8. śastrāvacāraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಮವಚಾರಣಂ ಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣಂ, ತದ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽಸ್ತಿ ಸ ಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣೀಯಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ವಿಂಶತಿಃ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ, ತದ್ಯಥಾ- ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಕರಪತ್ರವೃದ್ಧಿಪತ್ರನಖಶಸ್ತ್ರಮುದ್ರಿಕೋತ್ಪಲಪತ್ರಕಾರ್ಧಧಾರಸೂಚೀಕುಶಪತ್ರಾಟೀಮುಖ- ಶರಾರಿಮುಖಾನ್ತರ್ಮುಖತ್ರಿಕೂರ್ಚಕಕುಠಾರಿಕಾವ್ರೀಹಿಮುಖಾರಾವೇತಸಪತ್ರಕಬಡಿಶದನ್ತಶಙ್ಕ್ವೇಷಣ್ಯ ಇತಿ ||೩||

ಕಿಯನ್ತಿ ಪುನಸ್ತಾನಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣೀತ್ಯಾಹ- ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಾದೀನಿ; ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರೇ ದ್ವೇ ಸೂಚ್ಯಸ್ತಿಸ್ರಃ, ಇತ್ಯಾದ್ಯವಯವಾನ್ತರಭೇದೇನ ತು ಬಹೂನ್ಯಪಿ ಸ್ಯುಃ| ತಾನಿ ನಾಮಭಿರ್ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತದ್ಯಥಾ ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ‘ತೇಷಾಂ ನಾಮಭಿರೇವಾಕೃತಯಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ’, ತಥಾ ‘ತತ್ರ ನಖಶಸ್ತ್ರೈಷಣ್ಯಾವಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೇ’ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇನ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಮಾಕಾರಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತಥಾಽಪೀಹೈವ ಪರತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ಶಸ್ತ್ರಾಕಾರಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣಂ ಸುಖಾವಬೋಧಾರ್ಥಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಮಿತಿ ಮಣ್ಡಲಮಿವಾಗ್ರಂ ಯಸ್ಯ ತನ್ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಂ, ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ತಥಾಹಿ- “ಯದಗ್ರೇ ಮಣ್ಡಲಂ ವೃತ್ತಂ ಕ್ಷುರಸಂಸ್ಥಾನಮೇವ ಚ| ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಸ್ಯ ಜಾನೀಯಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಷಡಙ್ಗುಲಮ್”- ಇತಿ| ದ್ವಿಧಾ ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಂ- ಷಡಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಮೇಕಂ ವೃತ್ತಮುಖಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಕ್ಷುರಾಕಾರಮ್| ಕರಪತ್ರಮಿತಿ ಕರವತ್ ಪತ್ರಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಕರಪತ್ರಂ, ಯಥಾ ಕರೋಽಙ್ಗುಲಿಭಿರಾಚಿತೋ ಭವತಿ ತದ್ವದ್ಯತ್ ಕಣ್ಟಕೈರಾಚಿತಂ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ ಕರಪತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕರಪತ್ರಶಸ್ತ್ರಂ ಕರಪತ್ರಾಕಾರಮೇವ, ತಚ್ಚ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರವಚನಾತ್; ನನು, ಯದಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾದ್ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಕರಪತ್ರಮುಚ್ಯತೇ ತರ್ಹಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇ ವಿರೋಧಃ, ಕುತಃ? ಸ್ವತನ್ತ್ರೇ ಕರಪತ್ರಸ್ಯಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಮಾಣತ್ವಾತ್; `ಶೇಷಾಣಿ ತು ಷಡಙ್ಗುಲಾನಿ’- ಇತ್ಯನೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ಷಡಙ್ಗುಲಮೇವ ಕರಪತ್ರಂ ಸ್ಯಾನ್ನ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ನೈವಂ, ‘ತೇಷಾಂ ನಾಮಭಿರೇವಾಕೃತಯಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ’- ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಸೂತ್ರಾತ್ ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೋಽನುವರ್ತತೇ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಶೇಷಾಣಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಷಡಙ್ಗುಲಾನಿ, ಏವಂ ಶಸ್ತ್ರಮಾನೇಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯವಿರೋಧಃ| ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಮಿತಿ ವೃದ್ಧೇಃ ಪತ್ರಮಿವ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಂ; ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್- ಏಕಮಞ್ಚಿತಾಗ್ರಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಪ್ರಯತಾಗ್ರಂ; ದ್ವೇ ಅಪಿ ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇ, ದ್ವಯೋರಪಿ “ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಂ ವೃನ್ತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸಾರ್ಧಾಙ್ಗುಲಂ ಫಲಮ್”- ಇತಿ; ಅನಯೋರ್ಮಧ್ಯೇಽಞ್ಚಿತಾಗ್ರಂ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಂ ಕ್ಷುರಮಾಹುಃ | ನಖಶಸ್ತ್ರಮಿತಿ ನಖಾನಾಂ ಛೇದನಾಯ ಶಸ್ತ್ರಂ ನಖಶಸ್ತ್ರಂ, ತಸ್ಯ ಫಲಂ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯಾಮಮೇಕಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೃತಮ್| ಮುದ್ರಿಕಾಂ ಸ್ವಯಮೇವಾಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಉತ್ಪಲಪತ್ರಮಿವ ಪತ್ರಮಸ್ಯೇತ್ಯುತ್ಪಲಪತ್ರಕಂ, ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ, “ತುಲ್ಯಮುತ್ಪಲಪತ್ರೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣಧಾರಂ ಸಮಾಹಿತಮ್| ಷಡಙ್ಗುಲಂ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಶಸ್ತ್ರಮುತ್ಪಲಪತ್ರಕಮ್|| ತತ್ಫಲಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಾಯಾಮಂ ಕಾರ್ಯಮಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೃತಮ್”- ಇತಿ| ಅರ್ಧಧಾರಮಿತಿ ಅರ್ಧೇ ಧರಾ ಯಸ್ಯ ತದರ್ಧಧಾರಂ, ವಕ್ರಧಾರಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ; ತಚ್ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾಯತಮ್, ಉರಸ್ಯಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಂ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಫಲಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅಧ್ಯರ್ಧಧಾರಮ್‘ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಧಿಕಮರ್ಧೇ ಧಾರಾ ಯಸ್ಯ ತದಧ್ಯರ್ಧಧಾರಮ್| ಸೂಚೀ ಅಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಕುಶಪತ್ರಮಿತಿ ಕುಶಪತ್ರತುಲ್ಯಂ ಕುಶಪತ್ರಂ; ತನ್ಮಾನಮಾಹ- “ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ರುಚಕಂ ವಿದ್ಯಾದ(ತ್ತ್ರ್ಯ)ಙ್ಗುಲಂ ಫಲಮುಚ್ಯತೇ| ವೃನ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರ್ಯ(ದ್ವ್ಯ)ಙ್ಗುಲಂ ಮಧ್ಯೇ ಕುಶಪತ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್” ಇತಿ| ಆಟೀ(ಟಾ) ಮುಖಮಿತಿ ಆಟೀ(ಟಾ) ಜಲವರ್ಧನೀ ನಾಮ ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ, ತನ್ಮುಖವನ್ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ ತದಾಟೀಮುಖಂ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ-“ವೃನ್ತಂ ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಫಲಮಿಷ್ಯತೇ| ಆಟೀ(ಟಾ)ಮುಖಪ್ರಕಾರಂ ಹಿ ಫಲಮಙ್ಗುಷ್ಠಮಾಯತಮ್- ಆಟೀ(ಟಾ)ಮುಖಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ತತ್ಸ್ರಾವಣವಿಧೌ ಮತಮ್”- ಇತಿ| ಶರಾರಿಮುಖಮಿತಿ ಶರಾರಿದೀರ್ಘಚಞ್ಚುಃ ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ, ಸ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಧವಲಸ್ಕನ್ಧೋಃ ರಕ್ತಶೀರ್ಷಶ್ಚ, ಧವಲಸ್ಕನ್ಧಸ್ಯ ‘ಶರಾರೀ(ರಿಃ)’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ತನ್ಮುಖವನ್ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ ತಚ್ಛರಾರಿಮುಖಂ, ತಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಲೋಕೇ ಕರ್ತರೀತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ತಾಂ ಚ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾಂ ಚಲತ್ಪಾಶಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅನ್ತರ್ಮುಖಮಿತಿ ಮಧ್ಯಮುಖಂ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- “ಅಷ್ಟಾ(ಸಪ್ತಾ)ಙ್ಗುಲಂ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಜಿಹ್ಮಾಧಾರೇಣ ಚಾಪ್ಲುತಮ್| ಶಸ್ತ್ರಮನ್ತರ್ಮುಖಂ ನಾಮ ಚನ್ದ್ರಾರ್ಧಮಿವ ಚೋದ್ಗತಮ್”- ಇತಿ| ತ್ರಿಕೂರ್ಚಕಮಿತಿ ತ್ರಯಃ ಕೂರ್ಚಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ ತ್ರಿಕೂರ್ಚಕಮ್ ; ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ- “ಅಙ್ಗುಲಾನಿ ತಥಾಽಷ್ಟೌ ಚ ಶಸ್ತ್ರಂ ಕಾರ್ಯಂ ತ್ರಿಕೂರ್ಚಕಮ್| ಫಲೈರನ್ತರ್ಮುಖಾಕಾರೈರಙ್ಗುಲೈರನ್ವಿ(ರಾಚಿ)ತಂ ತ್ರಿಭಿಃ|| ಏಕೈಕಸ್ಯ ಫಲಸ್ಯೈಷಾಮನ್ತರಂ ವ್ರೀಹಿಸಮ್ಮಿತಮ್| ವೃನ್ತಂ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮಂ ಕಾರ್ಯಂ ರುಚಕಭೂಷಿತಮ್”- ಇತಿ| ಕುಠಾರಿಕೇತಿ ಕುಠಾರತುಲ್ಯಾ ಕುಠಾರಿಕಾ, ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ “ಕುಠಾರಿಕಾಯಾ ವೃನ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಾರ್ಧಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಾಯತಮ್| ಫಲಮರ್ಧಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮಂ ಗೋದನ್ತಸದೃಶಂ ಸಮಮ್”- ಇತಿ| ವ್ರೀಹಿಮುಖಮಿತಿ ವ್ರೀಹಿಮುಖಮಿವ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ ತದ್ವ್ರೀಹಿಮುಖಮ್; ಅತ್ರ ಭೋಜಃ- “ಶಸ್ತ್ರಂ ವ್ರೀಹಿಮುಖಂ ಕಾರ್ಯಮಙ್ಗುಲಾನಿ ಷಡಾಯತಮ್| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ತಸ್ಯ ವೃನ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ಫಲಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್| ತನ್ಮುಖಂ ವ್ರೀಹಿವಿಸ್ತಾರಂ ತನುಸಙ್ಗೂ(ಮೂ)ಢಕಣ್ಟಕಮ್”- ಇತಿ| ಆರೇತಿ ಆರೇವ ಆರಾ, ಆರಾ ಚರ್ಮಕಾರಾಣಾಂ ಶಸ್ತ್ರಮ್; ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- “ಆರಾ ಹ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ತು ವಿಶಾಮ್ಪತೇ?| ತಿಲಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಫಲಂ ತಸ್ಯಾಃ ಕಾರ್ಯಂ ಸಮಾಹಿತಮ್| ದೂರ್ವಾಙ್ಕುರಪರೀಣಾಹಂ ವೃನ್ತಂ ಗೋಪುಚ್ಛಸನ್ನಿಭಮ್-” ಇತಿ| ವೇತಸಪತ್ರಮಿತಿ ವೇತಸಪತ್ರಮಿವ ವೇತಸಪತ್ರಮ್; ಅತ್ರ ಭೋಜ,- “ತೀಕ್ಷ್ಣಮಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮಾಯತಮ್| ಅಙ್ಗುಲಾನಿ ತು ಚತ್ವಾರಿ ವೃನ್ತಂ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ-” ಇತಿ| ಬಡಿಶಮಿತಿ ಬಡಿಶತುಲ್ಯಂ ಬಡಿಶಂ, ಬಡಿಶಂ ಮತ್ಸ್ಯವೇಧನಮಾಹುಃ| ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ- “ಬಡಿಶೇ ಚಾಪಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಷಡಙ್ಗುಲೇ | ಸ್ವಾನತಂ ತು ತಯೋರೇಕಮೇಕಂ ನಾತ್ಯಾನತಂ ಭವೇತ್|| ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಂ ವೃನ್ತಂ ಶೇಷಂ ಕಾರ್ಯಂ ಮುಖಂ ತಯೋಃ| ಅರ್ಧಚನ್ದ್ರಾಕೃತಿ ವಕ್ತ್ರಂ (ಮುಖಂ) ಕಾರ್ಯಂ ನಾತ್ಯಾನತಸ್ಯ ತು|| ಸ್ವಾನತಂ ನಾಮಯೇತ್ತತ್ರ ಬಡಿಶಂ ಚ ಭಿಷಗ್ವರಃ| ವೃನ್ತಾಗ್ರಯೋರನ್ತರಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಾವದರ್ಧಾಙ್ಗುಲಂ ಮ(ಮಿ)ತಮ್” ಇತಿ| ದನ್ತಶಙ್ಕುರಿತಿ ಕಪಾಲಿಕಾಶರ್ಕರಾದಿದನ್ತದೋಷಹರಣಾಯ ಶಙ್ಕುರ್ದನ್ತಶಙ್ಕುಃ; ಅತ್ರ ಭೋಜಃ- “ಕಾರ್ಯಃ ಷಡಙ್ಗುಲಯಾಮೋ ದನ್ತಶಙ್ಕುರ್ವಿಜಾನತಾ | ಶಙ್ಕುವಚ್ಚ ಮುಖಂ ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಮರ್ಧಾಙ್ಗುಲಾಯತಮ್|| ಚತುರಸ್ರಂ ಸಮಂ ಚೈವ ತೀಕ್ಷ್ಣಧಾರಂ ಸಮಾಹಿತಮ್| ವೃನ್ತಾಗ್ರ ತಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಶಸ್ತ್ರವ್ರೀಹಿಮುಖಾಕೃತಿ|| ಕಪಾಲಿಕಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಚ ದನ್ತಸ್ಥಾಂ ತೇನ ಶೋಧಯೇತ್”- ಇತಿ| ಏಷಣೀತಿ ‘ಏಷ್ಯತೇ ಅನಯಾ’ ಇತಿ ಏಷಣೀ; ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ- “ವ್ರಣೈಸ್ತಾಸಾಂ ಪರೀಣಾಹೋ ಮುಖಂ ಗಣ್ಡೂಪದಾಕೃತಿ”- ಇತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಕರಪತ್ರೇ ಸ್ಯಾತಾಂ ಛೇದನೇ ಲೇಖನೇ ಚ, ವೃದ್ಧಿಪತ್ರನಖಶಸ್ತ್ರಮುದ್ರಿಕೋತ್ಪಲಪತ್ರಕಾರ್ಧಧಾರಾಣಿ ಛೇದನೇ ಭೇದನೇ ಚ, ಸೂಚೀಕುಶಪತ್ರಾಟೀ(ಟಾ)ಮುಖಶರಾರಿಮುಖಾನ್ತರ್ಮುಖತ್ರಿಕೂರ್ಚಕಾನಿ ವಿಸ್ರಾವಣೇ, ಕುಠಾರಿಕಾವ್ರೀಹಿಮುಖಾರಾವೇತಸಪತ್ರಕಾಣಿ ವ್ಯಧನೇ ಸೂಚೀ ಚ, ಬಡಿಶಂ ದನ್ತಶಙ್ಕುಶ್ಚಾಹರಣೇ, ಏಷಣ್ಯೇಷಣೇ ಆನುಲೋಮ್ಯೇ ಚ, ಸೂಚ್ಯಃ ಸೀವನೇ; ಇತ್ಯಷ್ಟವಿಧೇ ಕರ್ಮಣ್ಯುಪಯೋಗಃ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ||೪||

ತೇಷಾಂ ವಿಷಯಭೇದಮಷ್ಟವಿಧೇ ಕರ್ಮಣಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸ್ಯಾತಾಂ ಭವೇತಾಮ್| ಚಕಾರಃ ಕರ್ಮಾನ್ತರಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ವೃದ್ಧಿಪತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾಲ್ಲೇಖನೇ ಚ| ಸೂಚೀ ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಕುಶಪತ್ರೋತ್ಪಲಪತ್ರಕಾದೀಂಶ್ಚ ವ್ಯಧನೇ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ನನು, ಉಭಯತ್ರಾಪ್ಯೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ಯನ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಬಡಿಶಸ್ಯ ಪಾಠಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಯನ್ತ್ರಪಠಿತಂ ಬಡಿಶಂ ಯಥಾಯೋಗಪರಿಣಾಹದೈರ್ಘ್ಯಂ, ಶಸ್ತ್ರಪಠಿತಂ ತು ಷಡಙ್ಗುಲಮೇವ ತೀಕ್ಷ್ಣಕಣ್ಟಕಮುಖಮೇವೇತ್ಯದೋಷಃ| ಏಷಣೀತಿ ಆನುಲೋಮ್ಯಮತ್ರ ವಿಸ್ರಾವಣಮಭಿಪ್ರೇತಂ, ನ ತು ಋಜುಕರಣಂ; ಕಸ್ಮಾತ್? ಋಜುಕರಣಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಸ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್; ಯದಿ ಕಥಞ್ಚಿತ್ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಾಂ ನವತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ತಸ್ಮಾದಾದ್ಯ ಏವ ಪಕ್ಷೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಇತಿ; ಚಕಾರಾದ್ವ್ಯಧನೇಽಪಿ| ನನು, ಏಷಣೀ ಯನ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಯೋಃ ಪಠ್ಯತೇ, ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚೋಭಯತ್ರಾಪ್ಯೇಷಣಮೇವ, ತಸ್ಮಾದುಭಯಪಾಠೇ ಕೋ ವಿಶೇಷಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯನ್ತ್ರಪಠಿತಾಯಾ ಏಷಣ್ಯಾ ಆಕೃತಿರ್ಗಣ್ಡೂಪದಮುಖೀ, ಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಯಥಾಯೋಗಪರಿಣಾಹದೈರ್ಘ್ಯಂ; ಶಸ್ತ್ರೇಷು ಪುನರೇಷಣ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣಮಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಮ್, ಆಕೃತಿಸ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣಕಣ್ಟಕಯವಪತ್ರಮುಖೀ ಚೇತ್ಯದೋಷಃ| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾದಿಭೇದೇನ ಸೂಚೀನಾಂ ಬಹುತ್ವಾತ್ ‘ಸೂಚ್ಯ’ ಇತಿ ಬಹುತ್ವೇನ ನಿರ್ದೇಶಃ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತೇಷಾಮಥ ಯಥಾಯೋಗಂ ಗ್ರಹಣಸಮಾಸೋಪಾಯಃ ಕರ್ಮಸು ವಕ್ಷ್ಯತೇ- ತತ್ರ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಂ ವೃನ್ತಫಲಸಾಧಾರಣೇ ಭಾಗೇ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್, ಭೇದನಾನ್ಯೇವಂ ಸರ್ವಾಣಿ, ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಂ ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದುತ್ತಾನೇನ ಪಾಣಿನಾ ಲೇಖನೇ ಬಹುಶೋಽವಚಾರ್ಯಂ, ವೃನ್ತಾಗ್ರೇ ವಿಸ್ರಾವಣಾನಿ, ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಬಾಲವೃದ್ಧಸುಕುಮಾರಭೀರುನಾರೀಣಾಂ ರಾಜ್ಞಾಂ ರಾಜಮಾ(ಪು)ತ್ರಾಣಾಂ ಚ ತ್ರಿಕೂರ್ಚಕೇನ ವಿಸ್ರಾವಯೇತ್, ತಲಪ್ರಚ್ಛಾದಿತವೃನ್ತಮಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರದೇಶಿನೀಭ್ಯಾಂ ವ್ರೀಹಿಮುಖಂ, ಕುಠಾರಿಕಾಂ ವಾಮಹಸ್ತನ್ಯಸ್ತಾಮಿತರಹಸ್ತಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಲ್ಯಾಽಙ್ಗುಷ್ಠವಿಷ್ಟಬ್ಧಯಾಽಭಿಹನ್ಯಾತ್ , ಆರಾಕರಪತ್ರೈಷಣ್ಯೋ ಮೂಲೇ, ಶೇಷಾಣಿ ತು ಯಥಾಯೋಗಂ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ ||೫||

ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೃನ್ತಫಲಸಾಧಾರಣೇ ಭಾಗೇ ಇತಿ ವೃನ್ತಫಲಯೋರ್ಮಧ್ಯದೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮ್ ಇತ್ಯಮೇವ, ಯಥಾ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಂ ವೃನ್ತಫಲಯೋರ್ಮಧ್ಯದೇಶೇ ಗೃಹ್ಯತೇ ತಥಾ ಭೇದನಾನ್ಯಪೀತ್ಯೇವಂಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಬಹುಶ ಇತಿ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ‘ಸಕೃದಪಹರತ್’ (ಸೂ. ಅ.೫) ಇತ್ಯಸ್ಯಾಪವಾದಃ| ವೃನ್ತಾಗ್ರೇ ವಾರಙ್ಗಾಗ್ರೇ, ‘ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ತಲಪ್ರಚ್ಛಾದಿತವೃನ್ತಮಿತಿ ಹಸ್ತತಲಪಿಹಿತವೃನ್ತಮ್; ಅಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರದೇಶಿನೀಭ್ಯಾಂ `ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಅಙ್ಗುಷ್ಠವಿಷ್ಟಬ್ಧಯೇತಿ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಾಗ್ರೇ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತವೇಗಯಾ| ಮೂಲಂ, ತ್ಸರು, ವಾರಙ್ಗಂ, ವೃನ್ತಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ| ಯಥಾಯೋಗಮಿತಿ ಯೋಗಾನತಿಕ್ರಮೇಣ| ತದ್ಯಥಾ- ಕಾನಿಚಿದ್ವೃನ್ತಾಗ್ರೇ, ಕಾನಿಚಿದ್ವೃನ್ತಮಧ್ಯೇ, ಕಾನಿಚಿದ್ವೃನ್ತಮೂಲೇ, ಕರ್ಮಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ತೇಷಾಂ ನಾಮಭಿರೇವಾಕೃತಯಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೬||

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಶಸ್ತ್ರಾಕಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಷಾಂ ನಾಮಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಮ್, ಆಕೃತಯೋ ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ನಾಮಭಿರೇವ ಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತತ್ರ ನಖಶಸ್ತ್ರೈಷಣ್ಯಾವಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೇ , ಸೂಚ್ಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, (ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಗ್ರಪರ್ವಪ್ರದೇಶಪ್ರಮಾಣಾ ಮುದ್ರಿಕಾ, ದಶಾಙ್ಗುಲಾ ಶರಾರಿಮುಖೀ ಸಾ ಚ (ಯಾ ಸಾ) ಕರ್ತರೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ) | ಶೇಷಾಣಿ ತು ಷಡಙ್ಗುಲಾನಿ ||೭||

ತೇಷಾಂ ಪ್ರಮಾಣಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ನಖಶಸ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ನಖಶಸ್ತ್ರಸ್ಥಾನೇ ನಖವರ್ಧನೀತಿ ಪಠನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ನಖವರ್ಧನೀ ನಖಚ್ಛೇದನೀ| ಸೂಚ್ಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಅಷ್ಟವಿಧಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮೀಯೇ (ಸೂ. ಅ. ೨೫) ‘ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೂಚ್ಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ| ಏತಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಮುದ್ರಿಕಾಕರ್ತರೀಶಸ್ತ್ರಯೋಃ ಕೇಚಿನ್ಮಾನಂ ಪಠನ್ತಿ| ತದುಚ್ಯತೇ- “ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಗ್ರಪರ್ವಪ್ರದೇಶಪ್ರಮಾಣಾ, ಮುದ್ರಿಕಾ, ದಶಾಙ್ಗುಲಾ ಶರಾರಿಮುಖೀ ಸಾ ಚ (ಯಾ ಸಾ ) ಕರ್ತರೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ಶೇಷಾಣೀತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಮಾಣೇಭ್ಯೋ ನಖವರ್ಧನ್ಯೇಷಣೀಸೂಚೀಭ್ಯೋಽನ್ಯಾನಿ ಶೇಷಾಣಿ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ತಾನಿ ಸುಗ್ರಹಾಣಿ, ಸುಲೋಹಾನಿ, ಸುಧಾರಾಣಿ, ಸುರೂಪಾಣಿ, ಸುಸಮಾಹಿತಮುಖಾಗ್ರಾಣಿ, ಅಕರಾಲಾನಿ, ಚೇತಿ ಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಪತ್ ||೮||

ಪ್ರಮಾಣಾಕಾರಾಭ್ಯಾಂ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಶೇಷಶಸ್ತ್ರಗುಣಸಮ್ಪದಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತಾನಿ ಸುಗ್ರಹಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸುಗ್ರಹಾಣಿ ಶೋಭನವಾರಙ್ಗಾಣಿ | ಸುಲೋಹಾನಿ ಶೋಭನಲೋಹಾನಿ| ಸುಧಾರಾಣಿ ಶೋಭನಧಾರಾಣಿ| ಸುಸಮಾಹಿತಮುಖಾನಿ ಪಿಣ್ಡೀಕೃತಮುಖಾನಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ಸುಷ್ಠು ಸಮ್ಯಗಾಹಿತಂ ಮುಖಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ತಥೋಕ್ತಾನಿ| ಅಕರಾಲಾನಿ ಅದನ್ತುರಾಣಿ| ಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಪತ್ ಶಸ್ತ್ರಗುಣಃ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ತತ್ರ ವಕ್ರಂ, ಕುಣ್ಠಂ, ಖಣ್ಡಂ, ಖರಧಾರಮ್, ಅತಿಸ್ಥೂಲಮ್, ಅತ್ಯಲ್ಪಮ್, ಅತಿದೀರ್ಘಮ್, ಅತಿಹ್ರಸ್ವಮ್, ಇತ್ಯಷ್ಟೌ ಶಸ್ತ್ರದೋಷಾಃ | ಅತೋ ವಿಪರೀತಗುಣಮಾದದೀತ, ಅನ್ಯತ್ರ ಕರಪತ್ರಾತ್; ತದ್ಧಿ ಖರಧಾರಮಸ್ಥಿಚ್ಛೇದನಾರ್ಥಮ್ ||೯||

ಶಸ್ತ್ರದೋಷಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ವಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಣ್ಠಂ ಸ್ಥೂಲಧಾರತ್ವೇನಾರೋಮವಾಹಿ| ಖಣ್ಡಮ್ ಅಸಮಗ್ರಮ್| ಖರಧಾರಂ ಕರ್ಕಶಧಾರಮ್| ಅತ್ಯಲ್ಪಮ್ ಅತಿತನು | ಅತೋ ವಿಪರೀತಮಿತಿ ವಕ್ರಾದಿಶಸ್ತ್ರೇಭ್ಯೋ ವಿಪರೀತಗುಣಮ್, ಋಜುತೀಕ್ಷ್ಣಸಕಲಮಸೃಣಧಾರಾದಿಗುಣಮ್| ಕಿಂ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ವಿಪರೀತಗುಣಾನ್ಯಾದದೀತೇತ್ಯಾಹ- ಅನ್ಯತ್ರ ಕರಪತ್ರಾದಿತಿ| ಕುತಃ ಪುನರೇತತ್? ತದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ|- ತಚ್ಛಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ಹಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಕರಪತ್ರಮಸ್ಥಿಚ್ಛೇದನಾರ್ಥಮತೋ ಹೇತೋಃ ಖರಧಾರಮ್||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ತತ್ರ ಧಾರಾ ಭೇದನಾನಾಂ ಮಾಸೂರೀ, ಲೇಖನಾನಾಮರ್ಧಮಾಸೂರೀ, ವ್ಯಧನಾನಾಂ ವಿಸ್ರಾವಣಾನಾಂ ಚ ಕೈಶಿಕೀ, ಛೇದನಾನಾಮರ್ಧಕೈಶಿಕೀತಿ ||೧೦||

ಅಷ್ಟವಿಧೇ ಕರ್ಮಣಿ ಸುಕರ್ಮನಿಷ್ಪಾದಕತ್ವೇನ ಯಥಾ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸುಧಾರತ್ವಂ ಭವತಿ ತಥಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಧಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಭೇದನಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರನಖಶಸ್ತ್ರಾದೀನಾಮ್| ಮಾಸೂರೀ ಮಸೂರದಲಧಾರಾತನ್ವೀ | ಲೇಖನಾನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಾದೀನಾಮ್| ಅರ್ಧಮಾಸೂರೀ ಮಸೂರದಲಧಾರಾರ್ಧತನ್ವೀ | ವ್ಯಧನಾನಾಂ ಕುಠಾರಿಕಾದೀನಾಮ್| ವಿಸ್ರಾವಣಾನಾಂ ಸೂಚೀಕುಶಪತ್ರಾದೀನಾಮ್| ಕೈಶಿಕೀ ಕೇಶಪ್ರಮಾಣಾ| ಛೇದನಾನಾಮಿತಿ ಅತ್ರ ಛೇದನಾನಿ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಾದೀನ್ಯೇವ, ತಾನಿ ಯದಾ ಛೇದನೇ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತದಾ ತೇಷಾಂ ಧಾರಾ ಅರ್ಧಕೈಶಿಕೀ ಅರ್ಧಕೇಶಪ್ರಮಾಣಾ ತನ್ವೀ ಕರ್ತವ್ಯಾ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಬಡಿಶಂ ದನ್ತಶಙ್ಕುಶ್ಚಾನತಾಗ್ರೇ | ತೀಕ್ಷ್ಣಕಣ್ಟಕಪ್ರಥಮಯವಪತ್ರಮುಖ್ಯೇಷಣೀ (ಗಣ್ಡೂಪದಾಕಾರಮುಖೀ ಚ) ||೧೧||

ಆಹರಣೇ ಏಷಣೇ ಚ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಧಾರಾವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬಡಿಶಂ ದನ್ತಶಙ್ಕುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಆನತಾಗ್ರೇ ಇತಿ ಬಡಿಶಸ್ಯೈವ ವಿಶೇಷಣಂ, ನ ದನ್ತಶಙ್ಕೋಃ, ಕುತಃ? ಶಙ್ಕುತುಲ್ಯತ್ವೇನೈವ ತಸ್ಯಾನತತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಏಷಣೀ ತ್ರಿವಿಧಾ ಭವತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಕಣ್ಟಕಮುಖೀ, ಪ್ರಥಮಯವಪತ್ರಮುಖೀ, ಗಣ್ಡೂಪದಾಕಾರಮುಖೀ ಚ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಕಣ್ಟಕಪ್ರಥಮಯವಪತ್ರಮುಖೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಏತದ್ವಿಶೇಷಣದ್ವಯಂ ಬಡಿಶದನ್ತಶಙ್ಕ್ವೋಃ; ತೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಕಣ್ಟಕಮುಖಂ ಬಡಿಶಂ, ಪ್ರಥಮಯವಪತ್ರಮುಖೋ ದನ್ತಶಙ್ಕುಃ, ಪ್ರಥಮಯವಪತ್ರಮುಖತ್ವೇನ ದನ್ತಶಙ್ಕೋರ್ಮುಖತನುತ್ವಮಾಕಾರಶ್ಚ ಕಥಿತಃ, ತೇನ ಗಣ್ಡೂಪದಾಕಾರಮುಖೀ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದೇತದ್ವಿಶೇಷಣದ್ವಯಮೇಷಣ್ಯಾಮಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತತ್ರ ಧಾರಾ ಭೇದನಾನಾಂ ಮಾಸೂರೀ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ ‘ಏಷಣೀ ಗಣ್ಡೂಪದಾಕಾರಮುಖೀ ಚ’ ಇತಿ ಯಾವನ್ನ ಪಠನ್ತಿ||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ತೇಷಾಂ ಪಾಯನಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಕ್ಷಾರೋದಕತೈಲೇಷು | ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಪಾಯಿತಂ ಶರಶಲ್ಯಾಸ್ಥಿಚ್ಛೇದನೇಷು, ಉದಕಪಾಯಿತಂ ಮಾಂಸಚ್ಛೇದನಭೇದನಪಾಟನೇಷು, ತೈಲಪಾಯಿತಂ ಸಿರಾವ್ಯಧನಸ್ನಾಯುಚ್ಛೇದನೇಷು ||೧೨||

ತತ್ರ ಪಾಯನಾಯಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಕರ್ಮವಿಶೇಷೋತ್ಕರ್ಷಹೇತವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ತಾಮಾಹ- ತೇಷಾಂ ಪಾಯನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಯನಾ ಪಾತುಂ ಪ್ರಯೋಜನಾ, ಸಾ ಚ ಲೌಹಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಕೇಚಿತ್ ಕ್ಷಾರತೈಲಪಾಯನಯೋರನಾರ್ಷತ್ವಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಕ್ಷಾರಾದಿಪಾಯನಾನಾಂ ಕರ್ಮವಿಶೇಷವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಪಾಯಿತಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ತೇಷಾಂ ನಿಶಾನಾರ್ಥಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶಿಲಾ ಮಾಷವರ್ಣಾ; ಧಾರಾಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ ಶಾಲ್ಮಲೀಫಲಕಮಿತಿ ||೧೩||

ಸುಧಾರಾಣೀತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ, ಕಥಂ ಧಾರಾ ಶೋಭನಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯತ್ರಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಅಕರ್ಕಶಾ| ಧಾರಾಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ ಸ್ಥಿರೀಕರಣಾರ್ಥಮ್| ಫಲಕಂ ಪಟ್ಟಕಮ್| ತತ್ರಾನಿಶಿತಧಾರಾಣಾಂ ನಿಶಾನಾರ್ಥಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶಿಲಾ, ನಿಶಿತಾನಾಂ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ ಶಾಲ್ಮಲೀಫಲಕಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತೇಷಾಂ ನಿಶಾನೀ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶಿಲಿಕಾ ಮಾಷಯೂಷಪ್ರಭಾ, ಧಾರಾಸಂಸ್ಥಾಪನಂ ಶಾಲ್ಮಲೀಫಲಕಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶಿಲಿಕಾ ನಾಪಿತಶಿಲಿಕಾ, ಮಾಷಯೂಷಪ್ರಭಾ ಕೃಷ್ಣಕಪಿಲೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಯದಾ ಸುನಿಶಿತಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ರೋಮಚ್ಛೇದಿ ಸುಸಂಸ್ಥಿತಮ್ | ಸುಗೃಹೀತಂ ಪ್ರಮಾಣೇನ ತದಾ ಕರ್ಮಸು ಯೋಜಯೇತ್ ||೧೪||

ಕಥಂ ಪುನಃ ಶಸ್ತ್ರಂ ಸಂಸ್ಥಾಪಿತಧಾರಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಶಸ್ತ್ರಂ ರೋಮಚ್ಛೇದಿ ಭವತಿ ತದಾ ಸುನಿಶಿತಂ ಭವತಿ ಯಾವದ್ರೋಮಾಣಿ ನ ಛಿನತ್ತಿ ತಾವನ್ನಿಶಾತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಸಂಸ್ಥಿತಂ ಶೋಭನಾಕಾರಮ್| ಸುಗೃಹೀತಂ ಗ್ರಹಣಂ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ, ತದ್ಯಥಾ- ‘ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಂ ವೃನ್ತಫಲಸಾಧಾರಣೇ ಭಾಗೇ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’- ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಮಾಣೇನೇತಿ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಲಕ್ಷಿತಂ, ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ‘ತೇಷಾಂ ನಖಶಸ್ತ್ರೈಷಣ್ಯಾವಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೇ’- ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸುಗೃಹೀತಂ ಪ್ರಮಾಣೇನೇತಿ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಸುಗೃಹೀತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ತತ್ರ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಾದಿ ವೃನ್ತಫಲಸಾಧಾರಣಭಾಗಾದಿಗ್ರಹಣಪ್ರಮಾಣೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ರೋಮಚ್ಛೇದಿ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ರೋಮವಾಹಿ - ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧೪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ಅನುಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ತು ತ್ವಕ್ಸಾರಸ್ಫಟಿಕಕಾಚಕುರುವಿನ್ದಜಲೌಕೋಗ್ನಿಕ್ಷಾರನಖಗೋಜೀಶೇಫಾಲಿಕಾಶಾಕಪತ್ರಕರೀರಬಾಲಾಙ್ಗುಲಯ ಇತಿ ||೧೫||

ಅಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣೀಯೇಷು ಶಿಶುಪ್ರಭೃತಿಷ್ವಲಾಭಾದ್ವಾ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ತತ್ಕರ್ಮಸಾಧಕದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಶಸ್ತ್ರಾತಿದೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಅನುಶಸ್ತ್ರಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಅನುಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಹೀನಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಶಸ್ತ್ರಸದೃಶಾನಿ ವಾ| ತ್ವಕ್ಸಾರಃ ವಂಶಃ; ಕುರುವಿನ್ದಃ ಪಾಷಾಣವಿಶೇಷಃ, ಯೇನ ನಿಶಿತಾನಿ ಲೋಹಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ಕುರುವಿನ್ದಂ ಲೋಹಿತಾಶ್ಮ ರತ್ನಪ್ರಧಾನಂ; ಗೋಜೀ ಗೋಜಿಹ್ವಾ, ಅನ್ಯೇ ಶಾಖೋಟಕಮಾಹುಃ; ಶೇಫಾಲಿಕಾ ರಕ್ತವೃನ್ತಾ ಶಾರದಕುಸುಮಾ; ಶಾಕೋ ಮಹಾವೃಕ್ಷಃ ಕರ್ಕಶಪತ್ರಃ; ಪತ್ರಶಬ್ದೋ ಗೋಜೀಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕರೀರಃ ಅಙ್ಕುರಃ||೧೫||

Adhikarana 15 (16-18) · Śloka 19

ಶಿಶೂನಾಂ ಶಸ್ತ್ರಭೀರೂಣಾಂ ಶಸ್ತ್ರಾಭಾವೇ ಚ ಯೋಜಯೇತ್ | ತ್ವಕ್ಸಾರಾದಿಚತುರ್ವರ್ಗಂ ಛೇದ್ಯೇ ಭೇದ್ಯೇ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೧೬|| ಆಹಾರ್ಯಚ್ಛೇದ್ಯಭೇದ್ಯೇಷು ನಖಂ ಶಕ್ಯೇಷು ಯೋಜಯೇತ್ | ವಿಧಿಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕ್ಷಾರವಹ್ನಿಜಲೌಕಸಾಮ್ ||೧೭|| ಯೇ ಸ್ಯುರ್ಮುಖಗತಾ ರೋಗಾ ನೇತ್ರವರ್ತ್ಮಗತಾಶ್ಚ ಯೇ | ಗೋಜೀಶೇಫಾಲಿಕಾಶಾಕಪತ್ರೈರ್ವಿಸ್ರಾವಯೇತ್ತು ತಾನ್ ||೧೮|| ಏಷ್ಯೇಷ್ವೇಷಣ್ಯಲಾಭೇ ತು ಬಾಲಾಙ್ಗುಲ್ಯಙ್ಕುರಾ ಹಿತಾಃ |೧೯|

ತೇಷಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಶಿಶೂನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸಾರಾದಿಚತುರ್ವರ್ಗಮಿತಿ ವಂಶಸ್ಫಟಿಕಕಾಚಕುರುವಿನ್ದಾನಿ| ಆಹಾರ್ಯಚ್ಛೇದ್ಯಭೇದ್ಯೇಷು ನಖಂ ಶಕ್ಯೇಷ್ವಿತಿ ಆಹಾರ್ಯಾದಿಷು ನಖಶಕ್ಯೇಷು ನಖಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನೇತ್ರವರ್ತ್ಮ ನೇತ್ರಪಕ್ಷ್ಮ| ಏಷ್ಯೇಷ್ವೇಷಣ್ಯಲಾಭೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಏಷ್ಯೇಷು ಶಲ್ಯೇಷು ಏಷಣ್ಯಾ ಅಲಾಭೇ ಬಾಲಾದಯೋ ಹಿತಾಃ||೧೬-೧೮||-

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ಶಸ್ತ್ರಾಣ್ಯೇತಾನಿ ಮತಿಮಾನ್ ಶುದ್ಧಶೈಕ್ಯಾಯಸಾನಿ ತು | ಕಾರಯೇತ್ ಕರಣಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕರ್ಮಾರಂ ಕರ್ಮಕೋವಿದಮ್ ||೧೯||

ಇದಾನೀಂ ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ಕಾರಣಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಶಸ್ತ್ರಾಣ್ಯೇತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಯೇತ್ ಕರ್ತುಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಕಃ ಕರ್ತುಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್? ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ವೈದ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಂ? ಕರ್ಮಾರಂ ಲೌಹಕಾರಮ್| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮಾರಂ? ಕರಣಪ್ರಾಪ್ತಂ; ಕರಣೇ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸ್ವಕರ್ಮಣಿ ನಿಪುಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುನಃ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ? ಕರ್ಮಕೋವಿದಂ ಕರ್ಮಪಣ್ಡಿತಂ, ಯತಃ ಸ್ವಕರ್ಮಣಿ ನಿಪುಣಮತ ಏವ ಕರ್ಮಕೋವಿದಮ್| ಕಾನಿ ಕಾರಯೇತ್? ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ| ಏತಾನಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಕಿಮ್ಭೂತಾನಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಕಾರಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಶುದ್ಧಶೈಕ್ಯಾಯಸಾನಿ ತ್ವಿತಿ; ಶುದ್ಧಂ ಮಲರಹಿತಂ, ಶೈಕ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಶೈಕ್ಯಾಯಸಾನಿ ಸಾರಮಯಲೌಹಘಟಿತಾನಿ| ಕೇಚಿಚ್ಛ್ಲೋಕಾರ್ಧಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ;- “ಕಾರಯೇತ್ ಕರಣೈಃ ಪ್ರೋಕ್ತೈಃ ಕರ್ಮಾರೈಃ ಕರ್ಮಕೋವಿದೈಃ”- ಇತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಕರಣೈರುಪಕರಣೈಃ; ಶೇಷಂ ಸಮಮ್||೧೯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ಪ್ರಯೋಗಜ್ಞಸ್ಯ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ನಿತ್ಯಶಃ | ತಸ್ಮಾತ್ ಪರಿಚಯಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣೇ ಸದಾ ||೨೦||

ಪ್ರಯೋಗಜ್ಞಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಯೋಗಃ, ಯೋಜನಾ, ತಜ್ಜ್ಞಸ್ಯ| ಸಿದ್ಧಿಃ ಆರೋಗ್ಯಸಮ್ಪಾದನಮ್| ನಿತ್ಯಶಃ ಸರ್ವದಾ| ಪರಿಚಯಂ ಶಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣಾಭ್ಯಾಸಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಸ್ಯ ವೈದ್ಯಸ್ಯ’- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣಮಾನಜ್ಞಸ್ಯ||೨೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||