Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః శస్త్రావచారణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः शस्त्रावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| శస్త్రాణామవచారణం శస్త్రావచారణం, తద్యస్మిన్నధ్యాయేఽస్తి స శస్త్రావచారణీయః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
వింశతిః శస్త్రాణి, తద్యథా- మండలాగ్రకరపత్రవృద్ధిపత్రనఖశస్త్రముద్రికోత్పలపత్రకార్ధధారసూచీకుశపత్రాటీముఖ- శరారిముఖాంతర్ముఖత్రికూర్చకకుఠారికావ్రీహిముఖారావేతసపత్రకబడిశదంతశంక్వేషణ్య ఇతి ||3||
विंशतिः शस्त्राणि, तद्यथा- मण्डलाग्रकरपत्रवृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पलपत्रकार्धधारसूचीकुशपत्राटीमुख- शरारिमुखान्तर्मुखत्रिकूर्चककुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रकबडिशदन्तशङ्क्वेषण्य इति ||३||
🔊 Audio coming soon
కియంతి పునస్తాని శస్త్రాణీత్యాహ- వింశతిరిత్యాది| శస్త్రాణి మండలాగ్రాదీని; మండలాగ్రే ద్వే సూచ్యస్తిస్రః, ఇత్యాద్యవయవాంతరభేదేన తు బహూన్యపి స్యుః| తాని నామభిర్నిర్దేష్టుమాహ- తద్యథా మండలాగ్రేత్యాది| ‘తేషాం నామభిరేవాకృతయః ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాః’, తథా ‘తత్ర నఖశస్త్రైషణ్యావష్టాంగులే’ ఇత్యాదివాక్యేన శస్త్రాణామాకారం ప్రమాణం చ యద్యప్యగ్రే వక్ష్యతి, తథాఽపీహైవ పరతంత్రోక్తం శస్త్రాకారప్రమాణలక్షణం సుఖావబోధార్థముపదేక్ష్యామః| మండలాగ్రమితి మండలమివాగ్రం యస్య తన్మండలాగ్రం, తచ్చ ద్వివిధం| తథాహి- “యదగ్రే మండలం వృత్తం క్షురసంస్థానమేవ చ| మండలాగ్రస్య జానీయాత్ ప్రమాణం తు షడంగులం”- ఇతి| ద్విధా మండలాగ్రం- షడంగులప్రమాణమేకం వృత్తముఖం, ద్వితీయం క్షురాకారం| కరపత్రమితి కరవత్ పత్రం యస్య తత్ కరపత్రం, యథా కరోఽంగులిభిరాచితో భవతి తద్వద్యత్ కంటకైరాచితం స్యాత్తత్ కరపత్రముచ్యతే; అన్యే తు కరపత్రశస్త్రం కరపత్రాకారమేవ, తచ్చ ద్వాదశాంగులం తంత్రాంతరవచనాత్; నను, యది తంత్రాంతరాద్ద్వాదశాంగులం కరపత్రముచ్యతే తర్హి స్వతంత్రే విరోధః, కుతః? స్వతంత్రే కరపత్రస్యానిర్దిష్టప్రమాణత్వాత్; `శేషాణి తు షడంగులాని’- ఇత్యనేన వాక్యేన షడంగులమేవ కరపత్రం స్యాన్న ద్వాదశాంగులం| నైవం, ‘తేషాం నామభిరేవాకృతయః ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాః’- ఇత్యస్మాత్ సూత్రాత్ ప్రాయఃశబ్దోఽనువర్తతే, తేనాయమర్థః- శేషాణి ప్రాయేణ షడంగులాని, ఏవం శస్త్రమానేఽన్యత్రాప్యవిరోధః| వృద్ధిపత్రమితి వృద్ధేః పత్రమివ వృద్ధిపత్రం; తచ్చ ద్వివిధం- ఏకమంచితాగ్రం, ద్వితీయం ప్రయతాగ్రం; ద్వే అపి సప్తాంగులప్రమాణే, ద్వయోరపి “అర్ధపంచాంగులం వృంతం కార్యం సార్ధాంగులం ఫలం”- ఇతి; అనయోర్మధ్యేఽంచితాగ్రం వృద్ధిపత్రం క్షురమాహుః | నఖశస్త్రమితి నఖానాం ఛేదనాయ శస్త్రం నఖశస్త్రం, తస్య ఫలం ద్వ్యంగులాయామమేకాంగులవిస్తృతం| ముద్రికాం స్వయమేవాగ్రే వక్ష్యతి| ఉత్పలపత్రమివ పత్రమస్యేత్యుత్పలపత్రకం, తథా చ తంత్రాంతరం, “తుల్యముత్పలపత్రేణ తీక్ష్ణధారం సమాహితం| షడంగులం ప్రమాణేన శస్త్రముత్పలపత్రకం|| తత్ఫలం త్ర్యంగులాయామం కార్యమంగులవిస్తృతం”- ఇతి| అర్ధధారమితి అర్ధే ధరా యస్య తదర్ధధారం, వక్రధారమితి ప్రసిద్ధం; తచ్చాష్టాంగులాయతం, ఉరస్యంగులవిస్తారం, ద్వ్యంగులఫలం; అన్యే తు ‘అధ్యర్ధధారం‘ ఇతి పఠంతి, అధికమర్ధే ధారా యస్య తదధ్యర్ధధారం| సూచీ అగ్రే వక్ష్యతే| కుశపత్రమితి కుశపత్రతుల్యం కుశపత్రం; తన్మానమాహ- “ద్వ్యంగులం రుచకం విద్యాద(త్త్ర్య)ంగులం ఫలముచ్యతే| వృంతం స్యాత్త్ర్య(ద్వ్య)ంగులం మధ్యే కుశపత్రస్య లక్షణం” ఇతి| ఆటీ(టా) ముఖమితి ఆటీ(టా) జలవర్ధనీ నామ పక్షివిశేషః, తన్ముఖవన్ముఖం యస్య తదాటీముఖం; తథా చోక్తం-“వృంతం సప్తాంగులం విద్యాత్తస్యాగ్రే ఫలమిష్యతే| ఆటీ(టా)ముఖప్రకారం హి ఫలమంగుష్ఠమాయతం- ఆటీ(టా)ముఖం విజానీయాత్తత్స్రావణవిధౌ మతం”- ఇతి| శరారిముఖమితి శరారిదీర్ఘచంచుః పక్షివిశేషః, స ద్వివిధః- ధవలస్కంధోః రక్తశీర్షశ్చ, ధవలస్కంధస్య ‘శరారీ(రిః)’ ఇతి సంజ్ఞా, తన్ముఖవన్ముఖం యస్య తచ్ఛరారిముఖం, తస్య శస్త్రస్య లోకే కర్తరీతి సంజ్ఞా; తాం చ ద్వాదశాంగులాం చలత్పాశాం కుర్యాత్| అంతర్ముఖమితి మధ్యముఖం, తల్లక్షణమాహ- “అష్టా(సప్తా)ంగులం ప్రమాణేన జిహ్మాధారేణ చాప్లుతం| శస్త్రమంతర్ముఖం నామ చంద్రార్ధమివ చోద్గతం”- ఇతి| త్రికూర్చకమితి త్రయః కూర్చా యస్య తత్ త్రికూర్చకం ; అత్ర తంత్రాంతరం- “అంగులాని తథాఽష్టౌ చ శస్త్రం కార్యం త్రికూర్చకం| ఫలైరంతర్ముఖాకారైరంగులైరన్వి(రాచి)తం త్రిభిః|| ఏకైకస్య ఫలస్యైషామంతరం వ్రీహిసమ్మితం| వృంతం పంచాంగులాయామం కార్యం రుచకభూషితం”- ఇతి| కుఠారికేతి కుఠారతుల్యా కుఠారికా, అత్ర తంత్రాంతరం “కుఠారికాయా వృంతం స్యాత్ సార్ధసప్తాంగులాయతం| ఫలమర్ధాంగులాయామం గోదంతసదృశం సమం”- ఇతి| వ్రీహిముఖమితి వ్రీహిముఖమివ ముఖం యస్య తద్వ్రీహిముఖం; అత్ర భోజః- “శస్త్రం వ్రీహిముఖం కార్యమంగులాని షడాయతం| ద్వ్యంగులం తస్య వృంతం స్యాత్తత్ఫలం చతురంగులం| తన్ముఖం వ్రీహివిస్తారం తనుసంగూ(మూ)ఢకంటకం”- ఇతి| ఆరేతి ఆరేవ ఆరా, ఆరా చర్మకారాణాం శస్త్రం; అత్ర తంత్రాంతరం- “ఆరా హ్యష్టాంగులాయామా కర్తవ్యా తు విశాంపతే?| తిలప్రమాణం తు ఫలం తస్యాః కార్యం సమాహితం| దూర్వాంకురపరీణాహం వృంతం గోపుచ్ఛసన్నిభం-” ఇతి| వేతసపత్రమితి వేతసపత్రమివ వేతసపత్రం; అత్ర భోజ,- “తీక్ష్ణమంగులవిస్తారం చతురంగులమాయతం| అంగులాని తు చత్వారి వృంతం కార్యం విజానతా-” ఇతి| బడిశమితి బడిశతుల్యం బడిశం, బడిశం మత్స్యవేధనమాహుః| అత్ర తంత్రాంతరం- “బడిశే చాపి కర్తవ్యే ప్రమాణేన షడంగులే | స్వానతం తు తయోరేకమేకం నాత్యానతం భవేత్|| అర్ధపంచాంగులం వృంతం శేషం కార్యం ముఖం తయోః| అర్ధచంద్రాకృతి వక్త్రం (ముఖం) కార్యం నాత్యానతస్య తు|| స్వానతం నామయేత్తత్ర బడిశం చ భిషగ్వరః| వృంతాగ్రయోరంతరం స్యాద్యావదర్ధాంగులం మ(మి)తం” ఇతి| దంతశంకురితి కపాలికాశర్కరాదిదంతదోషహరణాయ శంకుర్దంతశంకుః; అత్ర భోజః- “కార్యః షడంగులయామో దంతశంకుర్విజానతా | శంకువచ్చ ముఖం తస్య కార్యమర్ధాంగులాయతం|| చతురస్రం సమం చైవ తీక్ష్ణధారం సమాహితం| వృంతాగ్ర తస్య కర్తవ్యం శస్త్రవ్రీహిముఖాకృతి|| కపాలికాం శర్కరాం చ దంతస్థాం తేన శోధయేత్”- ఇతి| ఏషణీతి ‘ఏష్యతే అనయా’ ఇతి ఏషణీ; అత్ర తంత్రాంతరం- “వ్రణైస్తాసాం పరీణాహో ముఖం గండూపదాకృతి”- ఇతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర మండలాగ్రకరపత్రే స్యాతాం ఛేదనే లేఖనే చ, వృద్ధిపత్రనఖశస్త్రముద్రికోత్పలపత్రకార్ధధారాణి ఛేదనే భేదనే చ, సూచీకుశపత్రాటీ(టా)ముఖశరారిముఖాంతర్ముఖత్రికూర్చకాని విస్రావణే, కుఠారికావ్రీహిముఖారావేతసపత్రకాణి వ్యధనే సూచీ చ, బడిశం దంతశంకుశ్చాహరణే, ఏషణ్యేషణే ఆనులోమ్యే చ, సూచ్యః సీవనే; ఇత్యష్టవిధే కర్మణ్యుపయోగః శస్త్రాణాం వ్యాఖ్యాతః ||4||
तत्र मण्डलाग्रकरपत्रे स्यातां छेदने लेखने च, वृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पलपत्रकार्धधाराणि छेदने भेदने च, सूचीकुशपत्राटी(टा)मुखशरारिमुखान्तर्मुखत्रिकूर्चकानि विस्रावणे, कुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रकाणि व्यधने सूची च, बडिशं दन्तशङ्कुश्चाहरणे, एषण्येषणे आनुलोम्ये च, सूच्यः सीवने; इत्यष्टविधे कर्मण्युपयोगः शस्त्राणां व्याख्यातः ||४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం విషయభేదమష్టవిధే కర్మణి దర్శయితుమాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర తేషు మధ్యే, స్యాతాం భవేతాం| చకారః కర్మాంతరం సముచ్చినోతి| వృద్ధిపత్రేత్యాది| చకారాల్లేఖనే చ| సూచీ చేతి చకారః కుశపత్రోత్పలపత్రకాదీంశ్చ వ్యధనే సముచ్చినోతి| నను, ఉభయత్రాప్యేకార్థత్వాత్ కిమర్థం యంత్రశస్త్రయోర్మధ్యే బడిశస్య పాఠః? ఉచ్యతే, యంత్రపఠితం బడిశం యథాయోగపరిణాహదైర్ఘ్యం, శస్త్రపఠితం తు షడంగులమేవ తీక్ష్ణకంటకముఖమేవేత్యదోషః| ఏషణీతి ఆనులోమ్యమత్ర విస్రావణమభిప్రేతం, న తు ఋజుకరణం; కస్మాత్? ఋజుకరణస్య శస్త్రకర్మస్వనిర్దిష్టత్వాత్; యది కథంచిత్ స్యాత్, తదా శస్త్రకర్మణాం నవత్వప్రసంగః, తస్మాదాద్య ఏవ పక్షో న్యాయ్య ఇతి; చకారాద్వ్యధనేఽపి| నను, ఏషణీ యంత్రశస్త్రయోః పఠ్యతే, ప్రయోజనం చోభయత్రాప్యేషణమేవ, తస్మాదుభయపాఠే కో విశేషః? ఉచ్యతే- యంత్రపఠితాయా ఏషణ్యా ఆకృతిర్గండూపదముఖీ, ప్రమాణం తు యథాయోగపరిణాహదైర్ఘ్యం; శస్త్రేషు పునరేషణ్యాః ప్రమాణమష్టాంగులం, ఆకృతిస్తు తీక్ష్ణకంటకయవపత్రముఖీ చేత్యదోషః| ద్వ్యంగులాదిభేదేన సూచీనాం బహుత్వాత్ ‘సూచ్య’ ఇతి బహుత్వేన నిర్దేశః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తేషామథ యథాయోగం గ్రహణసమాసోపాయః కర్మసు వక్ష్యతే- తత్ర వృద్ధిపత్రం వృంతఫలసాధారణే భాగే గృహ్ణీయాత్, భేదనాన్యేవం సర్వాణి, వృద్ధిపత్రం మండలాగ్రం చ కించిదుత్తానేన పాణినా లేఖనే బహుశోఽవచార్యం, వృంతాగ్రే విస్రావణాని, విశేషేణ తు బాలవృద్ధసుకుమారభీరునారీణాం రాజ్ఞాం రాజమా(పు)త్రాణాం చ త్రికూర్చకేన విస్రావయేత్, తలప్రచ్ఛాదితవృంతమంగుష్ఠప్రదేశినీభ్యాం వ్రీహిముఖం, కుఠారికాం వామహస్తన్యస్తామితరహస్తమధ్యమాంగుల్యాఽంగుష్ఠవిష్టబ్ధయాఽభిహన్యాత్ , ఆరాకరపత్రైషణ్యో మూలే, శేషాణి తు యథాయోగం గృహ్ణీయాత్ ||5||
तेषामथ यथायोगं ग्रहणसमासोपायः कर्मसु वक्ष्यते- तत्र वृद्धिपत्रं वृन्तफलसाधारणे भागे गृह्णीयात्, भेदनान्येवं सर्वाणि, वृद्धिपत्रं मण्डलाग्रं च किञ्चिदुत्तानेन पाणिना लेखने बहुशोऽवचार्यं, वृन्ताग्रे विस्रावणानि, विशेषेण तु बालवृद्धसुकुमारभीरुनारीणां राज्ञां राजमा(पु)त्राणां च त्रिकूर्चकेन विस्रावयेत्, तलप्रच्छादितवृन्तमङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां व्रीहिमुखं, कुठारिकां वामहस्तन्यस्तामितरहस्तमध्यमाङ्गुल्याऽङ्गुष्ठविष्टब्धयाऽभिहन्यात् , आराकरपत्रैषण्यो मूले, शेषाणि तु यथायोगं गृह्णीयात् ||५||
🔊 Audio coming soon
తేషామిత్యాది| వృంతఫలసాధారణే భాగే ఇతి వృంతఫలయోర్మధ్యదేశ ఇత్యర్థః| ఏవం ఇత్యమేవ, యథా వృద్ధిపత్రం వృంతఫలయోర్మధ్యదేశే గృహ్యతే తథా భేదనాన్యపీత్యేవంశబ్దార్థః| బహుశ ఇతి బహూన్ వారాన్, ‘సకృదపహరత్’ (సూ. అ.5) ఇత్యస్యాపవాదః| వృంతాగ్రే వారంగాగ్రే, ‘గృహ్ణీయాత్’ ఇత్యధ్యాహారః| తలప్రచ్ఛాదితవృంతమితి హస్తతలపిహితవృంతం; అంగుష్ఠప్రదేశినీభ్యాం `గృహ్ణీయాత్’ ఇత్యధ్యాహారః| అంగుష్ఠవిష్టబ్ధయేతి అంగుష్ఠాగ్రే విష్టంభితవేగయా| మూలం, త్సరు, వారంగం, వృంతమితి పర్యాయాః| యథాయోగమితి యోగానతిక్రమేణ| తద్యథా- కానిచిద్వృంతాగ్రే, కానిచిద్వృంతమధ్యే, కానిచిద్వృంతమూలే, కర్మయోగాపేక్షయేత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తేషాం నామభిరేవాకృతయః ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాః ||6||
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||६||
🔊 Audio coming soon
సంక్షేపేణ శస్త్రాకారం దర్శయన్నాహ- తేషాం నామభిరిత్యాది| తేషాం శస్త్రాణాం, ఆకృతయో లక్షణాని, నామభిరేవ ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర నఖశస్త్రైషణ్యావష్టాంగులే , సూచ్యో వక్ష్యంతే, (ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రదేశప్రమాణా ముద్రికా, దశాంగులా శరారిముఖీ సా చ (యా సా) కర్తరీతి కథ్యతే) | శేషాణి తు షడంగులాని ||7||
तत्र नखशस्त्रैषण्यावष्टाङ्गुले , सूच्यो वक्ष्यन्ते, (प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रदेशप्रमाणा मुद्रिका, दशाङ्गुला शरारिमुखी सा च (या सा) कर्तरीति कथ्यते) | शेषाणि तु षडङ्गुलानि ||७||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రమాణాని దర్శయన్నాహ- తత్ర నఖశస్త్రేత్యాది| అన్యే తు నఖశస్త్రస్థానే నఖవర్ధనీతి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- నఖవర్ధనీ నఖచ్ఛేదనీ| సూచ్యో వక్ష్యంత ఇతి అష్టవిధశస్త్రకర్మీయే (సూ. అ. 25) ‘ద్వ్యంగులా త్ర్యంగులా’ ఇత్యాదినా సూచ్యో వక్ష్యంత ఇతి| ఏతస్యాగ్రే ముద్రికాకర్తరీశస్త్రయోః కేచిన్మానం పఠంతి| తదుచ్యతే- “ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రదేశప్రమాణా, ముద్రికా, దశాంగులా శరారిముఖీ సా చ (యా సా ) కర్తరీతి కథ్యతే”- ఇతి| శేషాణీతి నిర్దిష్టప్రమాణేభ్యో నఖవర్ధన్యేషణీసూచీభ్యోఽన్యాని శేషాణి||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తాని సుగ్రహాణి, సులోహాని, సుధారాణి, సురూపాణి, సుసమాహితముఖాగ్రాణి, అకరాలాని, చేతి శస్త్రసంపత్ ||8||
तानि सुग्रहाणि, सुलोहानि, सुधाराणि, सुरूपाणि, सुसमाहितमुखाग्राणि, अकरालानि, चेति शस्त्रसम्पत् ||८||
🔊 Audio coming soon
ప్రమాణాకారాభ్యాం శస్త్రాణి నిర్దిశ్య శేషశస్త్రగుణసంపదం దర్శయితుమాహ- తాని సుగ్రహాణీత్యాది| సుగ్రహాణి శోభనవారంగాణి | సులోహాని శోభనలోహాని| సుధారాణి శోభనధారాణి| సుసమాహితముఖాని పిండీకృతముఖాని, అన్యే తు సుష్ఠు సమ్యగాహితం ముఖం యేషాం తాని తథోక్తాని| అకరాలాని అదంతురాణి| శస్త్రసంపత్ శస్త్రగుణః||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర వక్రం, కుంఠం, ఖండం, ఖరధారం, అతిస్థూలం, అత్యల్పం, అతిదీర్ఘం, అతిహ్రస్వం, ఇత్యష్టౌ శస్త్రదోషాః | అతో విపరీతగుణమాదదీత, అన్యత్ర కరపత్రాత్; తద్ధి ఖరధారమస్థిచ్ఛేదనార్థం ||9||
तत्र वक्रं, कुण्ठं, खण्डं, खरधारम्, अतिस्थूलम्, अत्यल्पम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वम्, इत्यष्टौ शस्त्रदोषाः | अतो विपरीतगुणमाददीत, अन्यत्र करपत्रात्; तद्धि खरधारमस्थिच्छेदनार्थम् ||९||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రదోషాన్నిర్దిశన్నాహ- తత్ర వక్రమిత్యాది| కుంఠం స్థూలధారత్వేనారోమవాహి| ఖండం అసమగ్రం| ఖరధారం కర్కశధారం| అత్యల్పం అతితను | అతో విపరీతమితి వక్రాదిశస్త్రేభ్యో విపరీతగుణం, ఋజుతీక్ష్ణసకలమసృణధారాదిగుణం| కిం సర్వాణ్యేవ విపరీతగుణాన్యాదదీతేత్యాహ- అన్యత్ర కరపత్రాదితి| కుతః పునరేతత్? తద్ధీత్యాది|- తచ్ఛబ్దో యస్మాదర్థే, హిశబ్దో హేతౌ, యస్మాత్ కరపత్రమస్థిచ్ఛేదనార్థమతో హేతోః ఖరధారం||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తత్ర ధారా భేదనానాం మాసూరీ, లేఖనానామర్ధమాసూరీ, వ్యధనానాం విస్రావణానాం చ కైశికీ, ఛేదనానామర్ధకైశికీతి ||10||
तत्र धारा भेदनानां मासूरी, लेखनानामर्धमासूरी, व्यधनानां विस्रावणानां च कैशिकी, छेदनानामर्धकैशिकीति ||१०||
🔊 Audio coming soon
అష్టవిధే కర్మణి సుకర్మనిష్పాదకత్వేన యథా శస్త్రాణాం సుధారత్వం భవతి తథా నిర్దిశన్నాహ- తత్ర ధారేత్యాది| భేదనానాం వృద్ధిపత్రనఖశస్త్రాదీనాం| మాసూరీ మసూరదలధారాతన్వీ | లేఖనానాం మండలాగ్రాదీనాం| అర్ధమాసూరీ మసూరదలధారార్ధతన్వీ | వ్యధనానాం కుఠారికాదీనాం| విస్రావణానాం సూచీకుశపత్రాదీనాం| కైశికీ కేశప్రమాణా| ఛేదనానామితి అత్ర ఛేదనాని వృద్ధిపత్రాదీన్యేవ, తాని యదా ఛేదనే ప్రయుజ్యంతే తదా తేషాం ధారా అర్ధకైశికీ అర్ధకేశప్రమాణా తన్వీ కర్తవ్యా||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
బడిశం దంతశంకుశ్చానతాగ్రే | తీక్ష్ణకంటకప్రథమయవపత్రముఖ్యేషణీ (గండూపదాకారముఖీ చ) ||11||
बडिशं दन्तशङ्कुश्चानताग्रे | तीक्ष्णकण्टकप्रथमयवपत्रमुख्येषणी (गण्डूपदाकारमुखी च) ||११||
🔊 Audio coming soon
ఆహరణే ఏషణే చ శస్త్రాణాం ధారావిశేషం దర్శయన్నాహ- బడిశం దంతశంకురిత్యాది| అత్ర ఆనతాగ్రే ఇతి బడిశస్యైవ విశేషణం, న దంతశంకోః, కుతః? శంకుతుల్యత్వేనైవ తస్యానతత్వదర్శనాత్| ఏషణీ త్రివిధా భవతి తీక్ష్ణకంటకముఖీ, ప్రథమయవపత్రముఖీ, గండూపదాకారముఖీ చ| అన్యే తు ‘తీక్ష్ణకంటకప్రథమయవపత్రముఖే’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఏతద్విశేషణద్వయం బడిశదంతశంక్వోః; తేన తీక్ష్ణకంటకముఖం బడిశం, ప్రథమయవపత్రముఖో దంతశంకుః, ప్రథమయవపత్రముఖత్వేన దంతశంకోర్ముఖతనుత్వమాకారశ్చ కథితః, తేన గండూపదాకారముఖీ చేతి చకారాదేతద్విశేషణద్వయమేషణ్యామపి సంబధ్నంతి| అన్యే తు ‘తత్ర ధారా భేదనానాం మాసూరీ’ ఇత్యాదిగ్రంథం ‘ఏషణీ గండూపదాకారముఖీ చ’ ఇతి యావన్న పఠంతి||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
తేషాం పాయనా త్రివిధా క్షారోదకతైలేషు | తత్ర క్షారపాయితం శరశల్యాస్థిచ్ఛేదనేషు, ఉదకపాయితం మాంసచ్ఛేదనభేదనపాటనేషు, తైలపాయితం సిరావ్యధనస్నాయుచ్ఛేదనేషు ||12||
तेषां पायना त्रिविधा क्षारोदकतैलेषु | तत्र क्षारपायितं शरशल्यास्थिच्छेदनेषु, उदकपायितं मांसच्छेदनभेदनपाटनेषु, तैलपायितं सिराव्यधनस्नायुच्छेदनेषु ||१२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర పాయనాయాస్తీక్ష్ణత్వాదయో గుణాః కర్మవిశేషోత్కర్షహేతవో భవంతీతి తామాహ- తేషాం పాయనేత్యాది| పాయనా పాతుం ప్రయోజనా, సా చ లౌహకారాణాం ప్రసిద్ధా కేచిత్ క్షారతైలపాయనయోరనార్షత్వమాచక్షతే| క్షారాదిపాయనానాం కర్మవిశేషవిషయం దర్శయన్నాహ- తత్ర క్షారపాయితమిత్యాది||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
తేషాం నిశానార్థం శ్లక్ష్ణశిలా మాషవర్ణా; ధారాసంస్థాపనార్థం శాల్మలీఫలకమితి ||13||
तेषां निशानार्थं श्लक्ष्णशिला माषवर्णा; धारासंस्थापनार्थं शाल्मलीफलकमिति ||१३||
🔊 Audio coming soon
సుధారాణీతి ప్రాగుక్తం, కథం ధారా శోభనా కర్తవ్యేత్యత్రాహ- తేషామిత్యాది| శ్లక్ష్ణా అకర్కశా| ధారాసంస్థాపనార్థం స్థిరీకరణార్థం| ఫలకం పట్టకం| తత్రానిశితధారాణాం నిశానార్థం శ్లక్ష్ణశిలా, నిశితానాం సంస్థాపనార్థం శాల్మలీఫలకం| అన్యే తు ‘తేషాం నిశానీ శ్లక్ష్ణశిలికా మాషయూషప్రభా, ధారాసంస్థాపనం శాల్మలీఫలకం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- శ్లక్ష్ణశిలికా నాపితశిలికా, మాషయూషప్రభా కృష్ణకపిలేత్యర్థః||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
భవతి చాత్ర- యదా సునిశితం శస్త్రం రోమచ్ఛేది సుసంస్థితం | సుగృహీతం ప్రమాణేన తదా కర్మసు యోజయేత్ ||14||
भवति चात्र- यदा सुनिशितं शस्त्रं रोमच्छेदि सुसंस्थितम् | सुगृहीतं प्रमाणेन तदा कर्मसु योजयेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
కథం పునః శస్త్రం సంస్థాపితధారం జ్ఞాతవ్యమిత్యాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| యదా శస్త్రం రోమచ్ఛేది భవతి తదా సునిశితం భవతి యావద్రోమాణి న ఛినత్తి తావన్నిశాతవ్యమిత్యర్థః| సుసంస్థితం శోభనాకారం| సుగృహీతం గ్రహణం శస్త్రాణాం ప్రాగుక్తం, తద్యథా- ‘వృద్ధిపత్రం వృంతఫలసాధారణే భాగే గృహ్ణీయాత్’- ఇత్యాది| ప్రమాణేనేతి ప్రమాణేన లక్షితం, శస్త్రప్రమాణం ‘తేషాం నఖశస్త్రైషణ్యావష్టాంగులే’- ఇత్యాది| అన్యే తు సుగృహీతం ప్రమాణేనేతి ప్రమాణేన సుగృహీతమితి వ్యాఖ్యానయంతి; తత్ర వృద్ధిపత్రాది వృంతఫలసాధారణభాగాదిగ్రహణప్రమాణేనేత్యర్థః| కేచిత్ ‘రోమచ్ఛేది’ ఇత్యస్య స్థానే ‘రోమవాహి - ఇతి పఠంతి||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
అనుశస్త్రాణి తు త్వక్సారస్ఫటికకాచకురువిందజలౌకోగ్నిక్షారనఖగోజీశేఫాలికాశాకపత్రకరీరబాలాంగులయ ఇతి ||15||
अनुशस्त्राणि तु त्वक्सारस्फटिककाचकुरुविन्दजलौकोग्निक्षारनखगोजीशेफालिकाशाकपत्रकरीरबालाङ्गुलय इति ||१५||
🔊 Audio coming soon
అశస్త్రావచారణీయేషు శిశుప్రభృతిష్వలాభాద్వా శస్త్రాణాం తత్కర్మసాధకద్రవ్యాంతరేణ శస్త్రాతిదేశం కుర్వన్నాహ- అనుశస్త్రాణీత్యాది| అనుశస్త్రాణి హీనశస్త్రాణి శస్త్రసదృశాని వా| త్వక్సారః వంశః; కురువిందః పాషాణవిశేషః, యేన నిశితాని లోహాని తీక్ష్ణాని భవంతి, అన్యే తు కురువిందం లోహితాశ్మ రత్నప్రధానం; గోజీ గోజిహ్వా, అన్యే శాఖోటకమాహుః; శేఫాలికా రక్తవృంతా శారదకుసుమా; శాకో మహావృక్షః కర్కశపత్రః; పత్రశబ్దో గోజీప్రభృతిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; కరీరః అంకురః||15||
Adhikarana 15 (16-18) · Śloka 19
శిశూనాం శస్త్రభీరూణాం శస్త్రాభావే చ యోజయేత్ | త్వక్సారాదిచతుర్వర్గం ఛేద్యే భేద్యే చ బుద్ధిమాన్ ||16|| ఆహార్యచ్ఛేద్యభేద్యేషు నఖం శక్యేషు యోజయేత్ | విధిః ప్రవక్ష్యతే పశ్చాత్ క్షారవహ్నిజలౌకసాం ||17|| యే స్యుర్ముఖగతా రోగా నేత్రవర్త్మగతాశ్చ యే | గోజీశేఫాలికాశాకపత్రైర్విస్రావయేత్తు తాన్ ||18|| ఏష్యేష్వేషణ్యలాభే తు బాలాంగుల్యంకురా హితాః |19|
शिशूनां शस्त्रभीरूणां शस्त्राभावे च योजयेत् | त्वक्सारादिचतुर्वर्गं छेद्ये भेद्ये च बुद्धिमान् ||१६|| आहार्यच्छेद्यभेद्येषु नखं शक्येषु योजयेत् | विधिः प्रवक्ष्यते पश्चात् क्षारवह्निजलौकसाम् ||१७|| ये स्युर्मुखगता रोगा नेत्रवर्त्मगताश्च ये | गोजीशेफालिकाशाकपत्रैर्विस्रावयेत्तु तान् ||१८|| एष्येष्वेषण्यलाभे तु बालाङ्गुल्यङ्कुरा हिताः |१९|
🔊 Audio coming soon
తేషాం విషయమాహ- శిశూనామిత్యాది| త్వక్సారాదిచతుర్వర్గమితి వంశస్ఫటికకాచకురువిందాని| ఆహార్యచ్ఛేద్యభేద్యేషు నఖం శక్యేష్వితి ఆహార్యాదిషు నఖశక్యేషు నఖం ప్రయోజయేదిత్యర్థః| నేత్రవర్త్మ నేత్రపక్ష్మ| ఏష్యేష్వేషణ్యలాభే త్విత్యాది ఏష్యేషు శల్యేషు ఏషణ్యా అలాభే బాలాదయో హితాః||16-18||-
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
శస్త్రాణ్యేతాని మతిమాన్ శుద్ధశైక్యాయసాని తు | కారయేత్ కరణప్రాప్తం కర్మారం కర్మకోవిదం ||19||
शस्त्राण्येतानि मतिमान् शुद्धशैक्यायसानि तु | कारयेत् करणप्राप्तं कर्मारं कर्मकोविदम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శస్త్రాణాం గుణసంపత్కారణం వక్తుమాహ- శస్త్రాణ్యేతానీత్యాది| కారయేత్ కర్తుం ప్రయోజయేత్| కః కర్తుం ప్రయోజయేత్? బుద్ధిమాన్ వైద్య ఇత్యర్థః| కం? కర్మారం లౌహకారం| కింవిశిష్టం కర్మారం? కరణప్రాప్తం; కరణే ప్రాప్తం స్వకర్మణి నిపుణమిత్యర్థః| పునః కింవిశిష్టం? కర్మకోవిదం కర్మపండితం, యతః స్వకర్మణి నిపుణమత ఏవ కర్మకోవిదం| కాని కారయేత్? శస్త్రాణి| ఏతాని పూర్వోక్తాని కింభూతాని శస్త్రాణి కారయేదిత్యాహ- శుద్ధశైక్యాయసాని త్వితి; శుద్ధం మలరహితం, శైక్యం తీక్ష్ణం; అన్యే తు శైక్యాయసాని సారమయలౌహఘటితాని| కేచిచ్ఛ్లోకార్ధమన్యథా పఠంతి;- “కారయేత్ కరణైః ప్రోక్తైః కర్మారైః కర్మకోవిదైః”- ఇతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- కరణైరుపకరణైః; శేషం సమం||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
ప్రయోగజ్ఞస్య వైద్యస్య సిద్ధిర్భవతి నిత్యశః | తస్మాత్ పరిచయం కుర్యాచ్ఛస్త్రాణాం గ్రహణే సదా ||20||
प्रयोगज्ञस्य वैद्यस्य सिद्धिर्भवति नित्यशः | तस्मात् परिचयं कुर्याच्छस्त्राणां ग्रहणे सदा ||२०||
🔊 Audio coming soon
ప్రయోగజ్ఞస్యేత్యాది| ప్రయోగః ప్రకృష్టో యోగః, యోజనా, తజ్జ్ఞస్య| సిద్ధిః ఆరోగ్యసంపాదనం| నిత్యశః సర్వదా| పరిచయం శస్త్రగ్రహణాభ్యాసం| అన్యే ‘ప్రమాణజ్ఞస్య వైద్యస్య’- ఇతి పఠంతి; ప్రమాణజ్ఞస్య శస్త్రగ్రహణమానజ్ఞస్య||20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రావచారణీయో నామాష్టమోఽధ్యాయః ||8||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रावचारणीयो नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రావచారణీయో నామాష్టమోఽధ్యాయః||8||