Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః శల్యాపనయనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| శల్యం ద్వివిధమవబద్ధమనవబద్ధం చ ||3||
अथातः शल्यापनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शल्यं द्विविधमवबद्धमनवबद्धं च ||३||
🔊 Audio coming soon
అవబద్ధమనవబద్ధం చేతి తత్రావబద్ధం విశేషేణాఽఽసక్తం; అన్యే తు “అస్థ్యాదిప్రవిష్టమవబద్ధం , ఇతరదనవబద్ధం” ఇతి మన్యంతే||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర సమాసేనానవబద్ధశల్యోద్ధరణార్థం పంచదశ హేతూన్ వక్ష్యామః | తద్యథా- స్వభావః, పాచనం, భేదనం, దారణం, పీడనం, ప్రమార్జనం, నిర్ధ్మాపనం, వమనం, విరేచనం, ప్రక్షాలనం, ప్రతిమర్శః, ప్రవాహణం, ఆచూషణం, అయస్కాంతో, హర్షశ్చేతి ||4||
तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः | तद्यथा- स्वभावः, पाचनं, भेदनं, दारणं, पीडनं, प्रमार्जनं, निर्ध्मापनं, वमनं, विरेचनं, प्रक्षालनं, प्रतिमर्शः, प्रवाहणम्, आचूषणम्, अयस्कान्तो, हर्षश्चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
తత్రానవబద్ధస్యైవ ప్రథమమంగీకృతస్య పరిసంఖ్యాయ హేతూన్ పరిహరణే దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి తయోర్మధ్యే| స్వభావః ప్రకృతిః; పాచనమితి అపక్వశల్యస్య పాచనద్రవ్యైః పాకవిధానం; భేదనమితి వృద్ధిపత్రాదిభిః శస్త్రైః స్ఫోటనం; దారణమితి చిరబిల్వాదిభిర్మిశ్రకోక్తైరౌషధైర్విదారణం; పీడనమితి ‘ద్రవ్యాణాం పిచ్ఛిలానాం’(సూ. అ.37) ఇత్యాదిమిశ్రకోక్తైర్ద్రవ్యైః కృత్వా పీడ్యతే యత్; ప్రమార్జనమితి బాలవస్త్రాభిః ప్రోంఛనం; నిర్ధ్మాపనమితి ప్రధమనం, ఏతదుక్తం భవతి పిప్పలీకట్ఫలాదిచూర్ణస్య నాడ్యా నాసాంతఃప్రాపణం; ప్రతిమర్శః అంగుల్యాదిఘర్షణం; ప్రవాహణం వి(ని)కుంథనం; ఆచూషణం ముఖశృంగైః కృత్వా యచ్చూష్యతే; అయస్కాంతః పాషాణవిశేషః, యద్యప్యయస్కాంత ఇతి సామాన్యేనోపాత్తస్తథాఽప్యత్ర కర్షకో గ్రాహ్యః; హర్షస్తుష్టిః||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తత్రాశ్రుక్షవథూద్గారకాసమూత్రపురీషానిలైః స్వభావబలప్రవృత్తైర్నయనాదిభ్యః పతతి | మాంసావగాఢం శల్యమవిదహ్యమానం పాచయిత్వా ప్రకోథాత్తస్య పూయశోణితవేగాద్గౌరవాద్వా పతతి | పక్వమభిద్యమానం భేదయేద్దారయేద్వా | భిన్నమనిరస్యమానం పీడనీయైః పీడయేత్ పాణిభిర్వా | అణూన్యక్షశల్యాని పరిషేచనాధ్మాపనైర్బాలవస్త్రపాణిభిః ప్రమార్జయేత్ | ఆహారశేషశ్లేష్మహీనాణుశల్యాని శ్వసనోత్కాసనప్రధమనైర్నిర్ధమేత్ | అన్నశల్యాని వమనాంగులిప్రతిమర్శప్రభృతిభిః | విరేచనైః పక్వాశయగతాని | వ్రణదోషాశయగతాని ప్రక్షాలనైః | వాతమూత్రపురీషగర్భసంగేషు ప్రవాహణముక్తం | మారుతోదకసవిషరుధిరదుష్టస్తన్యేష్వాచూషణమాస్యేన విషాణైర్వా | అనులోమమనవబద్ధమకర్ణమనల్పవ్రణముఖమయస్కాంతేన | హృద్యవస్థితమనేకకారణోత్పన్నం శోకశల్యం హర్షేణేతి ||5||
तत्राश्रुक्षवथूद्गारकासमूत्रपुरीषानिलैः स्वभावबलप्रवृत्तैर्नयनादिभ्यः पतति | मांसावगाढं शल्यमविदह्यमानं पाचयित्वा प्रकोथात्तस्य पूयशोणितवेगाद्गौरवाद्वा पतति | पक्वमभिद्यमानं भेदयेद्दारयेद्वा | भिन्नमनिरस्यमानं पीडनीयैः पीडयेत् पाणिभिर्वा | अणून्यक्षशल्यानि परिषेचनाध्मापनैर्बालवस्त्रपाणिभिः प्रमार्जयेत् | आहारशेषश्लेष्महीनाणुशल्यानि श्वसनोत्कासनप्रधमनैर्निर्धमेत् | अन्नशल्यानि वमनाङ्गुलिप्रतिमर्शप्रभृतिभिः | विरेचनैः पक्वाशयगतानि | व्रणदोषाशयगतानि प्रक्षालनैः | वातमूत्रपुरीषगर्भसङ्गेषु प्रवाहणमुक्तम् | मारुतोदकसविषरुधिरदुष्टस्तन्येष्वाचूषणमास्येन विषाणैर्वा | अनुलोममनवबद्धमकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन | हृद्यवस्थितमनेककारणोत्पन्नं शोकशल्यं हर्षेणेति ||५||
🔊 Audio coming soon
స్వభావాదిహేతోర్విషయమాహ- తత్రాశ్రుక్షవథూద్గారేత్యాది| తత్ర తేషాం పంచదశానాం మధ్యే| ఏతైరశ్రుప్రభృతిభిః స్వభావబలం స్వభావశక్తిః, తతః ప్రవృత్తైరాగతైర్హేతుభిర్నయనాదిభ్యః శరీరప్రదేశేభ్యో రజఃప్రభృతి శల్యం పతతీత్యర్థః| పాచనవిషయమాహ- మాంసావగాఢమిత్యాది| అవగాఢం అభ్యంతరగతం| అవిదహ్యమానం అపచ్యమానం| ప్రకోథాత్తస్యేతి పూతిభావాన్మాంసస్యేత్యర్థః| భేదనదారణయోర్విషయమాహ- పక్వమిత్యాది| పీడనవిషయమాహ- భిన్నమిత్యాది| అనిరస్యమానం అనిష్క్రామంతం| ప్రమార్జనవిషయమాహ- అణూనీత్యాది| అక్షాణి ఇంద్రియాణి| పరిషేచనం ధారాభిషేచనం| ఆధ్మాపనం అక్షిషు ముఖమారుతస్య ప్రాపణం| నిర్ధ్మాపనవిషయమాహ- ఆహారశేషత్యాది|- భుంజానస్య నాసాంతరాదిస్థితమన్నమాహారశేషః| హీనానాం పతితానాం భ్రష్టానాం శల్యానామల్పావయవా హీనాణుశల్యాన్యుచ్యంతే| శ్వసనం శ్వాసః, ఉత్కాస ఉత్కృష్టం కాసనం| నిర్ధమేత్ నిష్కాసయేత్| వమనప్రతిమర్శయోర్విషయమాహ- అన్నశల్యానీత్యాది| అన్నశల్యం వమనేన పతతి, అంగులిప్రతిమర్శేన చ; అంగులిప్రతిమర్శః అంగుల్యాదిఘర్షణం| విరేచనవిషయం దర్శయన్నాహ- విరేచనైః పక్వాశయగతానీతి|- పక్వాశయగతాని ‘శల్యాని’ ఇతి శేషః| ప్రక్షాలనవిషయమాహ- వ్రణేత్యాది| వ్రణదోషః పూయః, స ఏవ శల్యం, వ్రణాశయగతాన్యన్యాన్యపి శల్యానీత్యర్థః| ప్రవాహణవిషయమాహ- వాతేత్యాది| సంగః అప్రవృత్తిః| చూషణవిషయమాహ- మారుతేత్యాది| అయస్కాంతవిషయమాహ- అనులోమమిత్యాది| హర్షవిషయమాహ- హృద్యవస్థితమిత్యాది| కేచిదనవబద్ధశల్యహరణమధ్యే భేదనదారణపీడనవమనవిరేచనప్రక్షాలనాని న మన్యంతే, తేషాం మతే భేదనదారణయోరవబద్ధశల్యవిషయత్వం, పీడనాదీనాం చతుర్ణాం యథాసంభవముక్తేష్వేవాంతర్భావః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
సర్వశల్యానాం తు మహతామణూనాం వా ద్వావేవాహరణహేతూ భవతః- ప్రతిలోమోఽనులోమశ్చ ||6||
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा द्वावेवाहरणहेतू भवतः- प्रतिलोमोऽनुलोमश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
పంచగతీనాం శల్యానామపి సర్వేషామమార్గమార్గభేదేన ద్వివిధమాహరణం దర్శయన్నాహ- సర్వశల్యానామిత్యాది| ప్రవేశమార్గేణైవాహరణం ప్రతిలోమం, తద్విపరీతం చానులోమం||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తత్ర ప్రతిలోమమర్వాచీనమానయేత్ , అనులోమం పరాచీనం ||7||
तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेत् , अनुलोमं पराचीनम् ||७||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిలోమానులోమాహరణయోర్విషయమాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి తయోర్మధ్యే| అర్వాచీనమితి నాతిదూరప్రవేశాత్, నివిష్టశల్యద్వారాపేక్షయా కాయస్య పూర్వార్ధస్థితం శల్యమార్వాచీనముచ్యతే| తత్తు శల్యం ప్రతిలోమమానయేత్| కోఽర్థః? పాశ్చాత్యేఽర్వాచీనదేశే ఆనయేత్, ప్రవేశమార్గేణైవానయేత్; అనులోమేన పరార్ధేన నిర్హ్రియమాణమవిద్ధమపి బహుతరం ప్రదేశం వేధయేత్; తత్ర మరణముపద్రవా వా భవంతి| అనులోమమిత్యాది| పరాచీనమితి దూరప్రవిష్టం; కాయస్య పరార్ధనిర్గతం శల్యముచ్యతే| తచ్ఛల్యమనులోమమానయేత్| కోఽర్థః? అగ్రేతనే పరాచీనే ప్రదేశే ఆనయేత్||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ఉత్తుండితం ఛిత్త్వా నిర్ఘాతయేచ్ఛేదనీయముఖం ||8||
उत्तुण्डितं छित्त्वा निर्घातयेच्छेदनीयमुखम् ||८||
🔊 Audio coming soon
యదా త్వనతివేగాచ్ఛల్యమగ్రేతనప్రదేశేన నిర్గతముత్తుండితముఖం చ భవతి తదా తస్య శల్యస్య ఛేదనీయముఖస్య ఛేద్యప్రదేశజటితస్య పరాచీనానులోమహరణే కీదృశం విధానమితి దర్శయన్నాహ- ఉత్తుండితమిత్యాది| ఉత్తుండితమూర్ధ్వం నిఃసరన్ముఖమివ| నిర్ఘాతయేదితి ఇతస్తతశ్చాలయేద్ధస్తేన ముద్గరాదినా వా; తతశ్చానులోమమాహరేత్| ఛేదనీయముఖమితి కంటకఖర్జూరీపత్రప్రభృతికం, ఏతేనోత్తుండితం ఛేదనీయముఖం పరాన్నిర్గతముఖం ఛేద్యప్రదేశజటితం చ శల్యం పరాచీనానులోమాహరణవిషయ ఇత్యుక్తం భవతి||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ఛేదనీయముఖాన్యపి కుక్షివక్షఃకక్షావంక్షణపర్శుకాంతరపతితాని చ హస్తశక్యం యథామార్గేణ హస్తేనైవాపహర్తుం ప్రయతేత ||9||
छेदनीयमुखान्यपि कुक्षिवक्षःकक्षावङ्क्षणपर्शुकान्तरपतितानि च हस्तशक्यं यथामार्गेण हस्तेनैवापहर्तुं प्रयतेत ||९||
🔊 Audio coming soon
కిం ఛేదనీయముఖస్య సర్వత్రాయం విధిర్నేత్యాహ- ఛేదనీయేత్యాది| వక్ష ఇతి హృదయం| హస్తేనాహర్తుం యచ్ఛక్యతే శల్యం తత్ హస్తశక్యం| యథామార్గేణేతి ప్రవేశమార్గేణేత్యర్థః| హస్తేనైవేతి హస్తేనైవోద్ధరేత్, న కదాచిన్ముద్గరాదిభిశ్చాలయేత్| ప్రయతేత ప్రయత్నం కుర్వీత| అన్యే తు ‘అచ్ఛేదనీయముఖాని తు’ ఇత్యాది పాఠం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- న కేవలమనుత్తుండితాన్యనిర్ఘాత్యముఖాన్యపీతి సముచ్చీయతే తుశబ్దేన, తాని కుక్ష్యాదిపతితాని సర్వాణ్యేవాచ్ఛేద్యత్వాదనిర్ఘాత్యాహరణీయాని | ఏతేనైతదుక్తం భవతి- పరాచీనానామపి శల్యానామనులోమమాహరణీయానామపి ప్రతిలోమమేవాహరణం కర్తవ్యం, అనులోమాహరణే కుక్ష్యాదిషు మహాన్ ఛేదానుబంధో భవేత్| పర్శుకాంతరపతితాని చేత్యస్యాగ్రే, “అనుత్తుండితశల్యాని ఛేదనీయముఖాని చ| అనిర్ఘాత్యాని జానీయాద్భూయశ్ఛేదానుబంధతః”- ఇతి భోజసంహితోక్తం కేచిత్ పాఠం పఠంతి, స చ ప్రమాదపాఠః, నిబంధేష్వదర్శనాత్||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
హస్తేనైవాపహర్తుమశక్యం విశస్య శస్త్రేణ యంత్రేణాపహరేత్ ||10||
हस्तेनैवापहर्तुमशक्यं विशस्य शस्त्रेण यन्त्रेणापहरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
హస్తేనాపహర్తుమశక్యే శల్యే కిం విధానమితి దర్శయతి- హస్తేనేత్యాది| విశస్య ఛిత్త్వా శస్త్రేణేత్యర్థః| కేచిత్ ‘హస్తేన చాహర్తుమశక్యే అవిశస్య యంత్రేణాపహరేత్’ ఇతి పాఠం మన్యంతే| తేషాం మతే అవిశస్య అచ్ఛిత్త్వేత్యర్థః, హస్తేన చేతి చకారేణ యంత్రాహరణాశక్యస్య శల్యస్య విశస్యేత్యుపలభ్యతే||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
భవతి చాత్ర- శీతలేన జలేనైనం మూర్చ్ఛంతమవసేచయేత్ | సంరక్షేదస్య మర్మాణి ముహురాశ్వాసయేచ్చ తం ||11||
भवति चात्र- शीतलेन जलेनैनं मूर्च्छन्तमवसेचयेत् | संरक्षेदस्य मर्माणि मुहुराश्वासयेच्च तम् ||११||
🔊 Audio coming soon
శల్యాహరణే ఉపద్రవచికిత్సాసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- శీతలేనేత్యాది| ఏనమితి శల్యాతురం| అవసేచయేదితి సించేదిత్యర్థః| ఆశ్వాసయేదితి క్షీరతర్పణాదిదానేన| బాహుల్యేనాముం పాఠం కేచిన్న పఠంతి| గయదాసేన తు పఠిత్వాఽయం పాఠోఽత్రాంతరే వ్యాఖ్యాతః, యుక్తశ్చాయం, తస్మాత్ పఠనీయ ఏవ||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
తతః శల్యముద్ధృత్య నిర్లోహితం వ్రణం కృత్వా స్వేదార్హమగ్నిఘృతప్రభృతిభిః సంస్వేద్యావదహ్య ప్రదిహ్య సర్పిర్మధుభ్యాం బద్ధ్వాఽఽచారికముపదిశేత్ | (సిరాస్నాయువిలగ్నం శలాకాదిభిర్విమోచ్యాపనయేత్; శ్వయథుగ్రస్తవారంగం సమవపీడ్య శ్వయథుం; దుర్బలవారంగం కుశాదిభిర్బద్ధ్వా|) ||12||
ततः शल्यमुद्धृत्य निर्लोहितं व्रणं कृत्वा स्वेदार्हमग्निघृतप्रभृतिभिः संस्वेद्यावदह्य प्रदिह्य सर्पिर्मधुभ्यां बद्ध्वाऽऽचारिकमुपदिशेत् | (सिरास्नायुविलग्नं शलाकादिभिर्विमोच्यापनयेत्; श्वयथुग्रस्तवारङ्गं समवपीड्य श्वयथुं; दुर्बलवारङ्गं कुशादिभिर्बद्ध्वा|) ||१२||
🔊 Audio coming soon
హృతే శల్యే పశ్చాత్కర్మ దర్శయన్నాహ- తత ఇత్యాది| నిర్లోహితమితి అరుధిరవంతం | సంస్వేద్యేతి అతినిఃసృతశోణితమవేదనం సుఖోష్ణేన ఘృతేన, తదితరమగ్నినా సంస్వేద్యేతి సంబంధః| అవదహ్యేతి అగ్నికృత్యాన్ వ్రణాన్ దగ్ధ్వేత్యర్థః| ప్రదిహ్యేతి లేపయిత్వా, అస్వేద్యమతిస్రుతశోణితం చ| అత్ర కేచిత్ ‘అవదహ్య’ ఇతి న పఠంతి, ‘ప్రదిహ్య’ ఇత్యస్య స్థానే ‘తర్పయిత్వా’ ఇతి పఠంతి| అత్ర కేచిద్గడ్డురికాప్రవాహేణ భోజోక్తం ‘సిరాస్నాయువిలగ్నం శలాకాభిర్విమోచ్యాపనయేత్, శ్వయథుగ్రస్తవారంగం సమవపీడ్య శ్వయథుం, దుర్బలవారంగం కుశాదిభిర్బద్ధ్వా’ ఇతి పాఠం పఠంతి, ప్రవాహపఠితా వ్యాఖ్యానయంతి చ- వారంగం శస్త్రనాలం, అవపీడ్య శ్వయథుమపనయేదితి సంబంధః; కుశాదిభిః బధ్వా ‘అపనయేత్’ ఇత్యత్రాపి యోజ్యతే; కుశా వంశవేత్రాదికంబీ| అయం చ విధిస్తంత్రాంతరాదవసేయో న సుశ్రుతసంహితాయామస్తి, తంత్రాంతరదర్శనాలసైస్త్వత్రైవానీయ లిఖిత ఇత్యత్ర న పఠనీయ ఏవ||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
హృదయమభితో వర్తమానం శల్యం శీతజలాదిభిరుద్వేజితస్యాపహరేద్యథామార్గం; దురుపహరమన్యతోఽపబాధ్యమానం పాటయిత్వోద్ధరేత్ ||13||
हृदयमभितो वर्तमानं शल्यं शीतजलादिभिरुद्वेजितस्यापहरेद्यथामार्गं; दुरुपहरमन्यतोऽपबाध्यमानं पाटयित्वोद्धरेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
వక్షఃపతితేషు విశేషవిధిమాహ- హృదయమిత్యాది| హృదయమభితో వర్తమానమితి హృదయసమీపే స్థితమిత్యర్థః| ఉద్వేజితస్య ఉద్విగ్నహృదయస్య, శీతజలాదుద్వేజనం చ క్లమపరిహారాయ| యథామార్గమితి యేనైవ మార్గేణ ప్రవిష్టం తేనైవాపహరేదిత్యర్థః| తేనాశక్యే ఉపాయాంతరం దర్శయన్నాహ- దురుపహరమిత్యాది| దుఃఖేనోపహ్రియతే తద్దురుపహరం| అన్యత ఇతి అన్యస్మిన్నపి ప్రదేశే| అపబాధ్యమానమితి మర్మపీడాకరం, ‘శల్యం’ ఇతి శేషః| పాటయిత్వేతి దారయిత్వేత్యర్థః||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
అస్థివివరప్రవిష్టమస్థివిదష్టం వాఽవగృహ్య పాదాభ్యాం యంత్రేణాపహరేత్, అశక్యమేవం వా బలవద్భిః సుపరిగృహీతస్య యంత్రేణ గ్రాహయిత్వా శల్యవారంగం ప్రవిభుజ్య ధనుర్గుణైర్బద్ధ్వైకతశ్చాస్య పంచాంగ్యాముపసంయతస్యాశ్వస్యవక్త్రకవికే బధ్నీయాత్, అథైనం కశయా తాడయేద్యథోన్నామయఞ్ శిరో వేగేన శల్యముద్ధరతి; దృఢాం వా వృక్షశాఖామవనమ్య తస్యాం పూర్వవద్బద్ధ్వోద్ధరేత్ ||14||
अस्थिविवरप्रविष्टमस्थिविदष्टं वाऽवगृह्य पादाभ्यां यन्त्रेणापहरेत्, अशक्यमेवं वा बलवद्भिः सुपरिगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रविभुज्य धनुर्गुणैर्बद्ध्वैकतश्चास्य पञ्चाङ्ग्यामुपसंयतस्याश्वस्यवक्त्रकविके बध्नीयात्, अथैनं कशया ताडयेद्यथोन्नामयञ् शिरो वेगेन शल्यमुद्धरति; दृढां वा वृक्षशाखामवनम्य तस्यां पूर्ववद्बद्ध्वोद्धरेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
అవబద్ధశల్యస్య హస్తేనాపహర్తుమశక్యస్య నిర్హరణోపాయం దర్శయన్నాహ- అస్థీత్యాది| అస్థివివరప్రవిష్టమితి అస్థిచ్ఛిద్రాంతర్గతం| విదష్టమితి అత్యాసక్తం| సుపరిగృహీతస్య ఆతురస్యేత్యర్థః| ప్రవిభుజ్య వక్రీకృత్య| ధనుర్గుణైరితి ముర్వార్కసూత్రమయైః| ఏకత ఏకస్మిన్ ప్రదేశే| అస్యేతి శల్యవతో నరస్య| పంచాంగ్యామితి బంధవిశేషే| ఉపసంయతస్య బద్ధస్య| అశ్వస్య ఘోటకస్య, వక్త్రం ముఖం, తత్ర కవికా కటకం, తత్ర బధ్నీయాత్ శల్యమితి సంబంధః| ఏనం అశ్వం, కశయా సట్టయా, ఉన్నామయన్నితి ఉచ్చైః కుర్వన్| పక్షాంతరమాహ- దృఢాం వా వృక్షశాఖామిత్యాది| అవనమ్య నమయిత్వా, తస్యామితి వృక్షశాఖాయాం| అన్యే తు ‘దృఢాం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘పంచాంగీ’ ఇతి మన్యంతే; తత్ర పంచాంగీం పంచభిః శాఖాంతరైర్యుతాం శాఖాం వదంతి| అపరే తు పంచాంగీం ప్లక్షాశ్వత్థోదుంబరన్యగ్రోధవేతసానామితి కథయంతి| అన్యే త్వేవం పఠంతి ‘అశక్యమేవం వా బలవద్భిః సుపరిగృహీతస్య యంత్రేణ గ్రాహయిత్వా శల్యవారంగం ప్రవిభుజ్య ధనుర్గుణైర్బద్ధ్వైకతోఽశ్వవక్త్రకవికే బధ్నీయాత్, అథైనం కశయా తాడయేద్యథోన్నామయంఛిరో వేగేన శల్యముద్ధరతి, నామితాయాం పంచాంగ్యాం వృక్షశాఖాయాం వా పూర్వవద్బద్ధ్వోద్ధరేత్’ ఇతి||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
అదేశోత్తుండితమష్ఠీలాశ్మముద్గరాణామన్యతమస్య ప్రహారేణ విచాల్య యథామార్గమేవ యంత్రేణ ||15||
अदेशोत्तुण्डितमष्ठीलाश्ममुद्गराणामन्यतमस्य प्रहारेण विचाल्य यथामार्गमेव यन्त्रेण ||१५||
🔊 Audio coming soon
కుక్ష్యాద్యచ్ఛేదనీయప్రదేశోత్తుండితానామస్థ్యాదివిదష్టానాం యథామార్గాపహరణోపాయం దర్శయన్నాహ- అదేశేత్యాది| యథామార్గమేవ యంత్రేణేతి ‘అపహరేత్’ ఇతి శేషః| ‘అస్థిదేశోత్తుండితం’ ఇత్యన్యే పఠంతి||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
విమృదితకర్ణాని కర్ణవంత్యనాబాధకరదేశోత్తుండితాని పురస్తాదేవ ||16||
विमृदितकर्णानि कर्णवन्त्यनाबाधकरदेशोत्तुण्डितानि पुरस्तादेव ||१६||
🔊 Audio coming soon
కర్ణవతామాహరణం చ దర్శయన్నాహ- విమృదితేత్యాది| కర్ణవద్యచ్ఛల్యం తదనాబాధకరప్రదేశోత్తుండితం యదా భవతి తదా విమృదితకర్ణికం కృత్వా, కోఽర్థః? సంకుచితకర్ణికం కృత్వా, పురస్తాదేవ కోఽర్థః? అగ్రేతనే ప్రదేశే ఏవ, ‘ఆకర్షయేత్’ ఇతి శేషః||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
జాతుషే కంఠాసక్తే కంఠే నాడీం ప్రవేశ్యాగ్నితప్తాం చ శలాకాం, తయాఽవగృహ్య శీతాభిరద్భిః పరిషిచ్య స్థిరీభూతం శల్యముద్ధరేత్ ||17||
जातुषे कण्ठासक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेश्याग्नितप्तां च शलाकां, तयाऽवगृह्य शीताभिरद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतं शल्यमुद्धरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
జాతుషశల్యస్య విధానం దర్శయన్నాహ- జాతుష ఇత్యాది| జాతుషే లాక్షామయే| కంఠాసక్తే గలలగ్నే| నాడీమితి తామ్రాదిరచితనలికాం, స్థిరీభూతాముత్పన్నగాఢతాం| శిశవో జాతుషైః శల్యైః క్రీడంతి, తే యదా ప్రమాదాన్నిగిలంతి తదాఽయం విధిర్వేదితవ్యః| అన్యే తు జాతుషాణి సిరాదిష్వేవ ఘ(జ)టితాని మన్యంతే||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
అజాతుషం తు జతుమధూచ్ఛిష్టప్రలిప్తయా శలాకయా పూర్వకల్పేనేత్యేకే ||18||
अजातुषं तु जतुमधूच्छिष्टप्रलिप्तया शलाकया पूर्वकल्पेनेत्येके ||१८||
🔊 Audio coming soon
అజాతుషే కంఠాసక్తే విధిమాహ- అజాతుషమిత్యాది| జతు లాక్షా, మధూచ్ఛిష్టం సిక్థకం, పూర్వకల్పేనేతి శీతోదకస్థిరీభూతమిత్యర్థః||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
అస్థిశల్యమన్యద్వా తిర్యక్కంఠాసక్తమవేక్ష్య కేశోండుకం దృఢైకదీర్ఘసూత్రబద్ధం ద్రవభక్తోపహితం పాయయేదాకంఠాత్ పూర్ణకోష్ఠం చ వామయేత్, వమతశ్చ శల్యైకదేశసక్తం జ్ఞాత్వా సూత్రం సహసా త్వాక్షిపేత్; మృదునా వా దంతధావనకూర్చకేనాపహరేత్ ప్రణుదేద్వాఽంతః | క్షతకంఠాయ చ మధుసర్పిషీ లేఢుం ప్రయచ్ఛేత్త్రిఫలాచూర్ణం వా మధుశర్కరామిశ్రం ||19||
अस्थिशल्यमन्यद्वा तिर्यक्कण्ठासक्तमवेक्ष्य केशोण्डुकं दृढैकदीर्घसूत्रबद्धं द्रवभक्तोपहितं पाययेदाकण्ठात् पूर्णकोष्ठं च वामयेत्, वमतश्च शल्यैकदेशसक्तं ज्ञात्वा सूत्रं सहसा त्वाक्षिपेत्; मृदुना वा दन्तधावनकूर्चकेनापहरेत् प्रणुदेद्वाऽन्तः | क्षतकण्ठाय च मधुसर्पिषी लेढुं प्रयच्छेत्त्रिफलाचूर्णं वा मधुशर्करामिश्रम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
అస్థ్యాదిశల్యస్యాత్యంతం కంఠాసక్తస్యాహరణముద్దిశన్నాహ- అస్థిశల్యమిత్యాది| కేశోండుకం బాలకృతం బిటుకం| ఉపహితం సహితం| సహసా త్వాక్షిపేదితి శల్యనిర్గమనార్థం| దంతధావనకూర్చకేనేతి దంతధావనానాం కరంజకాదీనాం కుట్టితాగ్రం కూర్చకం, తేనాపహరేదిత్యర్థః| ప్రణుదేద్వాఽంతరితి బహిరనిర్గచ్ఛదంతః ప్రణుదేత్ ప్రవేశయేదిత్యర్థః| ‘కేశోందుకం’ ఇత్యాది కేచిత్ పాఠం పఠంతి| ఆహృతకంఠశల్యస్య పశ్చాత్కర్మ దర్శయన్నాహ- క్షతకంఠాయేత్యాది||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ఉదకపూర్ణోదరమవాక్శిరసమవపీడయేద్ధునీయాద్వామయేద్వా భస్మరాశౌ వా నిఖనేదాముఖాత్ ||20||
उदकपूर्णोदरमवाक्शिरसमवपीडयेद्धुनीयाद्वामयेद्वा भस्मराशौ वा निखनेदामुखात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఉదకం యదాఽంతర్నివిష్టం జలమృతాదీనాముదరే భవతి తదా తస్యాపహరణోపాయం దర్శయన్నాహ- ఉదకేత్యాది| అవాక్శిరసమధోముఖీకృతం, అవపీడయేదుదరం, ధునీయాత్ కంపయేత్, వామయేత్ ఘర్షణైరవాక్శిరసమేవ, నిఖనేత్ ప్రవేశయేత్, ఆముఖాదితి ముఖపర్యంతం||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
గ్రాసశల్యే తు కంఠాసక్తే నిఃశంకమనవబుద్ధం స్కంధే ముష్టినాఽభిహన్యాత్, స్నేహం మద్యం పానీయం వా పాయయేత్ ||21||
ग्रासशल्ये तु कण्ठासक्ते निःशङ्कमनवबुद्धं स्कन्धे मुष्टिनाऽभिहन्यात्, स्नेहं मद्यं पानीयं वा पाययेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
కంఠాసక్తగ్రాసాహరణోపాయమాహ- గ్రాసశల్యే ఇత్యాది| అనవబుద్ధమితి అజ్ఞాతం యథా భవతి| అభిహన్యాదితి ప్రహారం దద్యాదిత్యర్థః||21||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
బాహురజ్జులతాపాశైః కంఠపీడనాద్వాయుః ప్రకుపితః శ్లేష్మాణం కోపయిత్వా స్రోతో నిరుణద్ధి, లాలాస్రావం ఫేనాగమనం సంజ్ఞానాశం చాపాదయతి; తమభ్యజ్య సంస్వేద్య శిరోవిరేచనం తస్మై తీక్ష్ణం విదధ్యాద్రసం చ వాతఘ్నం దద్యాదితి ||22||
बाहुरज्जुलतापाशैः कण्ठपीडनाद्वायुः प्रकुपितः श्लेष्माणं कोपयित्वा स्रोतो निरुणद्धि, लालास्रावं फेनागमनं सञ्ज्ञानाशं चापादयति; तमभ्यज्य संस्वेद्य शिरोविरेचनं तस्मै तीक्ष्णं विदध्याद्रसं च वातघ्नं दद्यादिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
బాహురజ్జవాదిపీడితకంఠప్రకుపితవాయుశ్లేష్మాపహరణోపాయమాహ- బాహ్విత్యాది| పాశశబ్దో బాహ్వాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి||22||
Adhikarana 21 (23-26) · Śloka 26
భవంతి చాత్ర- శల్యాకృతివిశేషాంశ్చ స్థానాన్యావేక్ష్య బుద్ధిమాన్ | తథా యంత్రపృథక్త్వం చ సమ్యక్ శల్యమథాహరేత్ ||23|| కర్ణవంతి తు శల్యాని దుఃఖాహార్యాణి యాని చ | ఆదదీత భిషక్ తస్మాత్తాని యుక్త్యా సమాహితః ||24|| ఏతైరుపాయైః శల్యం తు నైవ నిర్యాత్యతే యది | మత్యా నిపుణయా వైద్యో యంత్రయోగైశ్చ నిర్హరేత్ ||25|| శోథపాకౌ రుజశ్చోగ్రాః కుర్యాచ్ఛల్యమనాహృతం | వైకల్యం మరణం చాపి తస్మాద్యత్నాద్వినిర్హరేత్ ||26||
भवन्ति चात्र- शल्याकृतिविशेषांश्च स्थानान्यावेक्ष्य बुद्धिमान् | तथा यन्त्रपृथक्त्वं च सम्यक् शल्यमथाहरेत् ||२३|| कर्णवन्ति तु शल्यानि दुःखाहार्याणि यानि च | आददीत भिषक् तस्मात्तानि युक्त्या समाहितः ||२४|| एतैरुपायैः शल्यं तु नैव निर्यात्यते यदि | मत्या निपुणया वैद्यो यन्त्रयोगैश्च निर्हरेत् ||२५|| शोथपाकौ रुजश्चोग्राः कुर्याच्छल्यमनाहृतम् | वैकल्यं मरणं चापि तस्माद्यत्नाद्विनिर्हरेत् ||२६||
🔊 Audio coming soon
శల్యాకృతీనామానంత్యాదనుక్తమపి కర్తవ్యం దర్శయన్నాహ- శల్యాకృతీత్యాది| స్థానాని శిరోఽక్షికర్ణనాసాహృదయాదీని| కర్ణవతాం దురాహరత్వం దర్శయన్నాహ- కర్ణవంతీత్యాది| ఆదదీతేతి సంగృహ్ణీయాదిత్యర్థః| యుక్త్యేతి యోగేన, న తు హీనయోగాతియోగమిథ్యాయోగైః| సమాహితః సావధానః| అవశ్యం నిర్హరణీయస్య శల్యస్యోక్తైః ప్రకారైరనాహరణేఽనుక్తోపాయమనుక్తయంత్రకరణసూత్రముద్దిశన్నాహ- ఏతైరిత్యాది| నైవ నిర్యాత్యతే యదీతి నైవ నిష్కాస్యతే యదీత్యర్థః| మత్యా నిపుణయా వైద్య ఇతి మత్యా నిపుణయా స్వకర్మణి ప్రవీణయా బుద్ధ్యా యుక్తః| యంత్రయోగైశ్చ నిర్హరేదితి యోగైః సంయోగైః, యోగైశ్చేతి చకారాదనుక్తగుణాదిబంధనాది సముచ్చీయతే| శల్యస్యానాహరణే దోషం దర్శయన్నాహ- శోథపాకావిత్యాది| అముం శ్లోకం కేచిదత్ర న పఠంతి, న్యాయచంద్రికాయాం తు పఠితత్వాదవశ్యం పఠనీయ ఏవ||23-26||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే శల్యాపనయనీయో నామ సప్తవింశతితమోఽధ్యాయః ||27||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शल्यापनयनीयो नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే సప్తవింశతితమోఽధ్యాయః||27||