Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

૨. શિષ્યોપનયનીયાધ્યાયઃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨

અથાતઃ શિષ્યોપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

View original

अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now, therefore, we shall explain the chapter on the initiation of a student, as the revered Dhanvantari taught it.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અથાત ઇત્યાદિ| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિરિતિ પ્રત્યધ્યાયં બોદ્ધવ્યમ્| અથશબ્દોઽત્ર પૂર્વાધ્યાયાદાનન્તર્યે, અતઃશબ્દો હેત્વર્થે, સ ચ હેતુઃ પૂર્વાધ્યાયે વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાતઃ; એવં પ્રત્યધ્યાયં અથાતઃશબ્દૌ જ્ઞાતવ્યૌ| શિષ્યોપનયનીયમિતિ શિષ્યસ્ય ઉપનયનં દીક્ષા, તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ શિષ્યોપનયનીયસ્તં તથા; અન્યે તુ ઉપનયનમાત્મવત્તયા અર્થી(ઙ્ગી)કરણમ્| યદ્યપિ બ્રાહ્મણાદયઃ પ્રાગુપનીતાઃ, તથાઽપ્યાયુર્વેદપઠનારમ્ભે પુનરુપનયનં, યથા ઋગ્યજુઃસામાન્યધીત્ય અથર્વારમ્ભે પુનર્વ્રતાવતરણં ધનુર્વેદારમ્ભે ચ, તદ્વદત્રાપિ||૧-૨||

Meaning of the commentary

The commentator says that 'as the revered Dhanvantari taught' is to be understood in every chapter. Atha indicates that this chapter follows the previous one, and atah indicates the reason already explained there. Upanayana is explained as diksha, initiation, and the chapter concerns that act. An alternative interpretation relates it to accepting the student as one's own. Although the students described as Brahmanas and others have already undergone initiation, a further initiation is prescribed at the beginning of Ayurveda study. The analogy is renewed observance when beginning the Atharvaveda after studying the other Vedas, or when beginning Dhanurveda.

Key terms

shiShyopanayanIyam (śiṣyopanayanīyam)
Concerning the student's initiation, the subject of this chapter.
dIkShA (dīkṣā)
Initiation into the discipline and its observances.

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યાનામન્યતમમન્વયવયઃશીલશૌર્યશૌચાચારવિનયશક્તિબલમેધાધૃતિસ્મૃતિમતિપ્રતિપત્તિયુક્તં તનુજિહ્વૌષ્ઠદન્તાગ્રમૃજુવક્ત્રાક્ષિનાસં પ્રસન્નચિત્તવાક્ચેષ્ટં ક્લેશસહં ચ ભિષક્ શિષ્યમુપનયેત્ | અતો વિપરીતગુણં નોપનયેત્ ||૩||

View original

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामन्यतममन्वयवयःशीलशौर्यशौचाचारविनयशक्तिबलमेधाधृतिस्मृतिमतिप्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृजुवक्त्राक्षिनासं प्रसन्नचित्तवाक्चेष्टं क्लेशसहं च भिषक् शिष्यमुपनयेत् | अतो विपरीतगुणं नोपनयेत् ||३||

Meaning of the śloka

The physician is instructed to initiate a student from among the Brahmana, Kshatriya, or Vaishya groups who has the specified lineage, age, character, courage, cleanliness, conduct, discipline, energy, strength, understanding, steadiness, memory, judgement, and ability to grasp matters. The passage also specifies a slender tongue, lips, and tips of the teeth; a straight face, eyes, and nose; a clear and composed mind, speech, and manner; and endurance of hardship. It excludes a student with contrary qualities. These are the eligibility criteria stated by this historical text.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યાનામિત્યાદિ| બ્રાહ્મણાદિષુ મધ્યે અન્યતમમેકતમમ્| અન્વયાદિયુક્તં; તત્ર, અન્વયઃ આયુર્વેદાધ્યાયિકુલમ્, અન્યે વંશશુદ્ધિમાહુઃ; વયોઽત્ર બાલ્યં તારુણ્યં વા; શીલં શાસ્ત્રાર્થાનુસારિણોઽવિપરીતસ્વભાવઃ; શૌર્યં શૂરત્વં, સર્વત્રાવિષાદિતા; શૌચં શુચિતા, તચ્ચ દ્વિવિધં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ, તત્ર બાહ્યં સ્નાનાદિકમ્, આભ્યન્તરં મનઃશુદ્ધિઃ; આચારઃ કુલદેશાદ્યનુગતં લૌકિકં વિધાનમ્, અન્યે તુ કાયવાઙ્માનસિકં શુભવ્યાપારલક્ષણં ત્રિવિધમાહુઃ, શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતાનુષ્ઠાનમિત્યેકે; વિનયઃ ઇન્દ્રિયવશિત્વં; શક્તિઃ ઉત્સાહશક્તિઃ; બલં ક્રિયાનિર્વર્તનક્ષમતા, અન્યે શક્તિબલયોર્વિપર્યયમાહુઃ; મેધા ગ્રન્થાવધારણકર્ષણસામર્થ્યં; ધૃતિઃ મનઃસન્તુષ્ટિઃ, અન્યે નિયમાત્મિકાં બુદ્ધિમાહુઃ; સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતસ્ય સ્મરણમ્, અર્થધારણશક્તિરિત્યન્યે; મતિઃ અનાગતાર્થોદ્દેશઃ, ત્રિકાલવિષયા બુદ્ધિરિત્યન્યે; પ્રતિપત્તિઃ અર્થાવબોધપ્રાગલ્ભ્યમનુષ્ઠાનં વા| તનુજિહ્વૌષ્ઠદન્તાગ્રમિતિ તનુશબ્દો જિહ્વાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, ‘તનુજિહ્વૌષ્ઠદન્તં’ ઇત્યેકે પઠન્તિ| પ્રસન્નચિત્તવાક્ચેષ્ટમિતિ પ્રસન્નશબ્દોઽપિ ચિત્તાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; ચેષ્ટા કાયપરિસ્પન્દઃ| ક્લેશસહં દુઃખસહમ્| ઉપનયેત્ દીક્ષેત્| અત ઇતિ અત એવઙ્ગુણવિશિષ્ટાચ્છિષ્યાત્, વિપરીતગુણં વિસદૃશગુણં, નોપનયેત્ ન દીક્ષેત્| અન્વયાદિયુક્તં શિષ્યમુપનયેદિત્યુક્તે ગુણહીનસ્ય નિષેધે સિદ્ધે પુનર્નિષેધવચનં નિયમાર્થં, તેન વિપરીતગુણં નોપનયેદેવ||૩||

Meaning of the commentary

Anvaya is explained as belonging to a family that studies Ayurveda; another view means purity of lineage. Vayas here is childhood or youth. Shila is a disposition consistent with the teaching, and shaurya is courage or freedom from despondency. Cleanliness has an external form, such as bathing, and an internal form, purity of mind. Achara may mean customs consistent with family and region, beneficial actions of body, speech, and mind, or observances prescribed by shruti and smriti. Vinaya is mastery of the senses. Shakti is energetic initiative and bala the ability to carry action through, though some reverse those meanings. Medha is the capacity to grasp and retain the text. Dhriti is contentment of mind, or alternatively a regulating determination. Smriti is recollection of previous experience, or the power to retain meaning. Mati is anticipation of what is yet to come, or judgement concerning all three times. Pratipatti is ready understanding or its practical enactment. Tanu applies separately to the tongue, lips, and tooth tips; a variant says teeth without specifying the tips. Prasanna likewise qualifies mind, speech, and bodily movement separately. Kleshasaha means able to bear hardship. The repeated prohibition of initiating a student with contrary qualities makes the restriction explicit and firm.

Key terms

anvayaH (anvayaḥ)
An Ayurveda-studying family background, or lineage in the alternative interpretation.
vinayaH (vinayaḥ)
Mastery or restraint of the senses in this commentary.
medhA (medhā)
Capacity to grasp and retain the teaching.
pratipattiH (pratipattiḥ)
Ready understanding or practical enactment of what is understood.

Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪

ઉપનયનીયં તુ બ્રાહ્મણં પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ પ્રશસ્તાયાં દિશિ શુચૌ સમે દેશે ચતુર્હસ્તં ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય ગોમયેન, દર્ભૈઃ સંસ્તીર્ય રત્નપુષ્પલાજભક્તૈર્દેવતાઃ પૂજયિત્વા વિપ્રાન્ ભિષજશ્ચ, તત્રોલ્લિખ્યાભ્યુક્ષ્ય ચ દક્ષિણતો બ્રહ્માણં સ્થાપયિત્વાઽગ્નિમુપસમાધાય, ખદિરપલાશદેવદારુબિલ્વાનાં સમિદ્ભિશ્ચતુર્ણાં વા ક્ષીરિવૃક્ષાણાં (ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થમધૂકાનાં) દધિમધુઘૃતાક્તાભિર્દાર્વીહૌમિકેન વિધિના સપ્રણવાભિર્મહાવ્યાહૃતિભિઃ સ્રુવેણાજ્યાહુતીર્જુહુયાત્, તતઃ પ્રતિદૈવતમૃષીંશ્ચ સ્વાહાકારં કુર્યાત્, શિષ્યમપિ કારયેત્ ||૪||

View original

उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन, दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च, तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय, खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां (न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानां) दधिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिना सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात्, ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात्, शिष्यमपि कारयेत् ||४||

Meaning of the śloka

The passage describes initiation of an eligible Brahmana student at an auspicious tithi, karana, muhurta, and nakshatra, in a suitable direction and on clean, level ground. A square ritual area of four hastas is prepared with cow dung and darbha grass. Deities, Brahmanas, and physicians are honoured with gems, flowers, parched grain, and cooked food. The area is marked and sprinkled, Brahma is placed to the south, and the fire is established. Fuel sticks of khadira, palasha, devadaru, and bilva, or of four milky trees—nyagrodha, udumbara, ashvattha, and madhuka—are anointed with curd, honey, and ghee. The prescribed Darvihoma rite includes ghee offerings with a sruva, accompanied by the mahavyahritis and pranava. Svaha offerings are then made for each deity and rishi, and the student is also made to perform them.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

શિષ્યગુણસમ્પદમભિધાય, ઉપનયનવિધિં વક્તુમાહ- ઉપનયનીયં ત્વિત્યાદિ|- ઉપનયનીયમ્ ઉપનયનાર્હં પૂર્વોદિતગુણસમ્પન્નં બ્રાહ્મણં શિષ્યં ભિષક્ સ્વાહાકારં કારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કદા કારયેદિત્યાહ- પ્રશસ્તેષ્વિત્યાદિ| કિં કૃત્વેત્યાહ- પ્રશસ્તાયામિત્યાદિ, તદનુ રત્નપુષ્પેત્યાદિ, તતશ્ચ તત્રોલ્લિખ્યેત્યાદિ, તદનન્તરમગ્નિમુપસમાધાય ખદિરાદીનાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં વા દધિમધુઘૃતાક્તાભિઃ સમિદ્ભિઃ કૃત્વા દાર્વીહૌમિકેન વિધિના જુહુયાત્, તથા સપ્રણવાભિર્મહાવ્યાહૃતિભિરુપલક્ષિતાઃ સ્રુવેણ કૃત્વા આજ્યાહુતીરેવ જુહુયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે તુ ‘ઉપનયનીયસ્તુ બ્રાહ્મણઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ઉપનયનીય ઇતિ કર્તરિ પ્રયોગઃ; તેન ઉપનેતા બ્રાહ્મણ ઇદમિદં કૃત્વા આજ્યાહુતીર્જુહુયાદિતિ ક્રિયાપદેન સમ્બન્ધઃ| પ્રાક્ બ્રાહ્મણગ્રહણં વર્ણેષુ મધ્યે તસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાત્| પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષ્વિતિ તિથયઃ પ્રતિપદાદ્યાઃ, કરણાનિ બવબાલવાદીનિ, મુહૂર્તાસ્ત્રિંશત્ શિવાદ્યા અનિલપર્યન્તાઃ, નક્ષત્રાણિ અશ્વિનીપ્રભૃતીનિ; એષાં પ્રશસ્તત્વં જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદાં વચનાદુન્નેયમ્| પ્રશસ્તાયાં દિશિ પ્રાચ્યામુદીચ્યાં વા| ચતુરસ્રં ચતુષ્કોણમ્| ગોમયેન ગોપુરીષેણ| સ્થણ્ડિલં વ્રતસાધનપિણ્ડિકાં, ગોચર્મમાત્રભૂપ્રદેશઃ સ્થણ્ડિલમિત્યન્યે; એકે ચતુર્હસ્તસ્થાને ‘ગોચર્મમાત્રં’ ઇતિ પઠિત્વા ગોચર્મમાત્રસ્થણ્ડિલયોર્વ્યાખ્યાનં કુર્વન્તિ- ગોચર્મમાત્રં ચતુર્હસ્તપ્રમાણં, સ્થણ્ડિલં સંસ્કૃતા ભૂઃ| તત્રેતિ તસ્મિન્ સ્થણ્ડિલે; ઉલ્લિખ્ય ઊર્ધ્વમુખીં લેખાં કૃત્વા; અભ્યુક્ષ્ય જલેન સિક્ત્વા| અગ્નિમુપસમાધાય સન્નિધાને આરોપ્ય| ચતુર્ણાં વા ક્ષીરિવૃક્ષાણામિતિ ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થમધૂકાનામ્| દાર્વીહૌમિકેન વિધિનેતિ દાર્વીહોમપ્રોક્તકલ્પેન; દાર્વીહૌમિકો વિધિસ્તુ બ્રાહ્મણાનાં છન્દોવિદાં પ્રસિદ્ધઃ| સપ્રણવાભિઃ સોઙ્કારાભિઃ, મહાવ્યાહૃતિભિઃ ભૂઃ સ્વાહેત્યાદિભિઃ; તથાહિ- ૐ ભૂઃ સ્વાહા, ૐ ભુવઃ સ્વાહા, ૐ સ્વઃ સ્વાહા, ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહા, ઇતિ| સ્રુવેણાજ્યાહુતીર્જુહુયાદિતિ દારુહસ્તકેન ઘૃતાહુતીર્દદ્યાત્| પ્રતિદૈવતમૃષીંશ્ચેતિ ચકારાત્ ઋષીંશ્ચેત્યત્રાપિ પ્રતિશબ્દઃ સમ્બધ્યતે; તેન પ્રતિદૈવતં પ્રતિઋષીનિત્યર્થઃ| તત્ર પ્રતિદૈવતં બ્રહ્મણે સ્વાહા, પ્રજાપતયે સ્વાહા, અશ્વિભ્યાં સ્વાહા, ઇન્દ્રાય સ્વાહા; પ્રતિઋષીનિતિ ધન્વન્તરયે સ્વાહા, ભરદ્વાજાય સ્વાહા, આત્રેયાય સ્વાહા, ઇત્યાદિ||૪||

Meaning of the commentary

The main construction is that the physician has the eligible student perform the svaha offerings after the stated preparations. An alternative reading changes the grammar so that the Brahmana is the initiating teacher who prepares and offers. Brahmana is mentioned first in accordance with the precedence asserted within this ritual account. The auspicious times are to be determined by those versed in jyotisha. The suitable direction is east or north. Chaturasra means four-cornered. Sthandila is explained as a prepared platform for the observance, or as an area the size of a cowhide. Another reading substitutes 'cowhide-sized' for 'four hastas' and interprets the two descriptions as corresponding measures of prepared ground. Ullikhya means making an upward-oriented line, and abhyukshya means sprinkling with water. Establishing the fire means bringing it into place. The commentary identifies the four milky trees and refers the detailed Darvihoma procedure to those knowledgeable in the relevant ritual tradition. Pranava is Om. The mahavyahritis are exemplified by Om bhuh svaha, Om bhuvah svaha, Om svah svaha, and Om bhur bhuvah svah svaha. Sruva is the wooden implement used for the ghee offerings. The repeated sense of 'for each' applies to both deities and rishis: the examples name Brahma, Prajapati, the Ashvins, and Indra, followed by Dhanvantari, Bharadvaja, Atreya, and others.

Key terms

sthaNDilaM (sthaṇḍilaṃ)
The prepared ritual ground or platform for initiation.
dArvIhaumikena (dārvīhaumikena)
According to the Darvihoma ritual procedure referred to in the commentary.
sapraNavAbhiH (sapraṇavābhiḥ)
Accompanied by the pranava, Om.
sruveNa (sruveṇa)
With the wooden offering implement used for ghee.

Adhikarana ૪ (૫) · Śloka ૫

બ્રાહ્મણસ્ત્રયાણાં વર્ણાનામુપનયનં કર્તુમર્હતિ, (રાજન્યો દ્વયસ્ય, વૈશ્યો વૈશ્યસ્યૈવેતિ;) શૂદ્રમપિ કુલગુણસમ્પન્નં મન્ત્રવર્જમનુપનીતમધ્યાપયેદિત્યેકે ||૫||

View original

ब्राह्मणस्त्रयाणां वर्णानामुपनयनं कर्तुमर्हति, (राजन्यो द्वयस्य, वैश्यो वैश्यस्यैवेति;) शूद्रमपि कुलगुणसम्पन्नं मन्त्रवर्जमनुपनीतमध्यापयेदित्येके ||५||

Meaning of the śloka

The text says that a Brahmana may initiate students of the three named varnas. The parenthetical reading adds that a Rajanya may initiate the latter two and a Vaishya only a Vaishya. Some authorities hold that a Shudra with suitable family background and qualities may also be taught, without mantras and without initiation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

બ્રાહ્મણસ્ત્રયાણામિત્યાદિ| અન્યે ત્વસ્યાગ્રે ‘રાજન્યો દ્વયસ્ય, વૈશ્યો વૈશ્યસ્યૈવ’ ઇતિ પઠન્તિ, સ ચ નિબન્ધૈરનાર્ષીકૃતઃ| શૂદ્રમપિ કુલગુણસમ્પન્નમિત્યાદિ કુલગુણસમ્પન્નમિતિ સમ્પન્નશબ્દઃ કુલગુણાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, કુલસમ્પન્નમાયુર્વેદાધ્યાયિકુલસંયુક્તં, ગુણસમ્પન્નં વયઃશૌચાદિશિષ્યગુણસંયુક્તમ્| અનુપનીતં દીક્ષારહિતમ્| ‘શૂદ્રમપિ ગુણસમ્પન્નં મન્ત્રવર્જમુપનીયાધ્યાપયેદિત્યેકે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૫||

Meaning of the commentary

The commentator records the added words about Rajanya and Vaishya teachers but notes that commentarial works have treated that addition as not belonging to the authoritative original. Kula-guna-sampanna qualifies both family and personal qualities: the family is explained as one engaged in Ayurveda study, and the qualities as the student's age, cleanliness, and other previously listed attributes. Anupanita means without diksha. A further variant allows a qualified Shudra to be initiated without mantras and then taught. This differs from the reading that permits teaching without initiation, and both are retained as views recorded by the historical text.

Key terms

anupanItaM (anupanītaṃ)
Not initiated; the commentary glosses it as lacking diksha.
mantravarjam
With the mantras omitted.
kulasampannam
Having the specified family background, explained here as an Ayurveda-studying family.

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૬

તતોઽગ્નિં ત્રિઃ પરિણીયાગ્નિસાક્ષિકં શિષ્યં બ્રૂયાત્- કામક્રોધલોભમોહમાનાહઙ્કારેર્ષ્યાપારુષ્યપૈશુન્યાનૃતાલસ્યાયશસ્યાનિ હિત્વા, નીચનખરોમ્ણાશુચિના કષાયવાસસા સત્યવ્રતબ્રહ્મચર્યાભિવાદનતત્પરેણાવશ્યં ભવિતવ્યં, મદનુમતસ્થાનગમનશયનાસનભોજનાધ્યયનપરેણ ભૂત્વા મત્પ્રિયહિતેષુ વર્તિતવ્યમ્; અતોઽન્યથા તે વર્તમાનસ્યાધર્મો ભવતિ, અફલા ચ વિદ્યા, ન ચ પ્રાકાશ્યં પ્રાપ્નોતિ ||૬||

View original

ततोऽग्निं त्रिः परिणीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात्- कामक्रोधलोभमोहमानाहङ्कारेर्ष्यापारुष्यपैशुन्यानृतालस्यायशस्यानि हित्वा, नीचनखरोम्णाशुचिना कषायवाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्यं भवितव्यं, मदनुमतस्थानगमनशयनासनभोजनाध्ययनपरेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्तितव्यम्; अतोऽन्यथा ते वर्तमानस्याधर्मो भवति, अफला च विद्या, न च प्राकाश्यं प्राप्नोति ||६||

Meaning of the śloka

After three circumambulations of the fire, the teacher addresses the student with fire as witness. The student is to give up desire, anger, greed, delusion, conceit, self-assertion, envy, harsh speech, tale-bearing, falsehood, laziness, and disreputable conduct; keep nails and hair short, remain clean, wear kashaya-coloured clothing, and be devoted to truth, observances, brahmacharya, and respectful greeting. The student's places of residence, movements, sleeping, sitting, eating, and study are to follow the teacher's permission, and the student is to act for what is pleasing and beneficial to the teacher. Contrary conduct is said to bring adharma, render the learning fruitless, and prevent its recognition.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તતોઽગ્નિમિત્યાદિ| ત્રિઃ પરિણીય ત્રીન્ વારાન્ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય, અગ્નિસાક્ષિકં શિષ્યં બ્રૂયાદિતિ અગ્નિસાક્ષિકં યથા સ્યાદેવં શિષ્યં બ્રૂયાત્| કિં બ્રૂયાદિત્યાહ- કામાદીન્ હિત્વા પરિત્યજ્ય, મત્પ્રિયહિતેષુ વર્તિતવ્યમિતિ|- કામઃ વિશિષ્ટસ્ત્રીવિષયસ્પર્શસઙ્કલ્પઃ, અથવા શબ્દાદિષુ ગ્રહણપ્રવૃત્તિર્વા, સ્વબાન્ધવકૃતસ્નેહો વા કામઃ; ક્રોધઃ પરસ્યાપકારપૂર્વકં હૃદયોત્તેજઃ; લોભઃ પરસ્વગ્રહણેચ્છા; મોહસ્તુ તત્ત્વજ્ઞાને મૂઢતા, સા પુનસ્ત્રિભિઃ કારણૈઃ- અજ્ઞાનાત્, સંશયજ્ઞાનાત્, મિથ્યાજ્ઞાનાચ્ચ; માનઃ સર્વત્રોત્કર્ષેણાત્મનો જ્ઞાનં; કાર્યેઽપરામર્શતોઽહમિતિ પ્રવૃત્તિરહઙ્કારઃ; ઈર્ષ્યા પરસમ્પત્તાવસહિષ્ણુતા; પારુષ્યં વાગ્રૂક્ષતા; પૈશુન્યં સૂચકતા; અનૃતમસત્યં; આલસ્યં કર્મણ્યનુત્સાહઃ; અયશસ્યાનિ વાચ્યસ્થાનપ્રવર્તનાનિ; હિત્વા પરિત્યજ્ય| નીચનખરોમ્ણેતિ ક્લૃપ્તત્વાન્નીચમલ્પં નખાદિ યસ્ય સ તથા, તેન| સત્યવ્રતબ્રહ્મચર્યાભિવાદનતત્પરેણેતિ તત્પરશબ્દઃ સત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; બ્રહ્મચર્યં સમસ્તેન્દ્રિયસંયમઃ| અવશ્યમિતિ નાન્યથેત્યર્થઃ| મદનુમતાનિ મયાઽનુજ્ઞાતાનિ મત્કથિતાનીત્યર્થઃ; સ્થાનાદિપરેણ ભૂત્વા તન્નિષ્ઠેન ભૂત્વા| પ્રાકાશ્યં પ્રસિદ્ધિમ્||૬||

Meaning of the commentary

Three circumambulations means going around the fire three times in the auspicious direction. Kama is explained variously as desire for contact with a particular woman, a drive towards sense objects, or attachment to one's relations. Krodha is an agitation of the heart connected with harming another, and lobha the wish for another's property. Moha is confusion about truth arising from ignorance, doubt, or mistaken knowledge. Mana is regarding oneself as superior, while ahamkara is acting from 'I' without due reflection. Irshya is inability to bear another's prosperity; parushya is rough speech; paishunya is tale-bearing; anrita is untruth; alasya is lack of energy for work; and ayashasya covers conduct that invites blame. Short nails and hair means keeping them trimmed. Devotion applies separately to truth, observance, brahmacharya, and greeting; brahmacharya is explained as restraint of all the senses. Avashyam makes these requirements definite. The teacher-approved activities are those permitted or instructed by the teacher, and prakashya means becoming known or recognised.

Key terms

agnisAkShikaM (agnisākṣikaṃ)
With the fire as witness to the student's undertaking.
brahmacaryaM (brahmacaryaṃ)
Restraint of all the senses, as explained here.
mohaH (mohaḥ)
Confusion about truth, linked to ignorance, doubt, or mistaken knowledge.
prAkAshyaM (prākāśyaṃ)
Recognition or becoming known, referring to the student's learning.

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૭

અહં વા ત્વયિ સમ્યગ્વર્તમાને યદ્યન્યથાદર્શી સ્યામેનોભાગ્ભવેયમફલવિદ્યશ્ચ ||૭||

View original

अहं वा त्वयि सम्यग्वर्तमाने यद्यन्यथादर्शी स्यामेनोभाग्भवेयमफलविद्यश्च ||७||

Meaning of the śloka

The teacher continues: 'If you conduct yourself properly and I nevertheless act towards you otherwise, I too would bear wrongdoing, and my learning would become fruitless.'

🔊 Audio coming soon

Show commentary

શિષ્યપ્રવૃત્તિમાત્મવિષયે નિયમ્ય, શિષ્યવિષયે આત્મપ્રવૃત્તિં નિયમયન્નાહ- અહં વેત્યાદિ| યદ્યન્યથાદર્શી સ્યામ્ અન્યપ્રકારદર્શી ભવેયં, તદા એનોભાગ્ભવેયં પાપભાજનં ભવામીત્યર્થઃ||૭||

Meaning of the commentary

After regulating the student's conduct towards the teacher, the passage places a corresponding obligation on the teacher towards the student. If the teacher takes an improper attitude towards a student who acts correctly, the teacher becomes a bearer of wrongdoing.

Key terms

samyagvartamAne (samyagvartamāne)
When the student is conducting himself properly.
enobhAg (enobhāg)
A bearer or sharer of wrongdoing.

Adhikarana ૭ (૮) · Śloka ૮

દ્વિજગુરુદરિદ્રમિત્રપ્રવ્રજિતોપનતસાધ્વનાથાભ્યુપગતાનાં ચાત્મબાન્ધવાનામિવ સ્વભૈષજૈઃ પ્રતિકર્તવ્યમ્, એવં સાધુ ભવતિ; વ્યાધશાકુનિકપતિતપાપકારિણાં ચ ન પ્રતિકર્તવ્યમ્; એવં વિદ્યા પ્રકાશતે મિત્રયશોધર્માર્થકામાંશ્ચ પ્રાપ્નોતિ ||૮||

View original

द्विजगुरुदरिद्रमित्रप्रव्रजितोपनतसाध्वनाथाभ्युपगतानां चात्मबान्धवानामिव स्वभैषजैः प्रतिकर्तव्यम्, एवं साधु भवति; व्याधशाकुनिकपतितपापकारिणां च न प्रतिकर्तव्यम्; एवं विद्या प्रकाशते मित्रयशोधर्मार्थकामांश्च प्राप्नोति ||८||

Meaning of the śloka

The passage instructs the student to care for dvijas, teachers, the poor, friends, renunciants, those who approach in trust, good people, the unsupported, and those accepted for care, using the student's own medicines as for personal relatives. It then states a historical prohibition against treating hunters, bird-killers, those it calls fallen, and wrongdoers. Following these rules is said to bring recognition to learning and to yield friends, reputation, dharma, artha, and kama.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

શિષ્યસ્ય આતુરે પ્રવૃત્તિં નિયમયન્નાહ- દ્વિજેત્યાદિ| પ્રવ્રજિતાઃ તપસ્વિનઃ, ઉપનતાઃ સન્નિધાને પ્રણયયુક્તાઃ, સાધવઃ સત્પુરુષાઃ; અનાથાઃ એકાકિનઃ, અભ્યુપગતા દૂરાદાયાતાઃ સન્તોઽઙ્ગીકૃતાઃ ; એષાં પ્રતિકર્તવ્યં પ્રતિવિધાતવ્યમ્| એવં સાધુ ભવતિ અનેન પ્રકારેણ શોભનં ભવતિ| ઇદાનીમપ્રવૃત્તિં દર્શયન્નાહ- વ્યાધેત્યાદિ|- વ્યાધાદિષુ સત્યપ્યર્થલાભે ન પ્રતિકર્તવ્યમ્| વ્યાધા વાગુરિકાદયઃ, શાકુનિકાઃ પક્ષિણાં હન્તારઃ, પતિતાઃ સ્વકીયાચારભ્રષ્ટાઃ, પાપકારિણઃ ગુરુતલ્પગાદયઃ| ન પ્રતિકર્તવ્યં નોપચરણીયમ્| એવં વિદ્યા પ્રકાશતે અનેન પ્રકારેણ વિદ્યા સ્વયમેવ પ્રકાશં યાતિ, કેચિત્ ‘પ્રકાશ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ||૮||

Meaning of the commentary

Pravrajita means ascetics; upanata those who have approached nearby with affection or trust; sadhu good people; anatha those alone or without support; and abhyupagata those who have come from afar and been accepted. They are to receive treatment. The commentary explains the prohibition in the second part as applying even if financial gain is available. Vyadha includes trappers, shakunika means killers of birds, patita those who have departed from their own prescribed conduct, and papakarin includes conduct such as sexual relations with a teacher's spouse. It then explains that the learning becomes manifest or recognised through the stated conduct, noting a variant verb form. This records the source's historical prescriptions, not a present-day rule for denying care.

Key terms

anAthAH (anāthāḥ)
People without support or companions, included among those to be cared for.
abhyupagatA (abhyupagatā)
Those who have come from afar and been accepted for care.
svabhaiShajaiH (svabhaiṣajaiḥ)
With one's own medicines, as specified for caring for the listed people.

Adhikarana ૮ (૯-૧૦) · Śloka ૧૦

ભવતશ્ચાત્ર- કૃષ્ણેઽષ્ટમી તન્નિધનેઽહની દ્વે શુક્લે તથાઽપ્યેવમહર્દ્વિસન્ધ્યમ્ | અકાલવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુઘોષે સ્વતન્ત્રરાષ્ટ્રક્ષિતિપવ્યથાસુ ||૯|| શ્મશાનયાનાદ્યતનાહવેષુ મહોત્સવૌત્પાતિકદર્શનેષુ | નાધ્યેયમન્યેષુ ચ યેષુ વિપ્રા નાધીયતે નાશુચિના ચ નિત્યમ્ ||૧૦||

View original

भवतश्चात्र- कृष्णेऽष्टमी तन्निधनेऽहनी द्वे शुक्ले तथाऽप्येवमहर्द्विसन्ध्यम् | अकालविद्युत्स्तनयित्नुघोषे स्वतन्त्रराष्ट्रक्षितिपव्यथासु ||९|| श्मशानयानाद्यतनाहवेषु महोत्सवौत्पातिकदर्शनेषु | नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा नाधीयते नाशुचिना च नित्यम् ||१०||

Meaning of the śloka

These verses prescribe occasions for suspending study: certain eighth and end-of-fortnight lunar days in both the dark and bright halves of the month; the two daily twilight periods; unseasonal lightning and thunder; distress affecting one's own community, country, or ruler; cremation grounds, travel on conveyances, places of killing, and battles; major festivals and ominous phenomena; and other occasions when Brahmanas suspend study. Study is also prohibited while unclean.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇદાનીમનધ્યયનકાલમાહ- કૃષ્ણે ઇત્યાદિ| કૃષ્ણેઽષ્ટમીતિ કૃષ્ણપક્ષે યા અષ્ટમી, તન્નિધને કૃષ્ણપક્ષાવસાને, અહની દ્વે ચતુર્દશ્યમાવસ્યે; શુક્લે શુક્લપક્ષેઽપિ, તથા તેનૈવ પ્રકારેણ, નાધ્યેયમિતિ; તેનાત્રાપિ અષ્ટમીચતુર્દશીપૌર્ણમાસીષુ નાધ્યેયમિતિ| તત્પ્રતિપદોસ્તુ પાઠનિષેધઃ ‘અન્યેષુ ચ યેષુ વિપ્રા નાધીયતે’ ઇત્યનેન ગમ્યતે; અન્યે તુ પ્રતિપદાવન્યથા ગૃહીતું વ્યાખ્યાનયન્તિ- તન્નિધને ઇતિ કૃષ્ણપક્ષાવસાને અહનિ નાધ્યેયં, તેન અમાવાસ્યા ગૃહીતા; અહની દ્વે ઇતિ કૃષ્ણપક્ષાવસાનસમીપે યૌ દ્વૌ દિવસૌ તયોરપિ નાધ્યેયં, તેન ચતુર્દશીપ્રતિપદૌ| અહાનિ નિયમ્ય અહરવયવાન્નિયન્તુમાહ- અહર્દ્વિસન્ધ્યમિતિ|- અહનિ દ્વયોઃ સન્ધ્યયોર્નાધ્યેયમિતિ| અકાલવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુઘોષે ઇતિ અકાલશબ્દો વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુઘોષાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે; અકાલવિદ્યુત્ અનાર્તવા વિદ્યુત્; વિદ્યુદ્ગ્રહણમુપલક્ષણં, તેનાકાલિકી વૃષ્ટિર્ગૃહ્યતે, અકાલવૃષ્ટિઃ અનૃતુવૃષ્ટિઃ, સા તુ હેમન્તશિશિરયોઃ; તથા ચોક્તં- ‘‘પૌષાદિચતુરો માસાન્ સ્મૃતા વૃષ્ટિરકાલિકી’’- ઇતિ; અકાલસ્તનયિત્નુઘોષ ઇતિ અનૃતુમેઘગર્જિતમ્, અન્યે સન્ધ્યામેઘગર્જિતમાચક્ષતે| સ્વતન્ત્રરાષ્ટ્રક્ષિતિપવ્યથાસ્વિતિ સ્વશબ્દસ્તન્ત્રાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેનાત્મીયલોકદેશભૂપપીડાસુ| શ્મશાનયાનાદ્યતનાહવેષ્વિતિ શ્મશાનં મૃતમર્ત્યદાહસ્થાનં, યાનં હસ્ત્યાદિ, અદ્યતનં વધસ્થાનમ્ , આહવઃ સઙ્ગ્રામઃ| મહોત્સવૌત્પાતિકદર્શનેષ્વિતિ મહોત્સવાઃ શક્રોત્સવાદયઃ; તથાહિ- ભાદ્રપદપૌર્ણમાસ્યાં શક્રસ્ય મહોત્સવઃ, આશ્વિન્યાં કૌમુદીમહોત્સવઃ, ઉત્તરાયણસઙ્ક્રાન્તૌ કુબેરમહોત્સવઃ, ચૈત્રશુક્લત્રયોદશ્યાં મદનમહોત્સવઃ, ઇત્યાદયઃ; ઉત્પાતઃ અનિષ્ટસૂચકનિમિત્તં નિર્ઘાતાદિ; અન્યે તૂત્પાતં ત્રિવિધમાચક્ષતે- ભૌમમ્, આન્તરિક્ષં, દિવ્યમિતિ; તેષુ મધ્યે ભૌમ ઉત્પાતઃ સ્થિરાજાતઃ, આન્તરિક્ષો ગન્ધર્વપુરેન્દ્રચાપાદિ, દિવ્યો ગ્રહનક્ષત્રવૈકૃતમુત્પાતાદિશ્ચ; ઉત્પાત એવ ઔત્પાતિકઃ| અનુક્તસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- નાધ્યેયમન્યેષુ ચેત્યાદિ| તે ચ કાલવિશેષાશ્છન્દોગાનાં વચનાદેવાવગન્તવ્યા ઇતિ| અન્યે ત્વત્ર ઉચ્છિષ્ટાદિભોજવચનમાશ્રયન્તિ| કૃષ્ણાષ્ટમીતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૯-૧૦||

Meaning of the commentary

One reading identifies the eighth day, fourteenth day, and new-moon day of the dark fortnight, and the corresponding eighth, fourteenth, and full-moon days of the bright fortnight. The following first days are included under the later reference to other non-study days. Another parsing takes the end-day as new moon and the two adjoining days as the fourteenth and first, thereby accounting for the first day differently. The two twilight periods are morning and evening. Unseasonal qualifies both lightning and thunder. Lightning also stands for unseasonal rain, illustrated through the cold seasons and the four months beginning with Pausha. Another view understands the thunder reference as thunder at twilight. 'One's own' applies to community, country, and ruler. The commentary separately glosses cremation ground, conveyance such as an elephant, a place of killing, and battle. Examples of major festivals include those of Shakra, Kaumudi, Kubera, and Madana. Utpata is a sign understood as foretelling misfortune. Another classification divides such phenomena into terrestrial, atmospheric, and celestial kinds, giving atmospheric appearances and changes involving planets or constellations among its examples. Other occasions are to be learned from the relevant Vedic authorities. The commentary also mentions another approach drawing on Bhoja's statements, including rules concerning ucchishta, and records the alternative reading krishnashtami. The distinctions here concern the text's traditional study observances.

Key terms

anadhyayanakAlam (anadhyayanakālam)
An occasion or time when study is to be suspended.
ahardvisandhyam
The two daily junctions, interpreted as morning and evening twilight.
utpAtaH (utpātaḥ)
A phenomenon interpreted in the text as an omen of misfortune.

Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૨

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શિષ્યોપનયનીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ||૨||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||

Meaning of the śloka

Thus ends the second chapter, called Shishyopanayaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

Meaning of the commentary

Thus ends the second chapter in the Sutrasthana of the commentary on Sushruta called Nibandhasangraha, composed by Shri Dalhana.

Key terms

shiShyopanayanIyo (śiṣyopanayanīyo)
Concerning student initiation, the title of the second chapter.
← 1. vēdōtpattyadhyāyaḥ3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ →