8. śastrāvacāraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ ശസ്ത്രാവചാരണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി| ശസ്ത്രാണാമവചാരണം ശസ്ത്രാവചാരണം, തദ്യസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തി സ ശസ്ത്രാവചാരണീയഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

വിംശതിഃ ശസ്ത്രാണി, തദ്യഥാ- മണ്ഡലാഗ്രകരപത്രവൃദ്ധിപത്രനഖശസ്ത്രമുദ്രികോത്പലപത്രകാര്ധധാരസൂചീകുശപത്രാടീമുഖ- ശരാരിമുഖാന്തര്മുഖത്രികൂര്ചകകുഠാരികാവ്രീഹിമുഖാരാവേതസപത്രകബഡിശദന്തശങ്ക്വേഷണ്യ ഇതി ||൩||

കിയന്തി പുനസ്താനി ശസ്ത്രാണീത്യാഹ- വിംശതിരിത്യാദി| ശസ്ത്രാണി മണ്ഡലാഗ്രാദീനി; മണ്ഡലാഗ്രേ ദ്വേ സൂച്യസ്തിസ്രഃ, ഇത്യാദ്യവയവാന്തരഭേദേന തു ബഹൂന്യപി സ്യുഃ| താനി നാമഭിര്നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തദ്യഥാ മണ്ഡലാഗ്രേത്യാദി| ‘തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയഃ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ’, തഥാ ‘തത്ര നഖശസ്ത്രൈഷണ്യാവഷ്ടാങ്ഗുലേ’ ഇത്യാദിവാക്യേന ശസ്ത്രാണാമാകാരം പ്രമാണം ച യദ്യപ്യഗ്രേ വക്ഷ്യതി, തഥാऽപീഹൈവ പരതന്ത്രോക്തം ശസ്ത്രാകാരപ്രമാണലക്ഷണം സുഖാവബോധാര്ഥമുപദേക്ഷ്യാമഃ| മണ്ഡലാഗ്രമിതി മണ്ഡലമിവാഗ്രം യസ്യ തന്മണ്ഡലാഗ്രം, തച്ച ദ്വിവിധമ്| തഥാഹി- “യദഗ്രേ മണ്ഡലം വൃത്തം ക്ഷുരസംസ്ഥാനമേവ ച| മണ്ഡലാഗ്രസ്യ ജാനീയാത് പ്രമാണം തു ഷഡങ്ഗുലമ്”- ഇതി| ദ്വിധാ മണ്ഡലാഗ്രം- ഷഡങ്ഗുലപ്രമാണമേകം വൃത്തമുഖം, ദ്വിതീയം ക്ഷുരാകാരമ്| കരപത്രമിതി കരവത് പത്രം യസ്യ തത് കരപത്രം, യഥാ കരോऽങ്ഗുലിഭിരാചിതോ ഭവതി തദ്വദ്യത് കണ്ടകൈരാചിതം സ്യാത്തത് കരപത്രമുച്യതേ; അന്യേ തു കരപത്രശസ്ത്രം കരപത്രാകാരമേവ, തച്ച ദ്വാദശാങ്ഗുലം തന്ത്രാന്തരവചനാത്; നനു, യദി തന്ത്രാന്തരാദ്ദ്വാദശാങ്ഗുലം കരപത്രമുച്യതേ തര്ഹി സ്വതന്ത്രേ വിരോധഃ, കുതഃ? സ്വതന്ത്രേ കരപത്രസ്യാനിര്ദിഷ്ടപ്രമാണത്വാത്; `ശേഷാണി തു ഷഡങ്ഗുലാനി’- ഇത്യനേന വാക്യേന ഷഡങ്ഗുലമേവ കരപത്രം സ്യാന്ന ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| നൈവം, ‘തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയഃ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ’- ഇത്യസ്മാത് സൂത്രാത് പ്രായഃശബ്ദോऽനുവര്തതേ, തേനായമര്ഥഃ- ശേഷാണി പ്രായേണ ഷഡങ്ഗുലാനി, ഏവം ശസ്ത്രമാനേऽന്യത്രാപ്യവിരോധഃ| വൃദ്ധിപത്രമിതി വൃദ്ധേഃ പത്രമിവ വൃദ്ധിപത്രം; തച്ച ദ്വിവിധമ്- ഏകമഞ്ചിതാഗ്രം, ദ്വിതീയം പ്രയതാഗ്രം; ദ്വേ അപി സപ്താങ്ഗുലപ്രമാണേ, ദ്വയോരപി “അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലം വൃന്തം കാര്യം സാര്ധാങ്ഗുലം ഫലമ്”- ഇതി; അനയോര്മധ്യേऽഞ്ചിതാഗ്രം വൃദ്ധിപത്രം ക്ഷുരമാഹുഃ | നഖശസ്ത്രമിതി നഖാനാം ഛേദനായ ശസ്ത്രം നഖശസ്ത്രം, തസ്യ ഫലം ദ്വ്യങ്ഗുലായാമമേകാങ്ഗുലവിസ്തൃതമ്| മുദ്രികാം സ്വയമേവാഗ്രേ വക്ഷ്യതി| ഉത്പലപത്രമിവ പത്രമസ്യേത്യുത്പലപത്രകം, തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം, “തുല്യമുത്പലപത്രേണ തീക്ഷ്ണധാരം സമാഹിതമ്| ഷഡങ്ഗുലം പ്രമാണേന ശസ്ത്രമുത്പലപത്രകമ്|| തത്ഫലം ത്ര്യങ്ഗുലായാമം കാര്യമങ്ഗുലവിസ്തൃതമ്”- ഇതി| അര്ധധാരമിതി അര്ധേ ധരാ യസ്യ തദര്ധധാരം, വക്രധാരമിതി പ്രസിദ്ധം; തച്ചാഷ്ടാങ്ഗുലായതമ്, ഉരസ്യങ്ഗുലവിസ്താരം, ദ്വ്യങ്ഗുലഫലമ്; അന്യേ തു ‘അധ്യര്ധധാരമ്‘ ഇതി പഠന്തി, അധികമര്ധേ ധാരാ യസ്യ തദധ്യര്ധധാരമ്| സൂചീ അഗ്രേ വക്ഷ്യതേ| കുശപത്രമിതി കുശപത്രതുല്യം കുശപത്രം; തന്മാനമാഹ- “ദ്വ്യങ്ഗുലം രുചകം വിദ്യാദ(ത്ത്ര്യ)ങ്ഗുലം ഫലമുച്യതേ| വൃന്തം സ്യാത്ത്ര്യ(ദ്വ്യ)ങ്ഗുലം മധ്യേ കുശപത്രസ്യ ലക്ഷണമ്” ഇതി| ആടീ(ടാ) മുഖമിതി ആടീ(ടാ) ജലവര്ധനീ നാമ പക്ഷിവിശേഷഃ, തന്മുഖവന്മുഖം യസ്യ തദാടീമുഖം; തഥാ ചോക്തം-“വൃന്തം സപ്താങ്ഗുലം വിദ്യാത്തസ്യാഗ്രേ ഫലമിഷ്യതേ| ആടീ(ടാ)മുഖപ്രകാരം ഹി ഫലമങ്ഗുഷ്ഠമായതമ്- ആടീ(ടാ)മുഖം വിജാനീയാത്തത്സ്രാവണവിധൌ മതമ്”- ഇതി| ശരാരിമുഖമിതി ശരാരിദീര്ഘചഞ്ചുഃ പക്ഷിവിശേഷഃ, സ ദ്വിവിധഃ- ധവലസ്കന്ധോഃ രക്തശീര്ഷശ്ച, ധവലസ്കന്ധസ്യ ‘ശരാരീ(രിഃ)’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ, തന്മുഖവന്മുഖം യസ്യ തച്ഛരാരിമുഖം, തസ്യ ശസ്ത്രസ്യ ലോകേ കര്തരീതി സഞ്ജ്ഞാ; താം ച ദ്വാദശാങ്ഗുലാം ചലത്പാശാം കുര്യാത്| അന്തര്മുഖമിതി മധ്യമുഖം, തല്ലക്ഷണമാഹ- “അഷ്ടാ(സപ്താ)ങ്ഗുലം പ്രമാണേന ജിഹ്മാധാരേണ ചാപ്ലുതമ്| ശസ്ത്രമന്തര്മുഖം നാമ ചന്ദ്രാര്ധമിവ ചോദ്ഗതമ്”- ഇതി| ത്രികൂര്ചകമിതി ത്രയഃ കൂര്ചാ യസ്യ തത് ത്രികൂര്ചകമ് ; അത്ര തന്ത്രാന്തരം- “അങ്ഗുലാനി തഥാऽഷ്ടൌ ച ശസ്ത്രം കാര്യം ത്രികൂര്ചകമ്| ഫലൈരന്തര്മുഖാകാരൈരങ്ഗുലൈരന്വി(രാചി)തം ത്രിഭിഃ|| ഏകൈകസ്യ ഫലസ്യൈഷാമന്തരം വ്രീഹിസമ്മിതമ്| വൃന്തം പഞ്ചാങ്ഗുലായാമം കാര്യം രുചകഭൂഷിതമ്”- ഇതി| കുഠാരികേതി കുഠാരതുല്യാ കുഠാരികാ, അത്ര തന്ത്രാന്തരം “കുഠാരികായാ വൃന്തം സ്യാത് സാര്ധസപ്താങ്ഗുലായതമ്| ഫലമര്ധാങ്ഗുലായാമം ഗോദന്തസദൃശം സമമ്”- ഇതി| വ്രീഹിമുഖമിതി വ്രീഹിമുഖമിവ മുഖം യസ്യ തദ്വ്രീഹിമുഖമ്; അത്ര ഭോജഃ- “ശസ്ത്രം വ്രീഹിമുഖം കാര്യമങ്ഗുലാനി ഷഡായതമ്| ദ്വ്യങ്ഗുലം തസ്യ വൃന്തം സ്യാത്തത്ഫലം ചതുരങ്ഗുലമ്| തന്മുഖം വ്രീഹിവിസ്താരം തനുസങ്ഗൂ(മൂ)ഢകണ്ടകമ്”- ഇതി| ആരേതി ആരേവ ആരാ, ആരാ ചര്മകാരാണാം ശസ്ത്രമ്; അത്ര തന്ത്രാന്തരമ്- “ആരാ ഹ്യഷ്ടാങ്ഗുലായാമാ കര്തവ്യാ തു വിശാമ്പതേ?| തിലപ്രമാണം തു ഫലം തസ്യാഃ കാര്യം സമാഹിതമ്| ദൂര്വാങ്കുരപരീണാഹം വൃന്തം ഗോപുച്ഛസന്നിഭമ്-” ഇതി| വേതസപത്രമിതി വേതസപത്രമിവ വേതസപത്രമ്; അത്ര ഭോജ,- “തീക്ഷ്ണമങ്ഗുലവിസ്താരം ചതുരങ്ഗുലമായതമ്| അങ്ഗുലാനി തു ചത്വാരി വൃന്തം കാര്യം വിജാനതാ-” ഇതി| ബഡിശമിതി ബഡിശതുല്യം ബഡിശം, ബഡിശം മത്സ്യവേധനമാഹുഃ| അത്ര തന്ത്രാന്തരം- “ബഡിശേ ചാപി കര്തവ്യേ പ്രമാണേന ഷഡങ്ഗുലേ | സ്വാനതം തു തയോരേകമേകം നാത്യാനതം ഭവേത്|| അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലം വൃന്തം ശേഷം കാര്യം മുഖം തയോഃ| അര്ധചന്ദ്രാകൃതി വക്ത്രം (മുഖം) കാര്യം നാത്യാനതസ്യ തു|| സ്വാനതം നാമയേത്തത്ര ബഡിശം ച ഭിഷഗ്വരഃ| വൃന്താഗ്രയോരന്തരം സ്യാദ്യാവദര്ധാങ്ഗുലം മ(മി)തമ്” ഇതി| ദന്തശങ്കുരിതി കപാലികാശര്കരാദിദന്തദോഷഹരണായ ശങ്കുര്ദന്തശങ്കുഃ; അത്ര ഭോജഃ- “കാര്യഃ ഷഡങ്ഗുലയാമോ ദന്തശങ്കുര്വിജാനതാ | ശങ്കുവച്ച മുഖം തസ്യ കാര്യമര്ധാങ്ഗുലായതമ്|| ചതുരസ്രം സമം ചൈവ തീക്ഷ്ണധാരം സമാഹിതമ്| വൃന്താഗ്ര തസ്യ കര്തവ്യം ശസ്ത്രവ്രീഹിമുഖാകൃതി|| കപാലികാം ശര്കരാം ച ദന്തസ്ഥാം തേന ശോധയേത്”- ഇതി| ഏഷണീതി ‘ഏഷ്യതേ അനയാ’ ഇതി ഏഷണീ; അത്ര തന്ത്രാന്തരം- “വ്രണൈസ്താസാം പരീണാഹോ മുഖം ഗണ്ഡൂപദാകൃതി”- ഇതി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തത്ര മണ്ഡലാഗ്രകരപത്രേ സ്യാതാം ഛേദനേ ലേഖനേ ച, വൃദ്ധിപത്രനഖശസ്ത്രമുദ്രികോത്പലപത്രകാര്ധധാരാണി ഛേദനേ ഭേദനേ ച, സൂചീകുശപത്രാടീ(ടാ)മുഖശരാരിമുഖാന്തര്മുഖത്രികൂര്ചകാനി വിസ്രാവണേ, കുഠാരികാവ്രീഹിമുഖാരാവേതസപത്രകാണി വ്യധനേ സൂചീ ച, ബഡിശം ദന്തശങ്കുശ്ചാഹരണേ, ഏഷണ്യേഷണേ ആനുലോമ്യേ ച, സൂച്യഃ സീവനേ; ഇത്യഷ്ടവിധേ കര്മണ്യുപയോഗഃ ശസ്ത്രാണാം വ്യാഖ്യാതഃ ||൪||

തേഷാം വിഷയഭേദമഷ്ടവിധേ കര്മണി ദര്ശയിതുമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷു മധ്യേ, സ്യാതാം ഭവേതാമ്| ചകാരഃ കര്മാന്തരം സമുച്ചിനോതി| വൃദ്ധിപത്രേത്യാദി| ചകാരാല്ലേഖനേ ച| സൂചീ ചേതി ചകാരഃ കുശപത്രോത്പലപത്രകാദീംശ്ച വ്യധനേ സമുച്ചിനോതി| നനു, ഉഭയത്രാപ്യേകാര്ഥത്വാത് കിമര്ഥം യന്ത്രശസ്ത്രയോര്മധ്യേ ബഡിശസ്യ പാഠഃ? ഉച്യതേ, യന്ത്രപഠിതം ബഡിശം യഥായോഗപരിണാഹദൈര്ഘ്യം, ശസ്ത്രപഠിതം തു ഷഡങ്ഗുലമേവ തീക്ഷ്ണകണ്ടകമുഖമേവേത്യദോഷഃ| ഏഷണീതി ആനുലോമ്യമത്ര വിസ്രാവണമഭിപ്രേതം, ന തു ഋജുകരണം; കസ്മാത്? ഋജുകരണസ്യ ശസ്ത്രകര്മസ്വനിര്ദിഷ്ടത്വാത്; യദി കഥഞ്ചിത് സ്യാത്, തദാ ശസ്ത്രകര്മണാം നവത്വപ്രസങ്ഗഃ, തസ്മാദാദ്യ ഏവ പക്ഷോ ന്യായ്യ ഇതി; ചകാരാദ്വ്യധനേऽപി| നനു, ഏഷണീ യന്ത്രശസ്ത്രയോഃ പഠ്യതേ, പ്രയോജനം ചോഭയത്രാപ്യേഷണമേവ, തസ്മാദുഭയപാഠേ കോ വിശേഷഃ? ഉച്യതേ- യന്ത്രപഠിതായാ ഏഷണ്യാ ആകൃതിര്ഗണ്ഡൂപദമുഖീ, പ്രമാണം തു യഥായോഗപരിണാഹദൈര്ഘ്യം; ശസ്ത്രേഷു പുനരേഷണ്യാഃ പ്രമാണമഷ്ടാങ്ഗുലമ്, ആകൃതിസ്തു തീക്ഷ്ണകണ്ടകയവപത്രമുഖീ ചേത്യദോഷഃ| ദ്വ്യങ്ഗുലാദിഭേദേന സൂചീനാം ബഹുത്വാത് ‘സൂച്യ’ ഇതി ബഹുത്വേന നിര്ദേശഃ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തേഷാമഥ യഥായോഗം ഗ്രഹണസമാസോപായഃ കര്മസു വക്ഷ്യതേ- തത്ര വൃദ്ധിപത്രം വൃന്തഫലസാധാരണേ ഭാഗേ ഗൃഹ്ണീയാത്, ഭേദനാന്യേവം സര്വാണി, വൃദ്ധിപത്രം മണ്ഡലാഗ്രം ച കിഞ്ചിദുത്താനേന പാണിനാ ലേഖനേ ബഹുശോऽവചാര്യം, വൃന്താഗ്രേ വിസ്രാവണാനി, വിശേഷേണ തു ബാലവൃദ്ധസുകുമാരഭീരുനാരീണാം രാജ്ഞാം രാജമാ(പു)ത്രാണാം ച ത്രികൂര്ചകേന വിസ്രാവയേത്, തലപ്രച്ഛാദിതവൃന്തമങ്ഗുഷ്ഠപ്രദേശിനീഭ്യാം വ്രീഹിമുഖം, കുഠാരികാം വാമഹസ്തന്യസ്താമിതരഹസ്തമധ്യമാങ്ഗുല്യാऽങ്ഗുഷ്ഠവിഷ്ടബ്ധയാऽഭിഹന്യാത് , ആരാകരപത്രൈഷണ്യോ മൂലേ, ശേഷാണി തു യഥായോഗം ഗൃഹ്ണീയാത് ||൫||

തേഷാമിത്യാദി| വൃന്തഫലസാധാരണേ ഭാഗേ ഇതി വൃന്തഫലയോര്മധ്യദേശ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവമ് ഇത്യമേവ, യഥാ വൃദ്ധിപത്രം വൃന്തഫലയോര്മധ്യദേശേ ഗൃഹ്യതേ തഥാ ഭേദനാന്യപീത്യേവംശബ്ദാര്ഥഃ| ബഹുശ ഇതി ബഹൂന് വാരാന്, ‘സകൃദപഹരത്’ (സൂ. അ.൫) ഇത്യസ്യാപവാദഃ| വൃന്താഗ്രേ വാരങ്ഗാഗ്രേ, ‘ഗൃഹ്ണീയാത്’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| തലപ്രച്ഛാദിതവൃന്തമിതി ഹസ്തതലപിഹിതവൃന്തമ്; അങ്ഗുഷ്ഠപ്രദേശിനീഭ്യാം `ഗൃഹ്ണീയാത്’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| അങ്ഗുഷ്ഠവിഷ്ടബ്ധയേതി അങ്ഗുഷ്ഠാഗ്രേ വിഷ്ടമ്ഭിതവേഗയാ| മൂലം, ത്സരു, വാരങ്ഗം, വൃന്തമിതി പര്യായാഃ| യഥായോഗമിതി യോഗാനതിക്രമേണ| തദ്യഥാ- കാനിചിദ്വൃന്താഗ്രേ, കാനിചിദ്വൃന്തമധ്യേ, കാനിചിദ്വൃന്തമൂലേ, കര്മയോഗാപേക്ഷയേത്യര്ഥഃ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയഃ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൬||

സങ്ക്ഷേപേണ ശസ്ത്രാകാരം ദര്ശയന്നാഹ- തേഷാം നാമഭിരിത്യാദി| തേഷാം ശസ്ത്രാണാമ്, ആകൃതയോ ലക്ഷണാനി, നാമഭിരേവ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

തത്ര നഖശസ്ത്രൈഷണ്യാവഷ്ടാങ്ഗുലേ , സൂച്യോ വക്ഷ്യന്തേ, (പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രദേശപ്രമാണാ മുദ്രികാ, ദശാങ്ഗുലാ ശരാരിമുഖീ സാ ച (യാ സാ) കര്തരീതി കഥ്യതേ) | ശേഷാണി തു ഷഡങ്ഗുലാനി ||൭||

തേഷാം പ്രമാണാനി ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര നഖശസ്ത്രേത്യാദി| അന്യേ തു നഖശസ്ത്രസ്ഥാനേ നഖവര്ധനീതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- നഖവര്ധനീ നഖച്ഛേദനീ| സൂച്യോ വക്ഷ്യന്ത ഇതി അഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയേ (സൂ. അ. ൨൫) ‘ദ്വ്യങ്ഗുലാ ത്ര്യങ്ഗുലാ’ ഇത്യാദിനാ സൂച്യോ വക്ഷ്യന്ത ഇതി| ഏതസ്യാഗ്രേ മുദ്രികാകര്തരീശസ്ത്രയോഃ കേചിന്മാനം പഠന്തി| തദുച്യതേ- “പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രദേശപ്രമാണാ, മുദ്രികാ, ദശാങ്ഗുലാ ശരാരിമുഖീ സാ ച (യാ സാ ) കര്തരീതി കഥ്യതേ”- ഇതി| ശേഷാണീതി നിര്ദിഷ്ടപ്രമാണേഭ്യോ നഖവര്ധന്യേഷണീസൂചീഭ്യോऽന്യാനി ശേഷാണി||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

താനി സുഗ്രഹാണി, സുലോഹാനി, സുധാരാണി, സുരൂപാണി, സുസമാഹിതമുഖാഗ്രാണി, അകരാലാനി, ചേതി ശസ്ത്രസമ്പത് ||൮||

പ്രമാണാകാരാഭ്യാം ശസ്ത്രാണി നിര്ദിശ്യ ശേഷശസ്ത്രഗുണസമ്പദം ദര്ശയിതുമാഹ- താനി സുഗ്രഹാണീത്യാദി| സുഗ്രഹാണി ശോഭനവാരങ്ഗാണി | സുലോഹാനി ശോഭനലോഹാനി| സുധാരാണി ശോഭനധാരാണി| സുസമാഹിതമുഖാനി പിണ്ഡീകൃതമുഖാനി, അന്യേ തു സുഷ്ഠു സമ്യഗാഹിതം മുഖം യേഷാം താനി തഥോക്താനി| അകരാലാനി അദന്തുരാണി| ശസ്ത്രസമ്പത് ശസ്ത്രഗുണഃ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

തത്ര വക്രം, കുണ്ഠം, ഖണ്ഡം, ഖരധാരമ്, അതിസ്ഥൂലമ്, അത്യല്പമ്, അതിദീര്ഘമ്, അതിഹ്രസ്വമ്, ഇത്യഷ്ടൌ ശസ്ത്രദോഷാഃ | അതോ വിപരീതഗുണമാദദീത, അന്യത്ര കരപത്രാത്; തദ്ധി ഖരധാരമസ്ഥിച്ഛേദനാര്ഥമ് ||൯||

ശസ്ത്രദോഷാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര വക്രമിത്യാദി| കുണ്ഠം സ്ഥൂലധാരത്വേനാരോമവാഹി| ഖണ്ഡമ് അസമഗ്രമ്| ഖരധാരം കര്കശധാരമ്| അത്യല്പമ് അതിതനു | അതോ വിപരീതമിതി വക്രാദിശസ്ത്രേഭ്യോ വിപരീതഗുണമ്, ഋജുതീക്ഷ്ണസകലമസൃണധാരാദിഗുണമ്| കിം സര്വാണ്യേവ വിപരീതഗുണാന്യാദദീതേത്യാഹ- അന്യത്ര കരപത്രാദിതി| കുതഃ പുനരേതത്? തദ്ധീത്യാദി|- തച്ഛബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ, ഹിശബ്ദോ ഹേതൌ, യസ്മാത് കരപത്രമസ്ഥിച്ഛേദനാര്ഥമതോ ഹേതോഃ ഖരധാരമ്||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

തത്ര ധാരാ ഭേദനാനാം മാസൂരീ, ലേഖനാനാമര്ധമാസൂരീ, വ്യധനാനാം വിസ്രാവണാനാം ച കൈശികീ, ഛേദനാനാമര്ധകൈശികീതി ||൧൦||

അഷ്ടവിധേ കര്മണി സുകര്മനിഷ്പാദകത്വേന യഥാ ശസ്ത്രാണാം സുധാരത്വം ഭവതി തഥാ നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര ധാരേത്യാദി| ഭേദനാനാം വൃദ്ധിപത്രനഖശസ്ത്രാദീനാമ്| മാസൂരീ മസൂരദലധാരാതന്വീ | ലേഖനാനാം മണ്ഡലാഗ്രാദീനാമ്| അര്ധമാസൂരീ മസൂരദലധാരാര്ധതന്വീ | വ്യധനാനാം കുഠാരികാദീനാമ്| വിസ്രാവണാനാം സൂചീകുശപത്രാദീനാമ്| കൈശികീ കേശപ്രമാണാ| ഛേദനാനാമിതി അത്ര ഛേദനാനി വൃദ്ധിപത്രാദീന്യേവ, താനി യദാ ഛേദനേ പ്രയുജ്യന്തേ തദാ തേഷാം ധാരാ അര്ധകൈശികീ അര്ധകേശപ്രമാണാ തന്വീ കര്തവ്യാ||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ബഡിശം ദന്തശങ്കുശ്ചാനതാഗ്രേ | തീക്ഷ്ണകണ്ടകപ്രഥമയവപത്രമുഖ്യേഷണീ (ഗണ്ഡൂപദാകാരമുഖീ ച) ||൧൧||

ആഹരണേ ഏഷണേ ച ശസ്ത്രാണാം ധാരാവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- ബഡിശം ദന്തശങ്കുരിത്യാദി| അത്ര ആനതാഗ്രേ ഇതി ബഡിശസ്യൈവ വിശേഷണം, ന ദന്തശങ്കോഃ, കുതഃ? ശങ്കുതുല്യത്വേനൈവ തസ്യാനതത്വദര്ശനാത്| ഏഷണീ ത്രിവിധാ ഭവതി തീക്ഷ്ണകണ്ടകമുഖീ, പ്രഥമയവപത്രമുഖീ, ഗണ്ഡൂപദാകാരമുഖീ ച| അന്യേ തു ‘തീക്ഷ്ണകണ്ടകപ്രഥമയവപത്രമുഖേ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഏതദ്വിശേഷണദ്വയം ബഡിശദന്തശങ്ക്വോഃ; തേന തീക്ഷ്ണകണ്ടകമുഖം ബഡിശം, പ്രഥമയവപത്രമുഖോ ദന്തശങ്കുഃ, പ്രഥമയവപത്രമുഖത്വേന ദന്തശങ്കോര്മുഖതനുത്വമാകാരശ്ച കഥിതഃ, തേന ഗണ്ഡൂപദാകാരമുഖീ ചേതി ചകാരാദേതദ്വിശേഷണദ്വയമേഷണ്യാമപി സമ്ബധ്നന്തി| അന്യേ തു ‘തത്ര ധാരാ ഭേദനാനാം മാസൂരീ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം ‘ഏഷണീ ഗണ്ഡൂപദാകാരമുഖീ ച’ ഇതി യാവന്ന പഠന്തി||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

തേഷാം പായനാ ത്രിവിധാ ക്ഷാരോദകതൈലേഷു | തത്ര ക്ഷാരപായിതം ശരശല്യാസ്ഥിച്ഛേദനേഷു, ഉദകപായിതം മാംസച്ഛേദനഭേദനപാടനേഷു, തൈലപായിതം സിരാവ്യധനസ്നായുച്ഛേദനേഷു ||൧൨||

തത്ര പായനായാസ്തീക്ഷ്ണത്വാദയോ ഗുണാഃ കര്മവിശേഷോത്കര്ഷഹേതവോ ഭവന്തീതി താമാഹ- തേഷാം പായനേത്യാദി| പായനാ പാതും പ്രയോജനാ, സാ ച ലൌഹകാരാണാം പ്രസിദ്ധാ കേചിത് ക്ഷാരതൈലപായനയോരനാര്ഷത്വമാചക്ഷതേ| ക്ഷാരാദിപായനാനാം കര്മവിശേഷവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര ക്ഷാരപായിതമിത്യാദി||൧൨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

തേഷാം നിശാനാര്ഥം ശ്ലക്ഷ്ണശിലാ മാഷവര്ണാ; ധാരാസംസ്ഥാപനാര്ഥം ശാല്മലീഫലകമിതി ||൧൩||

സുധാരാണീതി പ്രാഗുക്തം, കഥം ധാരാ ശോഭനാ കര്തവ്യേത്യത്രാഹ- തേഷാമിത്യാദി| ശ്ലക്ഷ്ണാ അകര്കശാ| ധാരാസംസ്ഥാപനാര്ഥം സ്ഥിരീകരണാര്ഥമ്| ഫലകം പട്ടകമ്| തത്രാനിശിതധാരാണാം നിശാനാര്ഥം ശ്ലക്ഷ്ണശിലാ, നിശിതാനാം സംസ്ഥാപനാര്ഥം ശാല്മലീഫലകമ്| അന്യേ തു ‘തേഷാം നിശാനീ ശ്ലക്ഷ്ണശിലികാ മാഷയൂഷപ്രഭാ, ധാരാസംസ്ഥാപനം ശാല്മലീഫലകമ്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ശ്ലക്ഷ്ണശിലികാ നാപിതശിലികാ, മാഷയൂഷപ്രഭാ കൃഷ്ണകപിലേത്യര്ഥഃ||൧൩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ഭവതി ചാത്ര- യദാ സുനിശിതം ശസ്ത്രം രോമച്ഛേദി സുസംസ്ഥിതമ് | സുഗൃഹീതം പ്രമാണേന തദാ കര്മസു യോജയേത് ||൧൪||

കഥം പുനഃ ശസ്ത്രം സംസ്ഥാപിതധാരം ജ്ഞാതവ്യമിത്യാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| യദാ ശസ്ത്രം രോമച്ഛേദി ഭവതി തദാ സുനിശിതം ഭവതി യാവദ്രോമാണി ന ഛിനത്തി താവന്നിശാതവ്യമിത്യര്ഥഃ| സുസംസ്ഥിതം ശോഭനാകാരമ്| സുഗൃഹീതം ഗ്രഹണം ശസ്ത്രാണാം പ്രാഗുക്തം, തദ്യഥാ- ‘വൃദ്ധിപത്രം വൃന്തഫലസാധാരണേ ഭാഗേ ഗൃഹ്ണീയാത്’- ഇത്യാദി| പ്രമാണേനേതി പ്രമാണേന ലക്ഷിതം, ശസ്ത്രപ്രമാണം ‘തേഷാം നഖശസ്ത്രൈഷണ്യാവഷ്ടാങ്ഗുലേ’- ഇത്യാദി| അന്യേ തു സുഗൃഹീതം പ്രമാണേനേതി പ്രമാണേന സുഗൃഹീതമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; തത്ര വൃദ്ധിപത്രാദി വൃന്തഫലസാധാരണഭാഗാദിഗ്രഹണപ്രമാണേനേത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘രോമച്ഛേദി’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘രോമവാഹി - ഇതി പഠന്തി||൧൪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

അനുശസ്ത്രാണി തു ത്വക്സാരസ്ഫടികകാചകുരുവിന്ദജലൌകോഗ്നിക്ഷാരനഖഗോജീശേഫാലികാശാകപത്രകരീരബാലാങ്ഗുലയ ഇതി ||൧൫||

അശസ്ത്രാവചാരണീയേഷു ശിശുപ്രഭൃതിഷ്വലാഭാദ്വാ ശസ്ത്രാണാം തത്കര്മസാധകദ്രവ്യാന്തരേണ ശസ്ത്രാതിദേശം കുര്വന്നാഹ- അനുശസ്ത്രാണീത്യാദി| അനുശസ്ത്രാണി ഹീനശസ്ത്രാണി ശസ്ത്രസദൃശാനി വാ| ത്വക്സാരഃ വംശഃ; കുരുവിന്ദഃ പാഷാണവിശേഷഃ, യേന നിശിതാനി ലോഹാനി തീക്ഷ്ണാനി ഭവന്തി, അന്യേ തു കുരുവിന്ദം ലോഹിതാശ്മ രത്നപ്രധാനം; ഗോജീ ഗോജിഹ്വാ, അന്യേ ശാഖോടകമാഹുഃ; ശേഫാലികാ രക്തവൃന്താ ശാരദകുസുമാ; ശാകോ മഹാവൃക്ഷഃ കര്കശപത്രഃ; പത്രശബ്ദോ ഗോജീപ്രഭൃതിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; കരീരഃ അങ്കുരഃ||൧൫||

Adhikarana 15 (16-18) · Śloka 19

ശിശൂനാം ശസ്ത്രഭീരൂണാം ശസ്ത്രാഭാവേ ച യോജയേത് | ത്വക്സാരാദിചതുര്വര്ഗം ഛേദ്യേ ഭേദ്യേ ച ബുദ്ധിമാന് ||൧൬|| ആഹാര്യച്ഛേദ്യഭേദ്യേഷു നഖം ശക്യേഷു യോജയേത് | വിധിഃ പ്രവക്ഷ്യതേ പശ്ചാത് ക്ഷാരവഹ്നിജലൌകസാമ് ||൧൭|| യേ സ്യുര്മുഖഗതാ രോഗാ നേത്രവര്ത്മഗതാശ്ച യേ | ഗോജീശേഫാലികാശാകപത്രൈര്വിസ്രാവയേത്തു താന് ||൧൮|| ഏഷ്യേഷ്വേഷണ്യലാഭേ തു ബാലാങ്ഗുല്യങ്കുരാ ഹിതാഃ |൧൯|

തേഷാം വിഷയമാഹ- ശിശൂനാമിത്യാദി| ത്വക്സാരാദിചതുര്വര്ഗമിതി വംശസ്ഫടികകാചകുരുവിന്ദാനി| ആഹാര്യച്ഛേദ്യഭേദ്യേഷു നഖം ശക്യേഷ്വിതി ആഹാര്യാദിഷു നഖശക്യേഷു നഖം പ്രയോജയേദിത്യര്ഥഃ| നേത്രവര്ത്മ നേത്രപക്ഷ്മ| ഏഷ്യേഷ്വേഷണ്യലാഭേ ത്വിത്യാദി ഏഷ്യേഷു ശല്യേഷു ഏഷണ്യാ അലാഭേ ബാലാദയോ ഹിതാഃ||൧൬-൧൮||-

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ശസ്ത്രാണ്യേതാനി മതിമാന് ശുദ്ധശൈക്യായസാനി തു | കാരയേത് കരണപ്രാപ്തം കര്മാരം കര്മകോവിദമ് ||൧൯||

ഇദാനീം ശസ്ത്രാണാം ഗുണസമ്പത്കാരണം വക്തുമാഹ- ശസ്ത്രാണ്യേതാനീത്യാദി| കാരയേത് കര്തും പ്രയോജയേത്| കഃ കര്തും പ്രയോജയേത്? ബുദ്ധിമാന് വൈദ്യ ഇത്യര്ഥഃ| കം? കര്മാരം ലൌഹകാരമ്| കിംവിശിഷ്ടം കര്മാരം? കരണപ്രാപ്തം; കരണേ പ്രാപ്തം സ്വകര്മണി നിപുണമിത്യര്ഥഃ| പുനഃ കിംവിശിഷ്ടം? കര്മകോവിദം കര്മപണ്ഡിതം, യതഃ സ്വകര്മണി നിപുണമത ഏവ കര്മകോവിദമ്| കാനി കാരയേത്? ശസ്ത്രാണി| ഏതാനി പൂര്വോക്താനി കിമ്ഭൂതാനി ശസ്ത്രാണി കാരയേദിത്യാഹ- ശുദ്ധശൈക്യായസാനി ത്വിതി; ശുദ്ധം മലരഹിതം, ശൈക്യം തീക്ഷ്ണമ്; അന്യേ തു ശൈക്യായസാനി സാരമയലൌഹഘടിതാനി| കേചിച്ഛ്ലോകാര്ധമന്യഥാ പഠന്തി;- “കാരയേത് കരണൈഃ പ്രോക്തൈഃ കര്മാരൈഃ കര്മകോവിദൈഃ”- ഇതി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- കരണൈരുപകരണൈഃ; ശേഷം സമമ്||൧൯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

പ്രയോഗജ്ഞസ്യ വൈദ്യസ്യ സിദ്ധിര്ഭവതി നിത്യശഃ | തസ്മാത് പരിചയം കുര്യാച്ഛസ്ത്രാണാം ഗ്രഹണേ സദാ ||൨൦||

പ്രയോഗജ്ഞസ്യേത്യാദി| പ്രയോഗഃ പ്രകൃഷ്ടോ യോഗഃ, യോജനാ, തജ്ജ്ഞസ്യ| സിദ്ധിഃ ആരോഗ്യസമ്പാദനമ്| നിത്യശഃ സര്വദാ| പരിചയം ശസ്ത്രഗ്രഹണാഭ്യാസമ്| അന്യേ ‘പ്രമാണജ്ഞസ്യ വൈദ്യസ്യ’- ഇതി പഠന്തി; പ്രമാണജ്ഞസ്യ ശസ്ത്രഗ്രഹണമാനജ്ഞസ്യ||൨൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രാവചാരണീയോ നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ ||൮||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രാവചാരണീയോ നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||