2. śiṣyōpanayanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શિષ્યોપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિરિતિ પ્રત્યધ્યાયં બોદ્ધવ્યમ્| અથશબ્દોઽત્ર પૂર્વાધ્યાયાદાનન્તર્યે, અતઃશબ્દો હેત્વર્થે, સ ચ હેતુઃ પૂર્વાધ્યાયે વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાતઃ; એવં પ્રત્યધ્યાયં અથાતઃશબ્દૌ જ્ઞાતવ્યૌ| શિષ્યોપનયનીયમિતિ શિષ્યસ્ય ઉપનયનં દીક્ષા, તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ શિષ્યોપનયનીયસ્તં તથા; અન્યે તુ ઉપનયનમાત્મવત્તયા અર્થી(ઙ્ગી)કરણમ્| યદ્યપિ બ્રાહ્મણાદયઃ પ્રાગુપનીતાઃ, તથાઽપ્યાયુર્વેદપઠનારમ્ભે પુનરુપનયનં, યથા ઋગ્યજુઃસામાન્યધીત્ય અથર્વારમ્ભે પુનર્વ્રતાવતરણં ધનુર્વેદારમ્ભે ચ, તદ્વદત્રાપિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યાનામન્યતમમન્વયવયઃશીલશૌર્યશૌચાચારવિનયશક્તિબલમેધાધૃતિસ્મૃતિમતિપ્રતિપત્તિયુક્તં તનુજિહ્વૌષ્ઠદન્તાગ્રમૃજુવક્ત્રાક્ષિનાસં પ્રસન્નચિત્તવાક્ચેષ્ટં ક્લેશસહં ચ ભિષક્ શિષ્યમુપનયેત્ | અતો વિપરીતગુણં નોપનયેત્ ||૩||

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યાનામિત્યાદિ| બ્રાહ્મણાદિષુ મધ્યે અન્યતમમેકતમમ્| અન્વયાદિયુક્તં; તત્ર, અન્વયઃ આયુર્વેદાધ્યાયિકુલમ્, અન્યે વંશશુદ્ધિમાહુઃ; વયોઽત્ર બાલ્યં તારુણ્યં વા; શીલં શાસ્ત્રાર્થાનુસારિણોઽવિપરીતસ્વભાવઃ; શૌર્યં શૂરત્વં, સર્વત્રાવિષાદિતા; શૌચં શુચિતા, તચ્ચ દ્વિવિધં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ, તત્ર બાહ્યં સ્નાનાદિકમ્, આભ્યન્તરં મનઃશુદ્ધિઃ; આચારઃ કુલદેશાદ્યનુગતં લૌકિકં વિધાનમ્, અન્યે તુ કાયવાઙ્માનસિકં શુભવ્યાપારલક્ષણં ત્રિવિધમાહુઃ, શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતાનુષ્ઠાનમિત્યેકે; વિનયઃ ઇન્દ્રિયવશિત્વં; શક્તિઃ ઉત્સાહશક્તિઃ; બલં ક્રિયાનિર્વર્તનક્ષમતા, અન્યે શક્તિબલયોર્વિપર્યયમાહુઃ; મેધા ગ્રન્થાવધારણકર્ષણસામર્થ્યં; ધૃતિઃ મનઃસન્તુષ્ટિઃ, અન્યે નિયમાત્મિકાં બુદ્ધિમાહુઃ; સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતસ્ય સ્મરણમ્, અર્થધારણશક્તિરિત્યન્યે; મતિઃ અનાગતાર્થોદ્દેશઃ, ત્રિકાલવિષયા બુદ્ધિરિત્યન્યે; પ્રતિપત્તિઃ અર્થાવબોધપ્રાગલ્ભ્યમનુષ્ઠાનં વા| તનુજિહ્વૌષ્ઠદન્તાગ્રમિતિ તનુશબ્દો જિહ્વાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, ‘તનુજિહ્વૌષ્ઠદન્તં’ ઇત્યેકે પઠન્તિ| પ્રસન્નચિત્તવાક્ચેષ્ટમિતિ પ્રસન્નશબ્દોઽપિ ચિત્તાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; ચેષ્ટા કાયપરિસ્પન્દઃ| ક્લેશસહં દુઃખસહમ્| ઉપનયેત્ દીક્ષેત્| અત ઇતિ અત એવઙ્ગુણવિશિષ્ટાચ્છિષ્યાત્, વિપરીતગુણં વિસદૃશગુણં, નોપનયેત્ ન દીક્ષેત્| અન્વયાદિયુક્તં શિષ્યમુપનયેદિત્યુક્તે ગુણહીનસ્ય નિષેધે સિદ્ધે પુનર્નિષેધવચનં નિયમાર્થં, તેન વિપરીતગુણં નોપનયેદેવ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ઉપનયનીયં તુ બ્રાહ્મણં પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ પ્રશસ્તાયાં દિશિ શુચૌ સમે દેશે ચતુર્હસ્તં ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય ગોમયેન, દર્ભૈઃ સંસ્તીર્ય રત્નપુષ્પલાજભક્તૈર્દેવતાઃ પૂજયિત્વા વિપ્રાન્ ભિષજશ્ચ, તત્રોલ્લિખ્યાભ્યુક્ષ્ય ચ દક્ષિણતો બ્રહ્માણં સ્થાપયિત્વાઽગ્નિમુપસમાધાય, ખદિરપલાશદેવદારુબિલ્વાનાં સમિદ્ભિશ્ચતુર્ણાં વા ક્ષીરિવૃક્ષાણાં (ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થમધૂકાનાં) દધિમધુઘૃતાક્તાભિર્દાર્વીહૌમિકેન વિધિના સપ્રણવાભિર્મહાવ્યાહૃતિભિઃ સ્રુવેણાજ્યાહુતીર્જુહુયાત્, તતઃ પ્રતિદૈવતમૃષીંશ્ચ સ્વાહાકારં કુર્યાત્, શિષ્યમપિ કારયેત્ ||૪||

શિષ્યગુણસમ્પદમભિધાય, ઉપનયનવિધિં વક્તુમાહ- ઉપનયનીયં ત્વિત્યાદિ|- ઉપનયનીયમ્ ઉપનયનાર્હં પૂર્વોદિતગુણસમ્પન્નં બ્રાહ્મણં શિષ્યં ભિષક્ સ્વાહાકારં કારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કદા કારયેદિત્યાહ- પ્રશસ્તેષ્વિત્યાદિ| કિં કૃત્વેત્યાહ- પ્રશસ્તાયામિત્યાદિ, તદનુ રત્નપુષ્પેત્યાદિ, તતશ્ચ તત્રોલ્લિખ્યેત્યાદિ, તદનન્તરમગ્નિમુપસમાધાય ખદિરાદીનાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં વા દધિમધુઘૃતાક્તાભિઃ સમિદ્ભિઃ કૃત્વા દાર્વીહૌમિકેન વિધિના જુહુયાત્, તથા સપ્રણવાભિર્મહાવ્યાહૃતિભિરુપલક્ષિતાઃ સ્રુવેણ કૃત્વા આજ્યાહુતીરેવ જુહુયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે તુ ‘ઉપનયનીયસ્તુ બ્રાહ્મણઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ઉપનયનીય ઇતિ કર્તરિ પ્રયોગઃ; તેન ઉપનેતા બ્રાહ્મણ ઇદમિદં કૃત્વા આજ્યાહુતીર્જુહુયાદિતિ ક્રિયાપદેન સમ્બન્ધઃ| પ્રાક્ બ્રાહ્મણગ્રહણં વર્ણેષુ મધ્યે તસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાત્| પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષ્વિતિ તિથયઃ પ્રતિપદાદ્યાઃ, કરણાનિ બવબાલવાદીનિ, મુહૂર્તાસ્ત્રિંશત્ શિવાદ્યા અનિલપર્યન્તાઃ, નક્ષત્રાણિ અશ્વિનીપ્રભૃતીનિ; એષાં પ્રશસ્તત્વં જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદાં વચનાદુન્નેયમ્| પ્રશસ્તાયાં દિશિ પ્રાચ્યામુદીચ્યાં વા| ચતુરસ્રં ચતુષ્કોણમ્| ગોમયેન ગોપુરીષેણ| સ્થણ્ડિલં વ્રતસાધનપિણ્ડિકાં, ગોચર્મમાત્રભૂપ્રદેશઃ સ્થણ્ડિલમિત્યન્યે; એકે ચતુર્હસ્તસ્થાને ‘ગોચર્મમાત્રં’ ઇતિ પઠિત્વા ગોચર્મમાત્રસ્થણ્ડિલયોર્વ્યાખ્યાનં કુર્વન્તિ- ગોચર્મમાત્રં ચતુર્હસ્તપ્રમાણં, સ્થણ્ડિલં સંસ્કૃતા ભૂઃ| તત્રેતિ તસ્મિન્ સ્થણ્ડિલે; ઉલ્લિખ્ય ઊર્ધ્વમુખીં લેખાં કૃત્વા; અભ્યુક્ષ્ય જલેન સિક્ત્વા| અગ્નિમુપસમાધાય સન્નિધાને આરોપ્ય| ચતુર્ણાં વા ક્ષીરિવૃક્ષાણામિતિ ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થમધૂકાનામ્| દાર્વીહૌમિકેન વિધિનેતિ દાર્વીહોમપ્રોક્તકલ્પેન; દાર્વીહૌમિકો વિધિસ્તુ બ્રાહ્મણાનાં છન્દોવિદાં પ્રસિદ્ધઃ| સપ્રણવાભિઃ સોઙ્કારાભિઃ, મહાવ્યાહૃતિભિઃ ભૂઃ સ્વાહેત્યાદિભિઃ; તથાહિ- ૐ ભૂઃ સ્વાહા, ૐ ભુવઃ સ્વાહા, ૐ સ્વઃ સ્વાહા, ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહા, ઇતિ| સ્રુવેણાજ્યાહુતીર્જુહુયાદિતિ દારુહસ્તકેન ઘૃતાહુતીર્દદ્યાત્| પ્રતિદૈવતમૃષીંશ્ચેતિ ચકારાત્ ઋષીંશ્ચેત્યત્રાપિ પ્રતિશબ્દઃ સમ્બધ્યતે; તેન પ્રતિદૈવતં પ્રતિઋષીનિત્યર્થઃ| તત્ર પ્રતિદૈવતં બ્રહ્મણે સ્વાહા, પ્રજાપતયે સ્વાહા, અશ્વિભ્યાં સ્વાહા, ઇન્દ્રાય સ્વાહા; પ્રતિઋષીનિતિ ધન્વન્તરયે સ્વાહા, ભરદ્વાજાય સ્વાહા, આત્રેયાય સ્વાહા, ઇત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

બ્રાહ્મણસ્ત્રયાણાં વર્ણાનામુપનયનં કર્તુમર્હતિ, (રાજન્યો દ્વયસ્ય, વૈશ્યો વૈશ્યસ્યૈવેતિ;) શૂદ્રમપિ કુલગુણસમ્પન્નં મન્ત્રવર્જમનુપનીતમધ્યાપયેદિત્યેકે ||૫||

બ્રાહ્મણસ્ત્રયાણામિત્યાદિ| અન્યે ત્વસ્યાગ્રે ‘રાજન્યો દ્વયસ્ય, વૈશ્યો વૈશ્યસ્યૈવ’ ઇતિ પઠન્તિ, સ ચ નિબન્ધૈરનાર્ષીકૃતઃ| શૂદ્રમપિ કુલગુણસમ્પન્નમિત્યાદિ કુલગુણસમ્પન્નમિતિ સમ્પન્નશબ્દઃ કુલગુણાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, કુલસમ્પન્નમાયુર્વેદાધ્યાયિકુલસંયુક્તં, ગુણસમ્પન્નં વયઃશૌચાદિશિષ્યગુણસંયુક્તમ્| અનુપનીતં દીક્ષારહિતમ્| ‘શૂદ્રમપિ ગુણસમ્પન્નં મન્ત્રવર્જમુપનીયાધ્યાપયેદિત્યેકે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તતોઽગ્નિં ત્રિઃ પરિણીયાગ્નિસાક્ષિકં શિષ્યં બ્રૂયાત્- કામક્રોધલોભમોહમાનાહઙ્કારેર્ષ્યાપારુષ્યપૈશુન્યાનૃતાલસ્યાયશસ્યાનિ હિત્વા, નીચનખરોમ્ણાશુચિના કષાયવાસસા સત્યવ્રતબ્રહ્મચર્યાભિવાદનતત્પરેણાવશ્યં ભવિતવ્યં, મદનુમતસ્થાનગમનશયનાસનભોજનાધ્યયનપરેણ ભૂત્વા મત્પ્રિયહિતેષુ વર્તિતવ્યમ્; અતોઽન્યથા તે વર્તમાનસ્યાધર્મો ભવતિ, અફલા ચ વિદ્યા, ન ચ પ્રાકાશ્યં પ્રાપ્નોતિ ||૬||

તતોઽગ્નિમિત્યાદિ| ત્રિઃ પરિણીય ત્રીન્ વારાન્ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય, અગ્નિસાક્ષિકં શિષ્યં બ્રૂયાદિતિ અગ્નિસાક્ષિકં યથા સ્યાદેવં શિષ્યં બ્રૂયાત્| કિં બ્રૂયાદિત્યાહ- કામાદીન્ હિત્વા પરિત્યજ્ય, મત્પ્રિયહિતેષુ વર્તિતવ્યમિતિ|- કામઃ વિશિષ્ટસ્ત્રીવિષયસ્પર્શસઙ્કલ્પઃ, અથવા શબ્દાદિષુ ગ્રહણપ્રવૃત્તિર્વા, સ્વબાન્ધવકૃતસ્નેહો વા કામઃ; ક્રોધઃ પરસ્યાપકારપૂર્વકં હૃદયોત્તેજઃ; લોભઃ પરસ્વગ્રહણેચ્છા; મોહસ્તુ તત્ત્વજ્ઞાને મૂઢતા, સા પુનસ્ત્રિભિઃ કારણૈઃ- અજ્ઞાનાત્, સંશયજ્ઞાનાત્, મિથ્યાજ્ઞાનાચ્ચ; માનઃ સર્વત્રોત્કર્ષેણાત્મનો જ્ઞાનં; કાર્યેઽપરામર્શતોઽહમિતિ પ્રવૃત્તિરહઙ્કારઃ; ઈર્ષ્યા પરસમ્પત્તાવસહિષ્ણુતા; પારુષ્યં વાગ્રૂક્ષતા; પૈશુન્યં સૂચકતા; અનૃતમસત્યં; આલસ્યં કર્મણ્યનુત્સાહઃ; અયશસ્યાનિ વાચ્યસ્થાનપ્રવર્તનાનિ; હિત્વા પરિત્યજ્ય| નીચનખરોમ્ણેતિ ક્લૃપ્તત્વાન્નીચમલ્પં નખાદિ યસ્ય સ તથા, તેન| સત્યવ્રતબ્રહ્મચર્યાભિવાદનતત્પરેણેતિ તત્પરશબ્દઃ સત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; બ્રહ્મચર્યં સમસ્તેન્દ્રિયસંયમઃ| અવશ્યમિતિ નાન્યથેત્યર્થઃ| મદનુમતાનિ મયાઽનુજ્ઞાતાનિ મત્કથિતાનીત્યર્થઃ; સ્થાનાદિપરેણ ભૂત્વા તન્નિષ્ઠેન ભૂત્વા| પ્રાકાશ્યં પ્રસિદ્ધિમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

અહં વા ત્વયિ સમ્યગ્વર્તમાને યદ્યન્યથાદર્શી સ્યામેનોભાગ્ભવેયમફલવિદ્યશ્ચ ||૭||

શિષ્યપ્રવૃત્તિમાત્મવિષયે નિયમ્ય, શિષ્યવિષયે આત્મપ્રવૃત્તિં નિયમયન્નાહ- અહં વેત્યાદિ| યદ્યન્યથાદર્શી સ્યામ્ અન્યપ્રકારદર્શી ભવેયં, તદા એનોભાગ્ભવેયં પાપભાજનં ભવામીત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

દ્વિજગુરુદરિદ્રમિત્રપ્રવ્રજિતોપનતસાધ્વનાથાભ્યુપગતાનાં ચાત્મબાન્ધવાનામિવ સ્વભૈષજૈઃ પ્રતિકર્તવ્યમ્, એવં સાધુ ભવતિ; વ્યાધશાકુનિકપતિતપાપકારિણાં ચ ન પ્રતિકર્તવ્યમ્; એવં વિદ્યા પ્રકાશતે મિત્રયશોધર્માર્થકામાંશ્ચ પ્રાપ્નોતિ ||૮||

શિષ્યસ્ય આતુરે પ્રવૃત્તિં નિયમયન્નાહ- દ્વિજેત્યાદિ| પ્રવ્રજિતાઃ તપસ્વિનઃ, ઉપનતાઃ સન્નિધાને પ્રણયયુક્તાઃ, સાધવઃ સત્પુરુષાઃ; અનાથાઃ એકાકિનઃ, અભ્યુપગતા દૂરાદાયાતાઃ સન્તોઽઙ્ગીકૃતાઃ ; એષાં પ્રતિકર્તવ્યં પ્રતિવિધાતવ્યમ્| એવં સાધુ ભવતિ અનેન પ્રકારેણ શોભનં ભવતિ| ઇદાનીમપ્રવૃત્તિં દર્શયન્નાહ- વ્યાધેત્યાદિ|- વ્યાધાદિષુ સત્યપ્યર્થલાભે ન પ્રતિકર્તવ્યમ્| વ્યાધા વાગુરિકાદયઃ, શાકુનિકાઃ પક્ષિણાં હન્તારઃ, પતિતાઃ સ્વકીયાચારભ્રષ્ટાઃ, પાપકારિણઃ ગુરુતલ્પગાદયઃ| ન પ્રતિકર્તવ્યં નોપચરણીયમ્| એવં વિદ્યા પ્રકાશતે અનેન પ્રકારેણ વિદ્યા સ્વયમેવ પ્રકાશં યાતિ, કેચિત્ ‘પ્રકાશ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ભવતશ્ચાત્ર- કૃષ્ણેઽષ્ટમી તન્નિધનેઽહની દ્વે શુક્લે તથાઽપ્યેવમહર્દ્વિસન્ધ્યમ્ | અકાલવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુઘોષે સ્વતન્ત્રરાષ્ટ્રક્ષિતિપવ્યથાસુ ||૯|| શ્મશાનયાનાદ્યતનાહવેષુ મહોત્સવૌત્પાતિકદર્શનેષુ | નાધ્યેયમન્યેષુ ચ યેષુ વિપ્રા નાધીયતે નાશુચિના ચ નિત્યમ્ ||૧૦||

ઇદાનીમનધ્યયનકાલમાહ- કૃષ્ણે ઇત્યાદિ| કૃષ્ણેઽષ્ટમીતિ કૃષ્ણપક્ષે યા અષ્ટમી, તન્નિધને કૃષ્ણપક્ષાવસાને, અહની દ્વે ચતુર્દશ્યમાવસ્યે; શુક્લે શુક્લપક્ષેઽપિ, તથા તેનૈવ પ્રકારેણ, નાધ્યેયમિતિ; તેનાત્રાપિ અષ્ટમીચતુર્દશીપૌર્ણમાસીષુ નાધ્યેયમિતિ| તત્પ્રતિપદોસ્તુ પાઠનિષેધઃ ‘અન્યેષુ ચ યેષુ વિપ્રા નાધીયતે’ ઇત્યનેન ગમ્યતે; અન્યે તુ પ્રતિપદાવન્યથા ગૃહીતું વ્યાખ્યાનયન્તિ- તન્નિધને ઇતિ કૃષ્ણપક્ષાવસાને અહનિ નાધ્યેયં, તેન અમાવાસ્યા ગૃહીતા; અહની દ્વે ઇતિ કૃષ્ણપક્ષાવસાનસમીપે યૌ દ્વૌ દિવસૌ તયોરપિ નાધ્યેયં, તેન ચતુર્દશીપ્રતિપદૌ| અહાનિ નિયમ્ય અહરવયવાન્નિયન્તુમાહ- અહર્દ્વિસન્ધ્યમિતિ|- અહનિ દ્વયોઃ સન્ધ્યયોર્નાધ્યેયમિતિ| અકાલવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુઘોષે ઇતિ અકાલશબ્દો વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુઘોષાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે; અકાલવિદ્યુત્ અનાર્તવા વિદ્યુત્; વિદ્યુદ્ગ્રહણમુપલક્ષણં, તેનાકાલિકી વૃષ્ટિર્ગૃહ્યતે, અકાલવૃષ્ટિઃ અનૃતુવૃષ્ટિઃ, સા તુ હેમન્તશિશિરયોઃ; તથા ચોક્તં- ‘‘પૌષાદિચતુરો માસાન્ સ્મૃતા વૃષ્ટિરકાલિકી’’- ઇતિ; અકાલસ્તનયિત્નુઘોષ ઇતિ અનૃતુમેઘગર્જિતમ્, અન્યે સન્ધ્યામેઘગર્જિતમાચક્ષતે| સ્વતન્ત્રરાષ્ટ્રક્ષિતિપવ્યથાસ્વિતિ સ્વશબ્દસ્તન્ત્રાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેનાત્મીયલોકદેશભૂપપીડાસુ| શ્મશાનયાનાદ્યતનાહવેષ્વિતિ શ્મશાનં મૃતમર્ત્યદાહસ્થાનં, યાનં હસ્ત્યાદિ, અદ્યતનં વધસ્થાનમ્ , આહવઃ સઙ્ગ્રામઃ| મહોત્સવૌત્પાતિકદર્શનેષ્વિતિ મહોત્સવાઃ શક્રોત્સવાદયઃ; તથાહિ- ભાદ્રપદપૌર્ણમાસ્યાં શક્રસ્ય મહોત્સવઃ, આશ્વિન્યાં કૌમુદીમહોત્સવઃ, ઉત્તરાયણસઙ્ક્રાન્તૌ કુબેરમહોત્સવઃ, ચૈત્રશુક્લત્રયોદશ્યાં મદનમહોત્સવઃ, ઇત્યાદયઃ; ઉત્પાતઃ અનિષ્ટસૂચકનિમિત્તં નિર્ઘાતાદિ; અન્યે તૂત્પાતં ત્રિવિધમાચક્ષતે- ભૌમમ્, આન્તરિક્ષં, દિવ્યમિતિ; તેષુ મધ્યે ભૌમ ઉત્પાતઃ સ્થિરાજાતઃ, આન્તરિક્ષો ગન્ધર્વપુરેન્દ્રચાપાદિ, દિવ્યો ગ્રહનક્ષત્રવૈકૃતમુત્પાતાદિશ્ચ; ઉત્પાત એવ ઔત્પાતિકઃ| અનુક્તસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- નાધ્યેયમન્યેષુ ચેત્યાદિ| તે ચ કાલવિશેષાશ્છન્દોગાનાં વચનાદેવાવગન્તવ્યા ઇતિ| અન્યે ત્વત્ર ઉચ્છિષ્ટાદિભોજવચનમાશ્રયન્તિ| કૃષ્ણાષ્ટમીતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૯-૧૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શિષ્યોપનયનીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ||૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||