8. śastrāvacāraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શસ્ત્રાવચારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| શસ્ત્રાણામવચારણં શસ્ત્રાવચારણં, તદ્યસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તિ સ શસ્ત્રાવચારણીયઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વિંશતિઃ શસ્ત્રાણિ, તદ્યથા- મણ્ડલાગ્રકરપત્રવૃદ્ધિપત્રનખશસ્ત્રમુદ્રિકોત્પલપત્રકાર્ધધારસૂચીકુશપત્રાટીમુખ- શરારિમુખાન્તર્મુખત્રિકૂર્ચકકુઠારિકાવ્રીહિમુખારાવેતસપત્રકબડિશદન્તશઙ્ક્વેષણ્ય ઇતિ ||૩||

કિયન્તિ પુનસ્તાનિ શસ્ત્રાણીત્યાહ- વિંશતિરિત્યાદિ| શસ્ત્રાણિ મણ્ડલાગ્રાદીનિ; મણ્ડલાગ્રે દ્વે સૂચ્યસ્તિસ્રઃ, ઇત્યાદ્યવયવાન્તરભેદેન તુ બહૂન્યપિ સ્યુઃ| તાનિ નામભિર્નિર્દેષ્ટુમાહ- તદ્યથા મણ્ડલાગ્રેત્યાદિ| ‘તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ’, તથા ‘તત્ર નખશસ્ત્રૈષણ્યાવષ્ટાઙ્ગુલે’ ઇત્યાદિવાક્યેન શસ્ત્રાણામાકારં પ્રમાણં ચ યદ્યપ્યગ્રે વક્ષ્યતિ, તથાઽપીહૈવ પરતન્ત્રોક્તં શસ્ત્રાકારપ્રમાણલક્ષણં સુખાવબોધાર્થમુપદેક્ષ્યામઃ| મણ્ડલાગ્રમિતિ મણ્ડલમિવાગ્રં યસ્ય તન્મણ્ડલાગ્રં, તચ્ચ દ્વિવિધમ્| તથાહિ- “યદગ્રે મણ્ડલં વૃત્તં ક્ષુરસંસ્થાનમેવ ચ| મણ્ડલાગ્રસ્ય જાનીયાત્ પ્રમાણં તુ ષડઙ્ગુલમ્”- ઇતિ| દ્વિધા મણ્ડલાગ્રં- ષડઙ્ગુલપ્રમાણમેકં વૃત્તમુખં, દ્વિતીયં ક્ષુરાકારમ્| કરપત્રમિતિ કરવત્ પત્રં યસ્ય તત્ કરપત્રં, યથા કરોઽઙ્ગુલિભિરાચિતો ભવતિ તદ્વદ્યત્ કણ્ટકૈરાચિતં સ્યાત્તત્ કરપત્રમુચ્યતે; અન્યે તુ કરપત્રશસ્ત્રં કરપત્રાકારમેવ, તચ્ચ દ્વાદશાઙ્ગુલં તન્ત્રાન્તરવચનાત્; નનુ, યદિ તન્ત્રાન્તરાદ્દ્વાદશાઙ્ગુલં કરપત્રમુચ્યતે તર્હિ સ્વતન્ત્રે વિરોધઃ, કુતઃ? સ્વતન્ત્રે કરપત્રસ્યાનિર્દિષ્ટપ્રમાણત્વાત્; `શેષાણિ તુ ષડઙ્ગુલાનિ’- ઇત્યનેન વાક્યેન ષડઙ્ગુલમેવ કરપત્રં સ્યાન્ન દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| નૈવં, ‘તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ’- ઇત્યસ્માત્ સૂત્રાત્ પ્રાયઃશબ્દોઽનુવર્તતે, તેનાયમર્થઃ- શેષાણિ પ્રાયેણ ષડઙ્ગુલાનિ, એવં શસ્ત્રમાનેઽન્યત્રાપ્યવિરોધઃ| વૃદ્ધિપત્રમિતિ વૃદ્ધેઃ પત્રમિવ વૃદ્ધિપત્રં; તચ્ચ દ્વિવિધમ્- એકમઞ્ચિતાગ્રં, દ્વિતીયં પ્રયતાગ્રં; દ્વે અપિ સપ્તાઙ્ગુલપ્રમાણે, દ્વયોરપિ “અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલં વૃન્તં કાર્યં સાર્ધાઙ્ગુલં ફલમ્”- ઇતિ; અનયોર્મધ્યેઽઞ્ચિતાગ્રં વૃદ્ધિપત્રં ક્ષુરમાહુઃ | નખશસ્ત્રમિતિ નખાનાં છેદનાય શસ્ત્રં નખશસ્ત્રં, તસ્ય ફલં દ્વ્યઙ્ગુલાયામમેકાઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્| મુદ્રિકાં સ્વયમેવાગ્રે વક્ષ્યતિ| ઉત્પલપત્રમિવ પત્રમસ્યેત્યુત્પલપત્રકં, તથા ચ તન્ત્રાન્તરં, “તુલ્યમુત્પલપત્રેણ તીક્ષ્ણધારં સમાહિતમ્| ષડઙ્ગુલં પ્રમાણેન શસ્ત્રમુત્પલપત્રકમ્|| તત્ફલં ત્ર્યઙ્ગુલાયામં કાર્યમઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્”- ઇતિ| અર્ધધારમિતિ અર્ધે ધરા યસ્ય તદર્ધધારં, વક્રધારમિતિ પ્રસિદ્ધં; તચ્ચાષ્ટાઙ્ગુલાયતમ્, ઉરસ્યઙ્ગુલવિસ્તારં, દ્વ્યઙ્ગુલફલમ્; અન્યે તુ ‘અધ્યર્ધધારમ્‘ ઇતિ પઠન્તિ, અધિકમર્ધે ધારા યસ્ય તદધ્યર્ધધારમ્| સૂચી અગ્રે વક્ષ્યતે| કુશપત્રમિતિ કુશપત્રતુલ્યં કુશપત્રં; તન્માનમાહ- “દ્વ્યઙ્ગુલં રુચકં વિદ્યાદ(ત્ત્ર્ય)ઙ્ગુલં ફલમુચ્યતે| વૃન્તં સ્યાત્ત્ર્ય(દ્વ્ય)ઙ્ગુલં મધ્યે કુશપત્રસ્ય લક્ષણમ્” ઇતિ| આટી(ટા) મુખમિતિ આટી(ટા) જલવર્ધની નામ પક્ષિવિશેષઃ, તન્મુખવન્મુખં યસ્ય તદાટીમુખં; તથા ચોક્તં-“વૃન્તં સપ્તાઙ્ગુલં વિદ્યાત્તસ્યાગ્રે ફલમિષ્યતે| આટી(ટા)મુખપ્રકારં હિ ફલમઙ્ગુષ્ઠમાયતમ્- આટી(ટા)મુખં વિજાનીયાત્તત્સ્રાવણવિધૌ મતમ્”- ઇતિ| શરારિમુખમિતિ શરારિદીર્ઘચઞ્ચુઃ પક્ષિવિશેષઃ, સ દ્વિવિધઃ- ધવલસ્કન્ધોઃ રક્તશીર્ષશ્ચ, ધવલસ્કન્ધસ્ય ‘શરારી(રિઃ)’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા, તન્મુખવન્મુખં યસ્ય તચ્છરારિમુખં, તસ્ય શસ્ત્રસ્ય લોકે કર્તરીતિ સઞ્જ્ઞા; તાં ચ દ્વાદશાઙ્ગુલાં ચલત્પાશાં કુર્યાત્| અન્તર્મુખમિતિ મધ્યમુખં, તલ્લક્ષણમાહ- “અષ્ટા(સપ્તા)ઙ્ગુલં પ્રમાણેન જિહ્માધારેણ ચાપ્લુતમ્| શસ્ત્રમન્તર્મુખં નામ ચન્દ્રાર્ધમિવ ચોદ્ગતમ્”- ઇતિ| ત્રિકૂર્ચકમિતિ ત્રયઃ કૂર્ચા યસ્ય તત્ ત્રિકૂર્ચકમ્ ; અત્ર તન્ત્રાન્તરં- “અઙ્ગુલાનિ તથાઽષ્ટૌ ચ શસ્ત્રં કાર્યં ત્રિકૂર્ચકમ્| ફલૈરન્તર્મુખાકારૈરઙ્ગુલૈરન્વિ(રાચિ)તં ત્રિભિઃ|| એકૈકસ્ય ફલસ્યૈષામન્તરં વ્રીહિસમ્મિતમ્| વૃન્તં પઞ્ચાઙ્ગુલાયામં કાર્યં રુચકભૂષિતમ્”- ઇતિ| કુઠારિકેતિ કુઠારતુલ્યા કુઠારિકા, અત્ર તન્ત્રાન્તરં “કુઠારિકાયા વૃન્તં સ્યાત્ સાર્ધસપ્તાઙ્ગુલાયતમ્| ફલમર્ધાઙ્ગુલાયામં ગોદન્તસદૃશં સમમ્”- ઇતિ| વ્રીહિમુખમિતિ વ્રીહિમુખમિવ મુખં યસ્ય તદ્વ્રીહિમુખમ્; અત્ર ભોજઃ- “શસ્ત્રં વ્રીહિમુખં કાર્યમઙ્ગુલાનિ ષડાયતમ્| દ્વ્યઙ્ગુલં તસ્ય વૃન્તં સ્યાત્તત્ફલં ચતુરઙ્ગુલમ્| તન્મુખં વ્રીહિવિસ્તારં તનુસઙ્ગૂ(મૂ)ઢકણ્ટકમ્”- ઇતિ| આરેતિ આરેવ આરા, આરા ચર્મકારાણાં શસ્ત્રમ્; અત્ર તન્ત્રાન્તરમ્- “આરા હ્યષ્ટાઙ્ગુલાયામા કર્તવ્યા તુ વિશામ્પતે?| તિલપ્રમાણં તુ ફલં તસ્યાઃ કાર્યં સમાહિતમ્| દૂર્વાઙ્કુરપરીણાહં વૃન્તં ગોપુચ્છસન્નિભમ્-” ઇતિ| વેતસપત્રમિતિ વેતસપત્રમિવ વેતસપત્રમ્; અત્ર ભોજ,- “તીક્ષ્ણમઙ્ગુલવિસ્તારં ચતુરઙ્ગુલમાયતમ્| અઙ્ગુલાનિ તુ ચત્વારિ વૃન્તં કાર્યં વિજાનતા-” ઇતિ| બડિશમિતિ બડિશતુલ્યં બડિશં, બડિશં મત્સ્યવેધનમાહુઃ| અત્ર તન્ત્રાન્તરં- “બડિશે ચાપિ કર્તવ્યે પ્રમાણેન ષડઙ્ગુલે | સ્વાનતં તુ તયોરેકમેકં નાત્યાનતં ભવેત્|| અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલં વૃન્તં શેષં કાર્યં મુખં તયોઃ| અર્ધચન્દ્રાકૃતિ વક્ત્રં (મુખં) કાર્યં નાત્યાનતસ્ય તુ|| સ્વાનતં નામયેત્તત્ર બડિશં ચ ભિષગ્વરઃ| વૃન્તાગ્રયોરન્તરં સ્યાદ્યાવદર્ધાઙ્ગુલં મ(મિ)તમ્” ઇતિ| દન્તશઙ્કુરિતિ કપાલિકાશર્કરાદિદન્તદોષહરણાય શઙ્કુર્દન્તશઙ્કુઃ; અત્ર ભોજઃ- “કાર્યઃ ષડઙ્ગુલયામો દન્તશઙ્કુર્વિજાનતા | શઙ્કુવચ્ચ મુખં તસ્ય કાર્યમર્ધાઙ્ગુલાયતમ્|| ચતુરસ્રં સમં ચૈવ તીક્ષ્ણધારં સમાહિતમ્| વૃન્તાગ્ર તસ્ય કર્તવ્યં શસ્ત્રવ્રીહિમુખાકૃતિ|| કપાલિકાં શર્કરાં ચ દન્તસ્થાં તેન શોધયેત્”- ઇતિ| એષણીતિ ‘એષ્યતે અનયા’ ઇતિ એષણી; અત્ર તન્ત્રાન્તરં- “વ્રણૈસ્તાસાં પરીણાહો મુખં ગણ્ડૂપદાકૃતિ”- ઇતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર મણ્ડલાગ્રકરપત્રે સ્યાતાં છેદને લેખને ચ, વૃદ્ધિપત્રનખશસ્ત્રમુદ્રિકોત્પલપત્રકાર્ધધારાણિ છેદને ભેદને ચ, સૂચીકુશપત્રાટી(ટા)મુખશરારિમુખાન્તર્મુખત્રિકૂર્ચકાનિ વિસ્રાવણે, કુઠારિકાવ્રીહિમુખારાવેતસપત્રકાણિ વ્યધને સૂચી ચ, બડિશં દન્તશઙ્કુશ્ચાહરણે, એષણ્યેષણે આનુલોમ્યે ચ, સૂચ્યઃ સીવને; ઇત્યષ્ટવિધે કર્મણ્યુપયોગઃ શસ્ત્રાણાં વ્યાખ્યાતઃ ||૪||

તેષાં વિષયભેદમષ્ટવિધે કર્મણિ દર્શયિતુમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષુ મધ્યે, સ્યાતાં ભવેતામ્| ચકારઃ કર્માન્તરં સમુચ્ચિનોતિ| વૃદ્ધિપત્રેત્યાદિ| ચકારાલ્લેખને ચ| સૂચી ચેતિ ચકારઃ કુશપત્રોત્પલપત્રકાદીંશ્ચ વ્યધને સમુચ્ચિનોતિ| નનુ, ઉભયત્રાપ્યેકાર્થત્વાત્ કિમર્થં યન્ત્રશસ્ત્રયોર્મધ્યે બડિશસ્ય પાઠઃ? ઉચ્યતે, યન્ત્રપઠિતં બડિશં યથાયોગપરિણાહદૈર્ઘ્યં, શસ્ત્રપઠિતં તુ ષડઙ્ગુલમેવ તીક્ષ્ણકણ્ટકમુખમેવેત્યદોષઃ| એષણીતિ આનુલોમ્યમત્ર વિસ્રાવણમભિપ્રેતં, ન તુ ઋજુકરણં; કસ્માત્? ઋજુકરણસ્ય શસ્ત્રકર્મસ્વનિર્દિષ્ટત્વાત્; યદિ કથઞ્ચિત્ સ્યાત્, તદા શસ્ત્રકર્મણાં નવત્વપ્રસઙ્ગઃ, તસ્માદાદ્ય એવ પક્ષો ન્યાય્ય ઇતિ; ચકારાદ્વ્યધનેઽપિ| નનુ, એષણી યન્ત્રશસ્ત્રયોઃ પઠ્યતે, પ્રયોજનં ચોભયત્રાપ્યેષણમેવ, તસ્માદુભયપાઠે કો વિશેષઃ? ઉચ્યતે- યન્ત્રપઠિતાયા એષણ્યા આકૃતિર્ગણ્ડૂપદમુખી, પ્રમાણં તુ યથાયોગપરિણાહદૈર્ઘ્યં; શસ્ત્રેષુ પુનરેષણ્યાઃ પ્રમાણમષ્ટાઙ્ગુલમ્, આકૃતિસ્તુ તીક્ષ્ણકણ્ટકયવપત્રમુખી ચેત્યદોષઃ| દ્વ્યઙ્ગુલાદિભેદેન સૂચીનાં બહુત્વાત્ ‘સૂચ્ય’ ઇતિ બહુત્વેન નિર્દેશઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તેષામથ યથાયોગં ગ્રહણસમાસોપાયઃ કર્મસુ વક્ષ્યતે- તત્ર વૃદ્ધિપત્રં વૃન્તફલસાધારણે ભાગે ગૃહ્ણીયાત્, ભેદનાન્યેવં સર્વાણિ, વૃદ્ધિપત્રં મણ્ડલાગ્રં ચ કિઞ્ચિદુત્તાનેન પાણિના લેખને બહુશોઽવચાર્યં, વૃન્તાગ્રે વિસ્રાવણાનિ, વિશેષેણ તુ બાલવૃદ્ધસુકુમારભીરુનારીણાં રાજ્ઞાં રાજમા(પુ)ત્રાણાં ચ ત્રિકૂર્ચકેન વિસ્રાવયેત્, તલપ્રચ્છાદિતવૃન્તમઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યાં વ્રીહિમુખં, કુઠારિકાં વામહસ્તન્યસ્તામિતરહસ્તમધ્યમાઙ્ગુલ્યાઽઙ્ગુષ્ઠવિષ્ટબ્ધયાઽભિહન્યાત્ , આરાકરપત્રૈષણ્યો મૂલે, શેષાણિ તુ યથાયોગં ગૃહ્ણીયાત્ ||૫||

તેષામિત્યાદિ| વૃન્તફલસાધારણે ભાગે ઇતિ વૃન્તફલયોર્મધ્યદેશ ઇત્યર્થઃ| એવમ્ ઇત્યમેવ, યથા વૃદ્ધિપત્રં વૃન્તફલયોર્મધ્યદેશે ગૃહ્યતે તથા ભેદનાન્યપીત્યેવંશબ્દાર્થઃ| બહુશ ઇતિ બહૂન્ વારાન્, ‘સકૃદપહરત્’ (સૂ. અ.૫) ઇત્યસ્યાપવાદઃ| વૃન્તાગ્રે વારઙ્ગાગ્રે, ‘ગૃહ્ણીયાત્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તલપ્રચ્છાદિતવૃન્તમિતિ હસ્તતલપિહિતવૃન્તમ્; અઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યાં `ગૃહ્ણીયાત્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| અઙ્ગુષ્ઠવિષ્ટબ્ધયેતિ અઙ્ગુષ્ઠાગ્રે વિષ્ટમ્ભિતવેગયા| મૂલં, ત્સરુ, વારઙ્ગં, વૃન્તમિતિ પર્યાયાઃ| યથાયોગમિતિ યોગાનતિક્રમેણ| તદ્યથા- કાનિચિદ્વૃન્તાગ્રે, કાનિચિદ્વૃન્તમધ્યે, કાનિચિદ્વૃન્તમૂલે, કર્મયોગાપેક્ષયેત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ||૬||

સઙ્ક્ષેપેણ શસ્ત્રાકારં દર્શયન્નાહ- તેષાં નામભિરિત્યાદિ| તેષાં શસ્ત્રાણામ્, આકૃતયો લક્ષણાનિ, નામભિરેવ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર નખશસ્ત્રૈષણ્યાવષ્ટાઙ્ગુલે , સૂચ્યો વક્ષ્યન્તે, (પ્રદેશિન્યગ્રપર્વપ્રદેશપ્રમાણા મુદ્રિકા, દશાઙ્ગુલા શરારિમુખી સા ચ (યા સા) કર્તરીતિ કથ્યતે) | શેષાણિ તુ ષડઙ્ગુલાનિ ||૭||

તેષાં પ્રમાણાનિ દર્શયન્નાહ- તત્ર નખશસ્ત્રેત્યાદિ| અન્યે તુ નખશસ્ત્રસ્થાને નખવર્ધનીતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- નખવર્ધની નખચ્છેદની| સૂચ્યો વક્ષ્યન્ત ઇતિ અષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયે (સૂ. અ. ૨૫) ‘દ્વ્યઙ્ગુલા ત્ર્યઙ્ગુલા’ ઇત્યાદિના સૂચ્યો વક્ષ્યન્ત ઇતિ| એતસ્યાગ્રે મુદ્રિકાકર્તરીશસ્ત્રયોઃ કેચિન્માનં પઠન્તિ| તદુચ્યતે- “પ્રદેશિન્યગ્રપર્વપ્રદેશપ્રમાણા, મુદ્રિકા, દશાઙ્ગુલા શરારિમુખી સા ચ (યા સા ) કર્તરીતિ કથ્યતે”- ઇતિ| શેષાણીતિ નિર્દિષ્ટપ્રમાણેભ્યો નખવર્ધન્યેષણીસૂચીભ્યોઽન્યાનિ શેષાણિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તાનિ સુગ્રહાણિ, સુલોહાનિ, સુધારાણિ, સુરૂપાણિ, સુસમાહિતમુખાગ્રાણિ, અકરાલાનિ, ચેતિ શસ્ત્રસમ્પત્ ||૮||

પ્રમાણાકારાભ્યાં શસ્ત્રાણિ નિર્દિશ્ય શેષશસ્ત્રગુણસમ્પદં દર્શયિતુમાહ- તાનિ સુગ્રહાણીત્યાદિ| સુગ્રહાણિ શોભનવારઙ્ગાણિ | સુલોહાનિ શોભનલોહાનિ| સુધારાણિ શોભનધારાણિ| સુસમાહિતમુખાનિ પિણ્ડીકૃતમુખાનિ, અન્યે તુ સુષ્ઠુ સમ્યગાહિતં મુખં યેષાં તાનિ તથોક્તાનિ| અકરાલાનિ અદન્તુરાણિ| શસ્ત્રસમ્પત્ શસ્ત્રગુણઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

તત્ર વક્રં, કુણ્ઠં, ખણ્ડં, ખરધારમ્, અતિસ્થૂલમ્, અત્યલ્પમ્, અતિદીર્ઘમ્, અતિહ્રસ્વમ્, ઇત્યષ્ટૌ શસ્ત્રદોષાઃ | અતો વિપરીતગુણમાદદીત, અન્યત્ર કરપત્રાત્; તદ્ધિ ખરધારમસ્થિચ્છેદનાર્થમ્ ||૯||

શસ્ત્રદોષાન્નિર્દિશન્નાહ- તત્ર વક્રમિત્યાદિ| કુણ્ઠં સ્થૂલધારત્વેનારોમવાહિ| ખણ્ડમ્ અસમગ્રમ્| ખરધારં કર્કશધારમ્| અત્યલ્પમ્ અતિતનુ | અતો વિપરીતમિતિ વક્રાદિશસ્ત્રેભ્યો વિપરીતગુણમ્, ઋજુતીક્ષ્ણસકલમસૃણધારાદિગુણમ્| કિં સર્વાણ્યેવ વિપરીતગુણાન્યાદદીતેત્યાહ- અન્યત્ર કરપત્રાદિતિ| કુતઃ પુનરેતત્? તદ્ધીત્યાદિ|- તચ્છબ્દો યસ્માદર્થે, હિશબ્દો હેતૌ, યસ્માત્ કરપત્રમસ્થિચ્છેદનાર્થમતો હેતોઃ ખરધારમ્||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તત્ર ધારા ભેદનાનાં માસૂરી, લેખનાનામર્ધમાસૂરી, વ્યધનાનાં વિસ્રાવણાનાં ચ કૈશિકી, છેદનાનામર્ધકૈશિકીતિ ||૧૦||

અષ્ટવિધે કર્મણિ સુકર્મનિષ્પાદકત્વેન યથા શસ્ત્રાણાં સુધારત્વં ભવતિ તથા નિર્દિશન્નાહ- તત્ર ધારેત્યાદિ| ભેદનાનાં વૃદ્ધિપત્રનખશસ્ત્રાદીનામ્| માસૂરી મસૂરદલધારાતન્વી | લેખનાનાં મણ્ડલાગ્રાદીનામ્| અર્ધમાસૂરી મસૂરદલધારાર્ધતન્વી | વ્યધનાનાં કુઠારિકાદીનામ્| વિસ્રાવણાનાં સૂચીકુશપત્રાદીનામ્| કૈશિકી કેશપ્રમાણા| છેદનાનામિતિ અત્ર છેદનાનિ વૃદ્ધિપત્રાદીન્યેવ, તાનિ યદા છેદને પ્રયુજ્યન્તે તદા તેષાં ધારા અર્ધકૈશિકી અર્ધકેશપ્રમાણા તન્વી કર્તવ્યા||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

બડિશં દન્તશઙ્કુશ્ચાનતાગ્રે | તીક્ષ્ણકણ્ટકપ્રથમયવપત્રમુખ્યેષણી (ગણ્ડૂપદાકારમુખી ચ) ||૧૧||

આહરણે એષણે ચ શસ્ત્રાણાં ધારાવિશેષં દર્શયન્નાહ- બડિશં દન્તશઙ્કુરિત્યાદિ| અત્ર આનતાગ્રે ઇતિ બડિશસ્યૈવ વિશેષણં, ન દન્તશઙ્કોઃ, કુતઃ? શઙ્કુતુલ્યત્વેનૈવ તસ્યાનતત્વદર્શનાત્| એષણી ત્રિવિધા ભવતિ તીક્ષ્ણકણ્ટકમુખી, પ્રથમયવપત્રમુખી, ગણ્ડૂપદાકારમુખી ચ| અન્યે તુ ‘તીક્ષ્ણકણ્ટકપ્રથમયવપત્રમુખે’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- એતદ્વિશેષણદ્વયં બડિશદન્તશઙ્ક્વોઃ; તેન તીક્ષ્ણકણ્ટકમુખં બડિશં, પ્રથમયવપત્રમુખો દન્તશઙ્કુઃ, પ્રથમયવપત્રમુખત્વેન દન્તશઙ્કોર્મુખતનુત્વમાકારશ્ચ કથિતઃ, તેન ગણ્ડૂપદાકારમુખી ચેતિ ચકારાદેતદ્વિશેષણદ્વયમેષણ્યામપિ સમ્બધ્નન્તિ| અન્યે તુ ‘તત્ર ધારા ભેદનાનાં માસૂરી’ ઇત્યાદિગ્રન્થં ‘એષણી ગણ્ડૂપદાકારમુખી ચ’ ઇતિ યાવન્ન પઠન્તિ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

તેષાં પાયના ત્રિવિધા ક્ષારોદકતૈલેષુ | તત્ર ક્ષારપાયિતં શરશલ્યાસ્થિચ્છેદનેષુ, ઉદકપાયિતં માંસચ્છેદનભેદનપાટનેષુ, તૈલપાયિતં સિરાવ્યધનસ્નાયુચ્છેદનેષુ ||૧૨||

તત્ર પાયનાયાસ્તીક્ષ્ણત્વાદયો ગુણાઃ કર્મવિશેષોત્કર્ષહેતવો ભવન્તીતિ તામાહ- તેષાં પાયનેત્યાદિ| પાયના પાતું પ્રયોજના, સા ચ લૌહકારાણાં પ્રસિદ્ધા કેચિત્ ક્ષારતૈલપાયનયોરનાર્ષત્વમાચક્ષતે| ક્ષારાદિપાયનાનાં કર્મવિશેષવિષયં દર્શયન્નાહ- તત્ર ક્ષારપાયિતમિત્યાદિ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

તેષાં નિશાનાર્થં શ્લક્ષ્ણશિલા માષવર્ણા; ધારાસંસ્થાપનાર્થં શાલ્મલીફલકમિતિ ||૧૩||

સુધારાણીતિ પ્રાગુક્તં, કથં ધારા શોભના કર્તવ્યેત્યત્રાહ- તેષામિત્યાદિ| શ્લક્ષ્ણા અકર્કશા| ધારાસંસ્થાપનાર્થં સ્થિરીકરણાર્થમ્| ફલકં પટ્ટકમ્| તત્રાનિશિતધારાણાં નિશાનાર્થં શ્લક્ષ્ણશિલા, નિશિતાનાં સંસ્થાપનાર્થં શાલ્મલીફલકમ્| અન્યે તુ ‘તેષાં નિશાની શ્લક્ષ્ણશિલિકા માષયૂષપ્રભા, ધારાસંસ્થાપનં શાલ્મલીફલકમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શ્લક્ષ્ણશિલિકા નાપિતશિલિકા, માષયૂષપ્રભા કૃષ્ણકપિલેત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ભવતિ ચાત્ર- યદા સુનિશિતં શસ્ત્રં રોમચ્છેદિ સુસંસ્થિતમ્ | સુગૃહીતં પ્રમાણેન તદા કર્મસુ યોજયેત્ ||૧૪||

કથં પુનઃ શસ્ત્રં સંસ્થાપિતધારં જ્ઞાતવ્યમિત્યાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| યદા શસ્ત્રં રોમચ્છેદિ ભવતિ તદા સુનિશિતં ભવતિ યાવદ્રોમાણિ ન છિનત્તિ તાવન્નિશાતવ્યમિત્યર્થઃ| સુસંસ્થિતં શોભનાકારમ્| સુગૃહીતં ગ્રહણં શસ્ત્રાણાં પ્રાગુક્તં, તદ્યથા- ‘વૃદ્ધિપત્રં વૃન્તફલસાધારણે ભાગે ગૃહ્ણીયાત્’- ઇત્યાદિ| પ્રમાણેનેતિ પ્રમાણેન લક્ષિતં, શસ્ત્રપ્રમાણં ‘તેષાં નખશસ્ત્રૈષણ્યાવષ્ટાઙ્ગુલે’- ઇત્યાદિ| અન્યે તુ સુગૃહીતં પ્રમાણેનેતિ પ્રમાણેન સુગૃહીતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તત્ર વૃદ્ધિપત્રાદિ વૃન્તફલસાધારણભાગાદિગ્રહણપ્રમાણેનેત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘રોમચ્છેદિ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘રોમવાહિ - ઇતિ પઠન્તિ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

અનુશસ્ત્રાણિ તુ ત્વક્સારસ્ફટિકકાચકુરુવિન્દજલૌકોગ્નિક્ષારનખગોજીશેફાલિકાશાકપત્રકરીરબાલાઙ્ગુલય ઇતિ ||૧૫||

અશસ્ત્રાવચારણીયેષુ શિશુપ્રભૃતિષ્વલાભાદ્વા શસ્ત્રાણાં તત્કર્મસાધકદ્રવ્યાન્તરેણ શસ્ત્રાતિદેશં કુર્વન્નાહ- અનુશસ્ત્રાણીત્યાદિ| અનુશસ્ત્રાણિ હીનશસ્ત્રાણિ શસ્ત્રસદૃશાનિ વા| ત્વક્સારઃ વંશઃ; કુરુવિન્દઃ પાષાણવિશેષઃ, યેન નિશિતાનિ લોહાનિ તીક્ષ્ણાનિ ભવન્તિ, અન્યે તુ કુરુવિન્દં લોહિતાશ્મ રત્નપ્રધાનં; ગોજી ગોજિહ્વા, અન્યે શાખોટકમાહુઃ; શેફાલિકા રક્તવૃન્તા શારદકુસુમા; શાકો મહાવૃક્ષઃ કર્કશપત્રઃ; પત્રશબ્દો ગોજીપ્રભૃતિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; કરીરઃ અઙ્કુરઃ||૧૫||

Adhikarana 15 (16-18) · Śloka 19

શિશૂનાં શસ્ત્રભીરૂણાં શસ્ત્રાભાવે ચ યોજયેત્ | ત્વક્સારાદિચતુર્વર્ગં છેદ્યે ભેદ્યે ચ બુદ્ધિમાન્ ||૧૬|| આહાર્યચ્છેદ્યભેદ્યેષુ નખં શક્યેષુ યોજયેત્ | વિધિઃ પ્રવક્ષ્યતે પશ્ચાત્ ક્ષારવહ્નિજલૌકસામ્ ||૧૭|| યે સ્યુર્મુખગતા રોગા નેત્રવર્ત્મગતાશ્ચ યે | ગોજીશેફાલિકાશાકપત્રૈર્વિસ્રાવયેત્તુ તાન્ ||૧૮|| એષ્યેષ્વેષણ્યલાભે તુ બાલાઙ્ગુલ્યઙ્કુરા હિતાઃ |૧૯|

તેષાં વિષયમાહ- શિશૂનામિત્યાદિ| ત્વક્સારાદિચતુર્વર્ગમિતિ વંશસ્ફટિકકાચકુરુવિન્દાનિ| આહાર્યચ્છેદ્યભેદ્યેષુ નખં શક્યેષ્વિતિ આહાર્યાદિષુ નખશક્યેષુ નખં પ્રયોજયેદિત્યર્થઃ| નેત્રવર્ત્મ નેત્રપક્ષ્મ| એષ્યેષ્વેષણ્યલાભે ત્વિત્યાદિ એષ્યેષુ શલ્યેષુ એષણ્યા અલાભે બાલાદયો હિતાઃ||૧૬-૧૮||-

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

શસ્ત્રાણ્યેતાનિ મતિમાન્ શુદ્ધશૈક્યાયસાનિ તુ | કારયેત્ કરણપ્રાપ્તં કર્મારં કર્મકોવિદમ્ ||૧૯||

ઇદાનીં શસ્ત્રાણાં ગુણસમ્પત્કારણં વક્તુમાહ- શસ્ત્રાણ્યેતાનીત્યાદિ| કારયેત્ કર્તું પ્રયોજયેત્| કઃ કર્તું પ્રયોજયેત્? બુદ્ધિમાન્ વૈદ્ય ઇત્યર્થઃ| કં? કર્મારં લૌહકારમ્| કિંવિશિષ્ટં કર્મારં? કરણપ્રાપ્તં; કરણે પ્રાપ્તં સ્વકર્મણિ નિપુણમિત્યર્થઃ| પુનઃ કિંવિશિષ્ટં? કર્મકોવિદં કર્મપણ્ડિતં, યતઃ સ્વકર્મણિ નિપુણમત એવ કર્મકોવિદમ્| કાનિ કારયેત્? શસ્ત્રાણિ| એતાનિ પૂર્વોક્તાનિ કિમ્ભૂતાનિ શસ્ત્રાણિ કારયેદિત્યાહ- શુદ્ધશૈક્યાયસાનિ ત્વિતિ; શુદ્ધં મલરહિતં, શૈક્યં તીક્ષ્ણમ્; અન્યે તુ શૈક્યાયસાનિ સારમયલૌહઘટિતાનિ| કેચિચ્છ્લોકાર્ધમન્યથા પઠન્તિ;- “કારયેત્ કરણૈઃ પ્રોક્તૈઃ કર્મારૈઃ કર્મકોવિદૈઃ”- ઇતિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- કરણૈરુપકરણૈઃ; શેષં સમમ્||૧૯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

પ્રયોગજ્ઞસ્ય વૈદ્યસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ નિત્યશઃ | તસ્માત્ પરિચયં કુર્યાચ્છસ્ત્રાણાં ગ્રહણે સદા ||૨૦||

પ્રયોગજ્ઞસ્યેત્યાદિ| પ્રયોગઃ પ્રકૃષ્ટો યોગઃ, યોજના, તજ્જ્ઞસ્ય| સિદ્ધિઃ આરોગ્યસમ્પાદનમ્| નિત્યશઃ સર્વદા| પરિચયં શસ્ત્રગ્રહણાભ્યાસમ્| અન્યે ‘પ્રમાણજ્ઞસ્ય વૈદ્યસ્ય’- ઇતિ પઠન્તિ; પ્રમાણજ્ઞસ્ય શસ્ત્રગ્રહણમાનજ્ઞસ્ય||૨૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રાવચારણીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ||૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રાવચારણીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||