक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेश्याग्नितप्तां च शलाकां, तयाऽवगृह्य शीताभिरद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतं शल्यमुद्धरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ജാതുഷശല്യസ്യ വിധാനം ദര്ശയന്നാഹ- ജാതുഷ ഇത്യാദി| ജാതുഷേ ലാക്ഷാമയേ| കണ്ഠാസക്തേ ഗലലഗ്നേ| നാഡീമിതി താമ്രാദിരചിതനലികാം, സ്ഥിരീഭൂതാമുത്പന്നഗാഢതാമ്| ശിശവോ ജാതുഷൈഃ ശല്യൈഃ ക്രീഡന്തി, തേ യദാ പ്രമാദാന്നിഗിലന്തി തദാऽയം വിധിര്വേദിതവ്യഃ| അന്യേ തു ജാതുഷാണി സിരാദിഷ്വേവ ഘ(ജ)ടിതാനി മന്യന്തേ||൧൭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
അജാതുഷം തു ജതുമധൂച്ഛിഷ്ടപ്രലിപ്തയാ ശലാകയാ പൂര്വകല്പേനേത്യേകേ ||൧൮||
अजातुषं तु जतुमधूच्छिष्टप्रलिप्तया शलाकया पूर्वकल्पेनेत्येके ||१८||
🔊 Audio coming soon
അജാതുഷേ കണ്ഠാസക്തേ വിധിമാഹ- അജാതുഷമിത്യാദി| ജതു ലാക്ഷാ, മധൂച്ഛിഷ്ടം സിക്ഥകമ്, പൂര്വകല്പേനേതി ശീതോദകസ്ഥിരീഭൂതമിത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
അസ്ഥിശല്യമന്യദ്വാ തിര്യക്കണ്ഠാസക്തമവേക്ഷ്യ കേശോണ്ഡുകം ദൃഢൈകദീര്ഘസൂത്രബദ്ധം ദ്രവഭക്തോപഹിതം പായയേദാകണ്ഠാത് പൂര്ണകോഷ്ഠം ച വാമയേത്, വമതശ്ച ശല്യൈകദേശസക്തം ജ്ഞാത്വാ സൂത്രം സഹസാ ത്വാക്ഷിപേത്; മൃദുനാ വാ ദന്തധാവനകൂര്ചകേനാപഹരേത് പ്രണുദേദ്വാऽന്തഃ | ക്ഷതകണ്ഠായ ച മധുസര്പിഷീ ലേഢും പ്രയച്ഛേത്ത്രിഫലാചൂര്ണം വാ മധുശര്കരാമിശ്രമ് ||൧൯||
अस्थिशल्यमन्यद्वा तिर्यक्कण्ठासक्तमवेक्ष्य केशोण्डुकं दृढैकदीर्घसूत्रबद्धं द्रवभक्तोपहितं पाययेदाकण्ठात् पूर्णकोष्ठं च वामयेत्, वमतश्च शल्यैकदेशसक्तं ज्ञात्वा सूत्रं सहसा त्वाक्षिपेत्; मृदुना वा दन्तधावनकूर्चकेनापहरेत् प्रणुदेद्वाऽन्तः | क्षतकण्ठाय च मधुसर्पिषी लेढुं प्रयच्छेत्त्रिफलाचूर्णं वा मधुशर्करामिश्रम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
അസ്ഥ്യാദിശല്യസ്യാത്യന്തം കണ്ഠാസക്തസ്യാഹരണമുദ്ദിശന്നാഹ- അസ്ഥിശല്യമിത്യാദി| കേശോണ്ഡുകം ബാലകൃതം ബിടുകമ്| ഉപഹിതം സഹിതമ്| സഹസാ ത്വാക്ഷിപേദിതി ശല്യനിര്ഗമനാര്ഥമ്| ദന്തധാവനകൂര്ചകേനേതി ദന്തധാവനാനാം കരഞ്ജകാദീനാം കുട്ടിതാഗ്രം കൂര്ചകം, തേനാപഹരേദിത്യര്ഥഃ| പ്രണുദേദ്വാऽന്തരിതി ബഹിരനിര്ഗച്ഛദന്തഃ പ്രണുദേത് പ്രവേശയേദിത്യര്ഥഃ| ‘കേശോന്ദുകം’ ഇത്യാദി കേചിത് പാഠം പഠന്തി| ആഹൃതകണ്ഠശല്യസ്യ പശ്ചാത്കര്മ ദര്ശയന്നാഹ- ക്ഷതകണ്ഠായേത്യാദി||൧൯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ഉദകപൂര്ണോദരമവാക്ശിരസമവപീഡയേദ്ധുനീയാദ്വാമയേദ്വാ ഭസ്മരാശൌ വാ നിഖനേദാമുഖാത് ||൨൦||
उदकपूर्णोदरमवाक्शिरसमवपीडयेद्धुनीयाद्वामयेद्वा भस्मराशौ वा निखनेदामुखात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഉദകം യദാऽന്തര്നിവിഷ്ടം ജലമൃതാദീനാമുദരേ ഭവതി തദാ തസ്യാപഹരണോപായം ദര്ശയന്നാഹ- ഉദകേത്യാദി| അവാക്ശിരസമധോമുഖീകൃതമ്, അവപീഡയേദുദരം, ധുനീയാത് കമ്പയേത്, വാമയേത് ഘര്ഷണൈരവാക്ശിരസമേവ, നിഖനേത് പ്രവേശയേത്, ആമുഖാദിതി മുഖപര്യന്തമ്||൨൦||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
ഗ്രാസശല്യേ തു കണ്ഠാസക്തേ നിഃശങ്കമനവബുദ്ധം സ്കന്ധേ മുഷ്ടിനാऽഭിഹന്യാത്, സ്നേഹം മദ്യം പാനീയം വാ പായയേത് ||൨൧||
ग्रासशल्ये तु कण्ठासक्ते निःशङ्कमनवबुद्धं स्कन्धे मुष्टिनाऽभिहन्यात्, स्नेहं मद्यं पानीयं वा पाययेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
കണ്ഠാസക്തഗ്രാസാഹരണോപായമാഹ- ഗ്രാസശല്യേ ഇത്യാദി| അനവബുദ്ധമിതി അജ്ഞാതം യഥാ ഭവതി| അഭിഹന്യാദിതി പ്രഹാരം ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ||൨൧||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ബാഹുരജ്ജുലതാപാശൈഃ കണ്ഠപീഡനാദ്വായുഃ പ്രകുപിതഃ ശ്ലേഷ്മാണം കോപയിത്വാ സ്രോതോ നിരുണദ്ധി, ലാലാസ്രാവം ഫേനാഗമനം സഞ്ജ്ഞാനാശം ചാപാദയതി; തമഭ്യജ്യ സംസ്വേദ്യ ശിരോവിരേചനം തസ്മൈ തീക്ഷ്ണം വിദധ്യാദ്രസം ച വാതഘ്നം ദദ്യാദിതി ||൨൨||
बाहुरज्जुलतापाशैः कण्ठपीडनाद्वायुः प्रकुपितः श्लेष्माणं कोपयित्वा स्रोतो निरुणद्धि, लालास्रावं फेनागमनं सञ्ज्ञानाशं चापादयति; तमभ्यज्य संस्वेद्य शिरोविरेचनं तस्मै तीक्ष्णं विदध्याद्रसं च वातघ्नं दद्यादिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
ബാഹുരജ്ജവാദിപീഡിതകണ്ഠപ്രകുപിതവായുശ്ലേഷ്മാപഹരണോപായമാഹ- ബാഹ്വിത്യാദി| പാശശബ്ദോ ബാഹ്വാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| കേചിദമും പാഠം ന പഠന്തി||൨൨||
Adhikarana 21 (23-26) · Śloka 26
ഭവന്തി ചാത്ര- ശല്യാകൃതിവിശേഷാംശ്ച സ്ഥാനാന്യാവേക്ഷ്യ ബുദ്ധിമാന് | തഥാ യന്ത്രപൃഥക്ത്വം ച സമ്യക് ശല്യമഥാഹരേത് ||൨൩|| കര്ണവന്തി തു ശല്യാനി ദുഃഖാഹാര്യാണി യാനി ച | ആദദീത ഭിഷക് തസ്മാത്താനി യുക്ത്യാ സമാഹിതഃ ||൨൪|| ഏതൈരുപായൈഃ ശല്യം തു നൈവ നിര്യാത്യതേ യദി | മത്യാ നിപുണയാ വൈദ്യോ യന്ത്രയോഗൈശ്ച നിര്ഹരേത് ||൨൫|| ശോഥപാകൌ രുജശ്ചോഗ്രാഃ കുര്യാച്ഛല്യമനാഹൃതമ് | വൈകല്യം മരണം ചാപി തസ്മാദ്യത്നാദ്വിനിര്ഹരേത് ||൨൬||
भवन्ति चात्र- शल्याकृतिविशेषांश्च स्थानान्यावेक्ष्य बुद्धिमान् | तथा यन्त्रपृथक्त्वं च सम्यक् शल्यमथाहरेत् ||२३|| कर्णवन्ति तु शल्यानि दुःखाहार्याणि यानि च | आददीत भिषक् तस्मात्तानि युक्त्या समाहितः ||२४|| एतैरुपायैः शल्यं तु नैव निर्यात्यते यदि | मत्या निपुणया वैद्यो यन्त्रयोगैश्च निर्हरेत् ||२५|| शोथपाकौ रुजश्चोग्राः कुर्याच्छल्यमनाहृतम् | वैकल्यं मरणं चापि तस्माद्यत्नाद्विनिर्हरेत् ||२६||
🔊 Audio coming soon
ശല്യാകൃതീനാമാനന്ത്യാദനുക്തമപി കര്തവ്യം ദര്ശയന്നാഹ- ശല്യാകൃതീത്യാദി| സ്ഥാനാനി ശിരോऽക്ഷികര്ണനാസാഹൃദയാദീനി| കര്ണവതാം ദുരാഹരത്വം ദര്ശയന്നാഹ- കര്ണവന്തീത്യാദി| ആദദീതേതി സങ്ഗൃഹ്ണീയാദിത്യര്ഥഃ| യുക്ത്യേതി യോഗേന, ന തു ഹീനയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗൈഃ| സമാഹിതഃ സാവധാനഃ| അവശ്യം നിര്ഹരണീയസ്യ ശല്യസ്യോക്തൈഃ പ്രകാരൈരനാഹരണേऽനുക്തോപായമനുക്തയന്ത്രകരണസൂത്രമുദ്ദിശന്നാഹ- ഏതൈരിത്യാദി| നൈവ നിര്യാത്യതേ യദീതി നൈവ നിഷ്കാസ്യതേ യദീത്യര്ഥഃ| മത്യാ നിപുണയാ വൈദ്യ ഇതി മത്യാ നിപുണയാ സ്വകര്മണി പ്രവീണയാ ബുദ്ധ്യാ യുക്തഃ| യന്ത്രയോഗൈശ്ച നിര്ഹരേദിതി യോഗൈഃ സംയോഗൈഃ, യോഗൈശ്ചേതി ചകാരാദനുക്തഗുണാദിബന്ധനാദി സമുച്ചീയതേ| ശല്യസ്യാനാഹരണേ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- ശോഥപാകാവിത്യാദി| അമും ശ്ലോകം കേചിദത്ര ന പഠന്തി, ന്യായചന്ദ്രികായാം തു പഠിതത്വാദവശ്യം പഠനീയ ഏവ||൨൩-൨൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശല്യാപനയനീയോ നാമ സപ്തവിംശതിതമോऽധ്യായഃ ||൨൭||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शल्यापनयनीयो नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ||२७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സപ്തവിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൭||