Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ śastrāvacāraṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः शस्त्रावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
athāta ityādi| śastrāṇāmavacāraṇaṁ śastrāvacāraṇaṁ, tadyasminnadhyāyē'sti sa śastrāvacāraṇīyaḥ, taṁ vyākhyāsyāmaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
viṁśatiḥ śastrāṇi, tadyathā- maṇḍalāgrakarapatravr̥ddhipatranakhaśastramudrikōtpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha- śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvētasapatrakabaḍiśadantaśaṅkvēṣaṇya iti ||3||
View original
विंशतिः शस्त्राणि, तद्यथा- मण्डलाग्रकरपत्रवृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पलपत्रकार्धधारसूचीकुशपत्राटीमुख- शरारिमुखान्तर्मुखत्रिकूर्चककुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रकबडिशदन्तशङ्क्वेषण्य इति ||३||
kiyanti punastāni śastrāṇītyāha- viṁśatirityādi| śastrāṇi maṇḍalāgrādīni; maṇḍalāgrē dvē sūcyastisraḥ, ityādyavayavāntarabhēdēna tu bahūnyapi syuḥ| tāni nāmabhirnirdēṣṭumāha- tadyathā maṇḍalāgrētyādi| ‘tēṣāṁ nāmabhirēvākr̥tayaḥ prāyēṇa vyākhyātāḥ’, tathā ‘tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgulē’ ityādivākyēna śastrāṇāmākāraṁ pramāṇaṁ ca yadyapyagrē vakṣyati, tathā'pīhaiva paratantrōktaṁ śastrākārapramāṇalakṣaṇaṁ sukhāvabōdhārthamupadēkṣyāmaḥ| maṇḍalāgramiti maṇḍalamivāgraṁ yasya tanmaṇḍalāgraṁ, tacca dvividham| tathāhi- “yadagrē maṇḍalaṁ vr̥ttaṁ kṣurasaṁsthānamēva ca| maṇḍalāgrasya jānīyāt pramāṇaṁ tu ṣaḍaṅgulam”- iti| dvidhā maṇḍalāgraṁ- ṣaḍaṅgulapramāṇamēkaṁ vr̥ttamukhaṁ, dvitīyaṁ kṣurākāram| karapatramiti karavat patraṁ yasya tat karapatraṁ, yathā karō'ṅgulibhirācitō bhavati tadvadyat kaṇṭakairācitaṁ syāttat karapatramucyatē; anyē tu karapatraśastraṁ karapatrākāramēva, tacca dvādaśāṅgulaṁ tantrāntaravacanāt; nanu, yadi tantrāntarāddvādaśāṅgulaṁ karapatramucyatē tarhi svatantrē virōdhaḥ, kutaḥ? svatantrē karapatrasyānirdiṣṭapramāṇatvāt; `śēṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni’- ityanēna vākyēna ṣaḍaṅgulamēva karapatraṁ syānna dvādaśāṅgulam| naivaṁ, ‘tēṣāṁ nāmabhirēvākr̥tayaḥ prāyēṇa vyākhyātāḥ’- ityasmāt sūtrāt prāyaḥśabdō'nuvartatē, tēnāyamarthaḥ- śēṣāṇi prāyēṇa ṣaḍaṅgulāni, ēvaṁ śastramānē'nyatrāpyavirōdhaḥ| vr̥ddhipatramiti vr̥ddhēḥ patramiva vr̥ddhipatraṁ; tacca dvividham- ēkamañcitāgraṁ, dvitīyaṁ prayatāgraṁ; dvē api saptāṅgulapramāṇē, dvayōrapi “ardhapañcāṅgulaṁ vr̥ntaṁ kāryaṁ sārdhāṅgulaṁ phalam”- iti; anayōrmadhyē'ñcitāgraṁ vr̥ddhipatraṁ kṣuramāhuḥ | nakhaśastramiti nakhānāṁ chēdanāya śastraṁ nakhaśastraṁ, tasya phalaṁ dvyaṅgulāyāmamēkāṅgulavistr̥tam| mudrikāṁ svayamēvāgrē vakṣyati| utpalapatramiva patramasyētyutpalapatrakaṁ, tathā ca tantrāntaraṁ, “tulyamutpalapatrēṇa tīkṣṇadhāraṁ samāhitam| ṣaḍaṅgulaṁ pramāṇēna śastramutpalapatrakam|| tatphalaṁ tryaṅgulāyāmaṁ kāryamaṅgulavistr̥tam”- iti| ardhadhāramiti ardhē dharā yasya tadardhadhāraṁ, vakradhāramiti prasiddhaṁ; taccāṣṭāṅgulāyatam, urasyaṅgulavistāraṁ, dvyaṅgulaphalam; anyē tu ‘adhyardhadhāram‘ iti paṭhanti, adhikamardhē dhārā yasya tadadhyardhadhāram| sūcī agrē vakṣyatē| kuśapatramiti kuśapatratulyaṁ kuśapatraṁ; tanmānamāha- “dvyaṅgulaṁ rucakaṁ vidyāda(ttrya)ṅgulaṁ phalamucyatē| vr̥ntaṁ syāttrya(dvya)ṅgulaṁ madhyē kuśapatrasya lakṣaṇam” iti| āṭī(ṭā) mukhamiti āṭī(ṭā) jalavardhanī nāma pakṣiviśēṣaḥ, tanmukhavanmukhaṁ yasya tadāṭīmukhaṁ; tathā cōktaṁ-“vr̥ntaṁ saptāṅgulaṁ vidyāttasyāgrē phalamiṣyatē| āṭī(ṭā)mukhaprakāraṁ hi phalamaṅguṣṭhamāyatam- āṭī(ṭā)mukhaṁ vijānīyāttatsrāvaṇavidhau matam”- iti| śarārimukhamiti śarāridīrghacañcuḥ pakṣiviśēṣaḥ, sa dvividhaḥ- dhavalaskandhōḥ raktaśīrṣaśca, dhavalaskandhasya ‘śarārī(riḥ)’ iti sañjñā, tanmukhavanmukhaṁ yasya taccharārimukhaṁ, tasya śastrasya lōkē kartarīti sañjñā; tāṁ ca dvādaśāṅgulāṁ calatpāśāṁ kuryāt| antarmukhamiti madhyamukhaṁ, tallakṣaṇamāha- “aṣṭā(saptā)ṅgulaṁ pramāṇēna jihmādhārēṇa cāplutam| śastramantarmukhaṁ nāma candrārdhamiva cōdgatam”- iti| trikūrcakamiti trayaḥ kūrcā yasya tat trikūrcakam ; atra tantrāntaraṁ- “aṅgulāni tathā'ṣṭau ca śastraṁ kāryaṁ trikūrcakam| phalairantarmukhākārairaṅgulairanvi(rāci)taṁ tribhiḥ|| ēkaikasya phalasyaiṣāmantaraṁ vrīhisammitam| vr̥ntaṁ pañcāṅgulāyāmaṁ kāryaṁ rucakabhūṣitam”- iti| kuṭhārikēti kuṭhāratulyā kuṭhārikā, atra tantrāntaraṁ “kuṭhārikāyā vr̥ntaṁ syāt sārdhasaptāṅgulāyatam| phalamardhāṅgulāyāmaṁ gōdantasadr̥śaṁ samam”- iti| vrīhimukhamiti vrīhimukhamiva mukhaṁ yasya tadvrīhimukham; atra bhōjaḥ- “śastraṁ vrīhimukhaṁ kāryamaṅgulāni ṣaḍāyatam| dvyaṅgulaṁ tasya vr̥ntaṁ syāttatphalaṁ caturaṅgulam| tanmukhaṁ vrīhivistāraṁ tanusaṅgū(mū)ḍhakaṇṭakam”- iti| ārēti ārēva ārā, ārā carmakārāṇāṁ śastram; atra tantrāntaram- “ārā hyaṣṭāṅgulāyāmā kartavyā tu viśāmpatē?| tilapramāṇaṁ tu phalaṁ tasyāḥ kāryaṁ samāhitam| dūrvāṅkuraparīṇāhaṁ vr̥ntaṁ gōpucchasannibham-” iti| vētasapatramiti vētasapatramiva vētasapatram; atra bhōja,- “tīkṣṇamaṅgulavistāraṁ caturaṅgulamāyatam| aṅgulāni tu catvāri vr̥ntaṁ kāryaṁ vijānatā-” iti| baḍiśamiti baḍiśatulyaṁ baḍiśaṁ, baḍiśaṁ matsyavēdhanamāhuḥ| atra tantrāntaraṁ- “baḍiśē cāpi kartavyē pramāṇēna ṣaḍaṅgulē | svānataṁ tu tayōrēkamēkaṁ nātyānataṁ bhavēt|| ardhapañcāṅgulaṁ vr̥ntaṁ śēṣaṁ kāryaṁ mukhaṁ tayōḥ| ardhacandrākr̥ti vaktraṁ (mukhaṁ) kāryaṁ nātyānatasya tu|| svānataṁ nāmayēttatra baḍiśaṁ ca bhiṣagvaraḥ| vr̥ntāgrayōrantaraṁ syādyāvadardhāṅgulaṁ ma(mi)tam” iti| dantaśaṅkuriti kapālikāśarkarādidantadōṣaharaṇāya śaṅkurdantaśaṅkuḥ; atra bhōjaḥ- “kāryaḥ ṣaḍaṅgulayāmō dantaśaṅkurvijānatā | śaṅkuvacca mukhaṁ tasya kāryamardhāṅgulāyatam|| caturasraṁ samaṁ caiva tīkṣṇadhāraṁ samāhitam| vr̥ntāgra tasya kartavyaṁ śastravrīhimukhākr̥ti|| kapālikāṁ śarkarāṁ ca dantasthāṁ tēna śōdhayēt”- iti| ēṣaṇīti ‘ēṣyatē anayā’ iti ēṣaṇī; atra tantrāntaraṁ- “vraṇaistāsāṁ parīṇāhō mukhaṁ gaṇḍūpadākr̥ti”- iti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra maṇḍalāgrakarapatrē syātāṁ chēdanē lēkhanē ca, vr̥ddhipatranakhaśastramudrikōtpalapatrakārdhadhārāṇi chēdanē bhēdanē ca, sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇē, kuṭhārikāvrīhimukhārāvētasapatrakāṇi vyadhanē sūcī ca, baḍiśaṁ dantaśaṅkuścāharaṇē, ēṣaṇyēṣaṇē ānulōmyē ca, sūcyaḥ sīvanē; ityaṣṭavidhē karmaṇyupayōgaḥ śastrāṇāṁ vyākhyātaḥ ||4||
View original
तत्र मण्डलाग्रकरपत्रे स्यातां छेदने लेखने च, वृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पलपत्रकार्धधाराणि छेदने भेदने च, सूचीकुशपत्राटी(टा)मुखशरारिमुखान्तर्मुखत्रिकूर्चकानि विस्रावणे, कुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रकाणि व्यधने सूची च, बडिशं दन्तशङ्कुश्चाहरणे, एषण्येषणे आनुलोम्ये च, सूच्यः सीवने; इत्यष्टविधे कर्मण्युपयोगः शस्त्राणां व्याख्यातः ||४||
tēṣāṁ viṣayabhēdamaṣṭavidhē karmaṇi darśayitumāha- tatrētyādi| tatra tēṣu madhyē, syātāṁ bhavētām| cakāraḥ karmāntaraṁ samuccinōti| vr̥ddhipatrētyādi| cakārāllēkhanē ca| sūcī cēti cakāraḥ kuśapatrōtpalapatrakādīṁśca vyadhanē samuccinōti| nanu, ubhayatrāpyēkārthatvāt kimarthaṁ yantraśastrayōrmadhyē baḍiśasya pāṭhaḥ? ucyatē, yantrapaṭhitaṁ baḍiśaṁ yathāyōgapariṇāhadairghyaṁ, śastrapaṭhitaṁ tu ṣaḍaṅgulamēva tīkṣṇakaṇṭakamukhamēvētyadōṣaḥ| ēṣaṇīti ānulōmyamatra visrāvaṇamabhiprētaṁ, na tu r̥jukaraṇaṁ; kasmāt? r̥jukaraṇasya śastrakarmasvanirdiṣṭatvāt; yadi kathañcit syāt, tadā śastrakarmaṇāṁ navatvaprasaṅgaḥ, tasmādādya ēva pakṣō nyāyya iti; cakārādvyadhanē'pi| nanu, ēṣaṇī yantraśastrayōḥ paṭhyatē, prayōjanaṁ cōbhayatrāpyēṣaṇamēva, tasmādubhayapāṭhē kō viśēṣaḥ? ucyatē- yantrapaṭhitāyā ēṣaṇyā ākr̥tirgaṇḍūpadamukhī, pramāṇaṁ tu yathāyōgapariṇāhadairghyaṁ; śastrēṣu punarēṣaṇyāḥ pramāṇamaṣṭāṅgulam, ākr̥tistu tīkṣṇakaṇṭakayavapatramukhī cētyadōṣaḥ| dvyaṅgulādibhēdēna sūcīnāṁ bahutvāt ‘sūcya’ iti bahutvēna nirdēśaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tēṣāmatha yathāyōgaṁ grahaṇasamāsōpāyaḥ karmasu vakṣyatē- tatra vr̥ddhipatraṁ vr̥ntaphalasādhāraṇē bhāgē gr̥hṇīyāt, bhēdanānyēvaṁ sarvāṇi, vr̥ddhipatraṁ maṇḍalāgraṁ ca kiñciduttānēna pāṇinā lēkhanē bahuśō'vacāryaṁ, vr̥ntāgrē visrāvaṇāni, viśēṣēṇa tu bālavr̥ddhasukumārabhīrunārīṇāṁ rājñāṁ rājamā(pu)trāṇāṁ ca trikūrcakēna visrāvayēt, talapracchāditavr̥ntamaṅguṣṭhapradēśinībhyāṁ vrīhimukhaṁ, kuṭhārikāṁ vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā'bhihanyāt , ārākarapatraiṣaṇyō mūlē, śēṣāṇi tu yathāyōgaṁ gr̥hṇīyāt ||5||
View original
तेषामथ यथायोगं ग्रहणसमासोपायः कर्मसु वक्ष्यते- तत्र वृद्धिपत्रं वृन्तफलसाधारणे भागे गृह्णीयात्, भेदनान्येवं सर्वाणि, वृद्धिपत्रं मण्डलाग्रं च किञ्चिदुत्तानेन पाणिना लेखने बहुशोऽवचार्यं, वृन्ताग्रे विस्रावणानि, विशेषेण तु बालवृद्धसुकुमारभीरुनारीणां राज्ञां राजमा(पु)त्राणां च त्रिकूर्चकेन विस्रावयेत्, तलप्रच्छादितवृन्तमङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां व्रीहिमुखं, कुठारिकां वामहस्तन्यस्तामितरहस्तमध्यमाङ्गुल्याऽङ्गुष्ठविष्टब्धयाऽभिहन्यात् , आराकरपत्रैषण्यो मूले, शेषाणि तु यथायोगं गृह्णीयात् ||५||
tēṣāmityādi| vr̥ntaphalasādhāraṇē bhāgē iti vr̥ntaphalayōrmadhyadēśa ityarthaḥ| ēvam ityamēva, yathā vr̥ddhipatraṁ vr̥ntaphalayōrmadhyadēśē gr̥hyatē tathā bhēdanānyapītyēvaṁśabdārthaḥ| bahuśa iti bahūn vārān, ‘sakr̥dapaharat’ (sū. a.5) ityasyāpavādaḥ| vr̥ntāgrē vāraṅgāgrē, ‘gr̥hṇīyāt’ ityadhyāhāraḥ| talapracchāditavr̥ntamiti hastatalapihitavr̥ntam; aṅguṣṭhapradēśinībhyāṁ `gr̥hṇīyāt’ ityadhyāhāraḥ| aṅguṣṭhaviṣṭabdhayēti aṅguṣṭhāgrē viṣṭambhitavēgayā| mūlaṁ, tsaru, vāraṅgaṁ, vr̥ntamiti paryāyāḥ| yathāyōgamiti yōgānatikramēṇa| tadyathā- kānicidvr̥ntāgrē, kānicidvr̥ntamadhyē, kānicidvr̥ntamūlē, karmayōgāpēkṣayētyarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tēṣāṁ nāmabhirēvākr̥tayaḥ prāyēṇa vyākhyātāḥ ||6||
View original
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||६||
saṅkṣēpēṇa śastrākāraṁ darśayannāha- tēṣāṁ nāmabhirityādi| tēṣāṁ śastrāṇām, ākr̥tayō lakṣaṇāni, nāmabhirēva prāyēṇa vyākhyātāḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgulē , sūcyō vakṣyantē, (pradēśinyagraparvapradēśapramāṇā mudrikā, daśāṅgulā śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyatē) |
śēṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni ||7||
View original
तत्र नखशस्त्रैषण्यावष्टाङ्गुले , सूच्यो वक्ष्यन्ते, (प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रदेशप्रमाणा मुद्रिका, दशाङ्गुला शरारिमुखी सा च (या सा) कर्तरीति कथ्यते) |
शेषाणि तु षडङ्गुलानि ||७||
tēṣāṁ pramāṇāni darśayannāha- tatra nakhaśastrētyādi| anyē tu nakhaśastrasthānē nakhavardhanīti paṭhanti vyākhyānayanti ca- nakhavardhanī nakhacchēdanī| sūcyō vakṣyanta iti aṣṭavidhaśastrakarmīyē (sū. a. 25) ‘dvyaṅgulā tryaṅgulā’ ityādinā sūcyō vakṣyanta iti| ētasyāgrē mudrikākartarīśastrayōḥ kēcinmānaṁ paṭhanti| taducyatē- “pradēśinyagraparvapradēśapramāṇā, mudrikā, daśāṅgulā śarārimukhī sā ca (yā sā ) kartarīti kathyatē”- iti| śēṣāṇīti nirdiṣṭapramāṇēbhyō nakhavardhanyēṣaṇīsūcībhyō'nyāni śēṣāṇi||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tāni sugrahāṇi, sulōhāni, sudhārāṇi, surūpāṇi, susamāhitamukhāgrāṇi, akarālāni, cēti śastrasampat ||8||
View original
तानि सुग्रहाणि, सुलोहानि, सुधाराणि, सुरूपाणि, सुसमाहितमुखाग्राणि, अकरालानि, चेति शस्त्रसम्पत् ||८||
pramāṇākārābhyāṁ śastrāṇi nirdiśya śēṣaśastraguṇasampadaṁ darśayitumāha- tāni sugrahāṇītyādi| sugrahāṇi śōbhanavāraṅgāṇi | sulōhāni śōbhanalōhāni| sudhārāṇi śōbhanadhārāṇi| susamāhitamukhāni piṇḍīkr̥tamukhāni, anyē tu suṣṭhu samyagāhitaṁ mukhaṁ yēṣāṁ tāni tathōktāni| akarālāni adanturāṇi| śastrasampat śastraguṇaḥ||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tatra vakraṁ, kuṇṭhaṁ, khaṇḍaṁ, kharadhāram, atisthūlam, atyalpam, atidīrgham, atihrasvam, ityaṣṭau śastradōṣāḥ |
atō viparītaguṇamādadīta, anyatra karapatrāt; taddhi kharadhāramasthicchēdanārtham ||9||
View original
तत्र वक्रं, कुण्ठं, खण्डं, खरधारम्, अतिस्थूलम्, अत्यल्पम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वम्, इत्यष्टौ शस्त्रदोषाः |
अतो विपरीतगुणमाददीत, अन्यत्र करपत्रात्; तद्धि खरधारमस्थिच्छेदनार्थम् ||९||
śastradōṣānnirdiśannāha- tatra vakramityādi| kuṇṭhaṁ sthūladhāratvēnārōmavāhi| khaṇḍam asamagram| kharadhāraṁ karkaśadhāram| atyalpam atitanu | atō viparītamiti vakrādiśastrēbhyō viparītaguṇam, r̥jutīkṣṇasakalamasr̥ṇadhārādiguṇam| kiṁ sarvāṇyēva viparītaguṇānyādadītētyāha- anyatra karapatrāditi| kutaḥ punarētat? taddhītyādi|- tacchabdō yasmādarthē, hiśabdō hētau, yasmāt karapatramasthicchēdanārthamatō hētōḥ kharadhāram||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tatra dhārā bhēdanānāṁ māsūrī, lēkhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṁ visrāvaṇānāṁ ca kaiśikī, chēdanānāmardhakaiśikīti ||10||
View original
तत्र धारा भेदनानां मासूरी, लेखनानामर्धमासूरी, व्यधनानां विस्रावणानां च कैशिकी, छेदनानामर्धकैशिकीति ||१०||
aṣṭavidhē karmaṇi sukarmaniṣpādakatvēna yathā śastrāṇāṁ sudhāratvaṁ bhavati tathā nirdiśannāha- tatra dhārētyādi| bhēdanānāṁ vr̥ddhipatranakhaśastrādīnām| māsūrī masūradaladhārātanvī | lēkhanānāṁ maṇḍalāgrādīnām| ardhamāsūrī masūradaladhārārdhatanvī | vyadhanānāṁ kuṭhārikādīnām| visrāvaṇānāṁ sūcīkuśapatrādīnām| kaiśikī kēśapramāṇā| chēdanānāmiti atra chēdanāni vr̥ddhipatrādīnyēva, tāni yadā chēdanē prayujyantē tadā tēṣāṁ dhārā ardhakaiśikī ardhakēśapramāṇā tanvī kartavyā||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
baḍiśaṁ dantaśaṅkuścānatāgrē |
tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyēṣaṇī (gaṇḍūpadākāramukhī ca) ||11||
View original
बडिशं दन्तशङ्कुश्चानताग्रे |
तीक्ष्णकण्टकप्रथमयवपत्रमुख्येषणी (गण्डूपदाकारमुखी च) ||११||
āharaṇē ēṣaṇē ca śastrāṇāṁ dhārāviśēṣaṁ darśayannāha- baḍiśaṁ dantaśaṅkurityādi| atra ānatāgrē iti baḍiśasyaiva viśēṣaṇaṁ, na dantaśaṅkōḥ, kutaḥ? śaṅkutulyatvēnaiva tasyānatatvadarśanāt| ēṣaṇī trividhā bhavati tīkṣṇakaṇṭakamukhī, prathamayavapatramukhī, gaṇḍūpadākāramukhī ca| anyē tu ‘tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhē’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ētadviśēṣaṇadvayaṁ baḍiśadantaśaṅkvōḥ; tēna tīkṣṇakaṇṭakamukhaṁ baḍiśaṁ, prathamayavapatramukhō dantaśaṅkuḥ, prathamayavapatramukhatvēna dantaśaṅkōrmukhatanutvamākāraśca kathitaḥ, tēna gaṇḍūpadākāramukhī cēti cakārādētadviśēṣaṇadvayamēṣaṇyāmapi sambadhnanti| anyē tu ‘tatra dhārā bhēdanānāṁ māsūrī’ ityādigranthaṁ ‘ēṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ca’ iti yāvanna paṭhanti||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
tēṣāṁ pāyanā trividhā kṣārōdakatailēṣu |
tatra kṣārapāyitaṁ śaraśalyāsthicchēdanēṣu, udakapāyitaṁ māṁsacchēdanabhēdanapāṭanēṣu, tailapāyitaṁ sirāvyadhanasnāyucchēdanēṣu ||12||
View original
तेषां पायना त्रिविधा क्षारोदकतैलेषु |
तत्र क्षारपायितं शरशल्यास्थिच्छेदनेषु, उदकपायितं मांसच्छेदनभेदनपाटनेषु, तैलपायितं सिराव्यधनस्नायुच्छेदनेषु ||१२||
tatra pāyanāyāstīkṣṇatvādayō guṇāḥ karmaviśēṣōtkarṣahētavō bhavantīti tāmāha- tēṣāṁ pāyanētyādi| pāyanā pātuṁ prayōjanā, sā ca lauhakārāṇāṁ prasiddhā kēcit kṣāratailapāyanayōranārṣatvamācakṣatē| kṣārādipāyanānāṁ karmaviśēṣaviṣayaṁ darśayannāha- tatra kṣārapāyitamityādi||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
tēṣāṁ niśānārthaṁ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā; dhārāsaṁsthāpanārthaṁ śālmalīphalakamiti ||13||
View original
तेषां निशानार्थं श्लक्ष्णशिला माषवर्णा; धारासंस्थापनार्थं शाल्मलीफलकमिति ||१३||
sudhārāṇīti prāguktaṁ, kathaṁ dhārā śōbhanā kartavyētyatrāha- tēṣāmityādi| ślakṣṇā akarkaśā| dhārāsaṁsthāpanārthaṁ sthirīkaraṇārtham| phalakaṁ paṭṭakam| tatrāniśitadhārāṇāṁ niśānārthaṁ ślakṣṇaśilā, niśitānāṁ saṁsthāpanārthaṁ śālmalīphalakam| anyē tu ‘tēṣāṁ niśānī ślakṣṇaśilikā māṣayūṣaprabhā, dhārāsaṁsthāpanaṁ śālmalīphalakam’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ślakṣṇaśilikā nāpitaśilikā, māṣayūṣaprabhā kr̥ṣṇakapilētyarthaḥ||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
bhavati cātra- yadā suniśitaṁ śastraṁ rōmacchēdi susaṁsthitam |
sugr̥hītaṁ pramāṇēna tadā karmasu yōjayēt ||14||
View original
भवति चात्र- यदा सुनिशितं शस्त्रं रोमच्छेदि सुसंस्थितम् |
सुगृहीतं प्रमाणेन तदा कर्मसु योजयेत् ||१४||
kathaṁ punaḥ śastraṁ saṁsthāpitadhāraṁ jñātavyamityāha- bhavati cātrētyādi| yadā śastraṁ rōmacchēdi bhavati tadā suniśitaṁ bhavati yāvadrōmāṇi na chinatti tāvanniśātavyamityarthaḥ| susaṁsthitaṁ śōbhanākāram| sugr̥hītaṁ grahaṇaṁ śastrāṇāṁ prāguktaṁ, tadyathā- ‘vr̥ddhipatraṁ vr̥ntaphalasādhāraṇē bhāgē gr̥hṇīyāt’- ityādi| pramāṇēnēti pramāṇēna lakṣitaṁ, śastrapramāṇaṁ ‘tēṣāṁ nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgulē’- ityādi| anyē tu sugr̥hītaṁ pramāṇēnēti pramāṇēna sugr̥hītamiti vyākhyānayanti; tatra vr̥ddhipatrādi vr̥ntaphalasādhāraṇabhāgādigrahaṇapramāṇēnētyarthaḥ| kēcit ‘rōmacchēdi’ ityasya sthānē ‘rōmavāhi - iti paṭhanti||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
anuśastrāṇi tu tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukōgnikṣāranakhagōjīśēphālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti ||15||
View original
अनुशस्त्राणि तु त्वक्सारस्फटिककाचकुरुविन्दजलौकोग्निक्षारनखगोजीशेफालिकाशाकपत्रकरीरबालाङ्गुलय इति ||१५||
aśastrāvacāraṇīyēṣu śiśuprabhr̥tiṣvalābhādvā śastrāṇāṁ tatkarmasādhakadravyāntarēṇa śastrātidēśaṁ kurvannāha- anuśastrāṇītyādi| anuśastrāṇi hīnaśastrāṇi śastrasadr̥śāni vā| tvaksāraḥ vaṁśaḥ; kuruvindaḥ pāṣāṇaviśēṣaḥ, yēna niśitāni lōhāni tīkṣṇāni bhavanti, anyē tu kuruvindaṁ lōhitāśma ratnapradhānaṁ; gōjī gōjihvā, anyē śākhōṭakamāhuḥ; śēphālikā raktavr̥ntā śāradakusumā; śākō mahāvr̥kṣaḥ karkaśapatraḥ; patraśabdō gōjīprabhr̥tibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; karīraḥ aṅkuraḥ||15||
Adhikarana 15 (16-18) · Śloka 19
śiśūnāṁ śastrabhīrūṇāṁ śastrābhāvē ca yōjayēt |
tvaksārādicaturvargaṁ chēdyē bhēdyē ca buddhimān ||16||
āhāryacchēdyabhēdyēṣu nakhaṁ śakyēṣu yōjayēt |
vidhiḥ pravakṣyatē paścāt kṣāravahnijalaukasām ||17||
yē syurmukhagatā rōgā nētravartmagatāśca yē |
gōjīśēphālikāśākapatrairvisrāvayēttu tān ||18||
ēṣyēṣvēṣaṇyalābhē tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ |19|
View original
शिशूनां शस्त्रभीरूणां शस्त्राभावे च योजयेत् |
त्वक्सारादिचतुर्वर्गं छेद्ये भेद्ये च बुद्धिमान् ||१६||
आहार्यच्छेद्यभेद्येषु नखं शक्येषु योजयेत् |
विधिः प्रवक्ष्यते पश्चात् क्षारवह्निजलौकसाम् ||१७||
ये स्युर्मुखगता रोगा नेत्रवर्त्मगताश्च ये |
गोजीशेफालिकाशाकपत्रैर्विस्रावयेत्तु तान् ||१८||
एष्येष्वेषण्यलाभे तु बालाङ्गुल्यङ्कुरा हिताः |१९|
tēṣāṁ viṣayamāha- śiśūnāmityādi| tvaksārādicaturvargamiti vaṁśasphaṭikakācakuruvindāni| āhāryacchēdyabhēdyēṣu nakhaṁ śakyēṣviti āhāryādiṣu nakhaśakyēṣu nakhaṁ prayōjayēdityarthaḥ| nētravartma nētrapakṣma| ēṣyēṣvēṣaṇyalābhē tvityādi ēṣyēṣu śalyēṣu ēṣaṇyā alābhē bālādayō hitāḥ||16-18||-
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
śastrāṇyētāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu |
kārayēt karaṇaprāptaṁ karmāraṁ karmakōvidam ||19||
View original
शस्त्राण्येतानि मतिमान् शुद्धशैक्यायसानि तु |
कारयेत् करणप्राप्तं कर्मारं कर्मकोविदम् ||१९||
idānīṁ śastrāṇāṁ guṇasampatkāraṇaṁ vaktumāha- śastrāṇyētānītyādi| kārayēt kartuṁ prayōjayēt| kaḥ kartuṁ prayōjayēt? buddhimān vaidya ityarthaḥ| kaṁ? karmāraṁ lauhakāram| kiṁviśiṣṭaṁ karmāraṁ? karaṇaprāptaṁ; karaṇē prāptaṁ svakarmaṇi nipuṇamityarthaḥ| punaḥ kiṁviśiṣṭaṁ? karmakōvidaṁ karmapaṇḍitaṁ, yataḥ svakarmaṇi nipuṇamata ēva karmakōvidam| kāni kārayēt? śastrāṇi| ētāni pūrvōktāni kimbhūtāni śastrāṇi kārayēdityāha- śuddhaśaikyāyasāni tviti; śuddhaṁ malarahitaṁ, śaikyaṁ tīkṣṇam; anyē tu śaikyāyasāni sāramayalauhaghaṭitāni| kēcicchlōkārdhamanyathā paṭhanti;- “kārayēt karaṇaiḥ prōktaiḥ karmāraiḥ karmakōvidaiḥ”- iti, vyākhyānayanti ca- karaṇairupakaraṇaiḥ; śēṣaṁ samam||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
prayōgajñasya vaidyasya siddhirbhavati nityaśaḥ |
tasmāt paricayaṁ kuryācchastrāṇāṁ grahaṇē sadā ||20||
View original
प्रयोगज्ञस्य वैद्यस्य सिद्धिर्भवति नित्यशः |
तस्मात् परिचयं कुर्याच्छस्त्राणां ग्रहणे सदा ||२०||
prayōgajñasyētyādi| prayōgaḥ prakr̥ṣṭō yōgaḥ, yōjanā, tajjñasya| siddhiḥ ārōgyasampādanam| nityaśaḥ sarvadā| paricayaṁ śastragrahaṇābhyāsam| anyē ‘pramāṇajñasya vaidyasya’- iti paṭhanti; pramāṇajñasya śastragrahaṇamānajñasya||20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śastrāvacāraṇīyō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ||8||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रावचारणीयो नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē śastrāvacāraṇīyō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||