Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

2. śiṣyōpanayanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātaḥ śiṣyōpanayanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

athāta ityādi| yathōvāca bhagavān dhanvantaririti pratyadhyāyaṁ bōddhavyam| athaśabdō'tra pūrvādhyāyādānantaryē, ataḥśabdō hētvarthē, sa ca hētuḥ pūrvādhyāyē vistarēṇa vyākhyātaḥ; ēvaṁ pratyadhyāyaṁ athātaḥśabdau jñātavyau| śiṣyōpanayanīyamiti śiṣyasya upanayanaṁ dīkṣā, tadadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyaḥ śiṣyōpanayanīyastaṁ tathā; anyē tu upanayanamātmavattayā arthī(ṅgī)karaṇam| yadyapi brāhmaṇādayaḥ prāgupanītāḥ, tathā'pyāyurvēdapaṭhanārambhē punarupanayanaṁ, yathā r̥gyajuḥsāmānyadhītya atharvārambhē punarvratāvataraṇaṁ dhanurvēdārambhē ca, tadvadatrāpi||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmanyatamamanvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamēdhādhr̥tismr̥timatipratipattiyuktaṁ tanujihvauṣṭhadantāgramr̥juvaktrākṣināsaṁ prasannacittavākcēṣṭaṁ klēśasahaṁ ca bhiṣak śiṣyamupanayēt | atō viparītaguṇaṁ nōpanayēt ||3||

View original

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामन्यतममन्वयवयःशीलशौर्यशौचाचारविनयशक्तिबलमेधाधृतिस्मृतिमतिप्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृजुवक्त्राक्षिनासं प्रसन्नचित्तवाक्चेष्टं क्लेशसहं च भिषक् शिष्यमुपनयेत् | अतो विपरीतगुणं नोपनयेत् ||३||

🔊 Audio coming soon

brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmityādi| brāhmaṇādiṣu madhyē anyatamamēkatamam| anvayādiyuktaṁ; tatra, anvayaḥ āyurvēdādhyāyikulam, anyē vaṁśaśuddhimāhuḥ; vayō'tra bālyaṁ tāruṇyaṁ vā; śīlaṁ śāstrārthānusāriṇō'viparītasvabhāvaḥ; śauryaṁ śūratvaṁ, sarvatrāviṣāditā; śaucaṁ śucitā, tacca dvividhaṁ bāhyamābhyantaraṁ ca, tatra bāhyaṁ snānādikam, ābhyantaraṁ manaḥśuddhiḥ; ācāraḥ kuladēśādyanugataṁ laukikaṁ vidhānam, anyē tu kāyavāṅmānasikaṁ śubhavyāpāralakṣaṇaṁ trividhamāhuḥ, śrutismr̥tivihitānuṣṭhānamityēkē; vinayaḥ indriyavaśitvaṁ; śaktiḥ utsāhaśaktiḥ; balaṁ kriyānirvartanakṣamatā, anyē śaktibalayōrviparyayamāhuḥ; mēdhā granthāvadhāraṇakarṣaṇasāmarthyaṁ; dhr̥tiḥ manaḥsantuṣṭiḥ, anyē niyamātmikāṁ buddhimāhuḥ; smr̥tiḥ pūrvānubhūtasya smaraṇam, arthadhāraṇaśaktirityanyē; matiḥ anāgatārthōddēśaḥ, trikālaviṣayā buddhirityanyē; pratipattiḥ arthāvabōdhaprāgalbhyamanuṣṭhānaṁ vā| tanujihvauṣṭhadantāgramiti tanuśabdō jihvādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē, ‘tanujihvauṣṭhadantaṁ’ ityēkē paṭhanti| prasannacittavākcēṣṭamiti prasannaśabdō'pi cittādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; cēṣṭā kāyaparispandaḥ| klēśasahaṁ duḥkhasaham| upanayēt dīkṣēt| ata iti ata ēvaṅguṇaviśiṣṭācchiṣyāt, viparītaguṇaṁ visadr̥śaguṇaṁ, nōpanayēt na dīkṣēt| anvayādiyuktaṁ śiṣyamupanayēdityuktē guṇahīnasya niṣēdhē siddhē punarniṣēdhavacanaṁ niyamārthaṁ, tēna viparītaguṇaṁ nōpanayēdēva||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

upanayanīyaṁ tu brāhmaṇaṁ praśastēṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatrēṣu praśastāyāṁ diśi śucau samē dēśē caturhastaṁ caturasraṁ sthaṇḍilamupalipya gōmayēna, darbhaiḥ saṁstīrya ratnapuṣpalājabhaktairdēvatāḥ pūjayitvā viprān bhiṣajaśca, tatrōllikhyābhyukṣya ca dakṣiṇatō brahmāṇaṁ sthāpayitvā'gnimupasamādhāya, khadirapalāśadēvadārubilvānāṁ samidbhiścaturṇāṁ vā kṣīrivr̥kṣāṇāṁ (nyagrōdhōdumbarāśvatthamadhūkānāṁ) dadhimadhughr̥tāktābhirdārvīhaumikēna vidhinā sapraṇavābhirmahāvyāhr̥tibhiḥ sruvēṇājyāhutīrjuhuyāt, tataḥ pratidaivatamr̥ṣīṁśca svāhākāraṁ kuryāt, śiṣyamapi kārayēt ||4||

View original

उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन, दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च, तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय, खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां (न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानां) दधिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिना सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात्, ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात्, शिष्यमपि कारयेत् ||४||

🔊 Audio coming soon

śiṣyaguṇasampadamabhidhāya, upanayanavidhiṁ vaktumāha- upanayanīyaṁ tvityādi|- upanayanīyam upanayanārhaṁ pūrvōditaguṇasampannaṁ brāhmaṇaṁ śiṣyaṁ bhiṣak svāhākāraṁ kārayēditi sambandhaḥ| kadā kārayēdityāha- praśastēṣvityādi| kiṁ kr̥tvētyāha- praśastāyāmityādi, tadanu ratnapuṣpētyādi, tataśca tatrōllikhyētyādi, tadanantaramagnimupasamādhāya khadirādīnāṁ kṣīrivr̥kṣāṇāṁ vā dadhimadhughr̥tāktābhiḥ samidbhiḥ kr̥tvā dārvīhaumikēna vidhinā juhuyāt, tathā sapraṇavābhirmahāvyāhr̥tibhirupalakṣitāḥ sruvēṇa kr̥tvā ājyāhutīrēva juhuyāditi sambandhaḥ| anyē tu ‘upanayanīyastu brāhmaṇaḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upanayanīya iti kartari prayōgaḥ; tēna upanētā brāhmaṇa idamidaṁ kr̥tvā ājyāhutīrjuhuyāditi kriyāpadēna sambandhaḥ| prāk brāhmaṇagrahaṇaṁ varṇēṣu madhyē tasya śrēṣṭhatvāt| praśastēṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatrēṣviti tithayaḥ pratipadādyāḥ, karaṇāni bavabālavādīni, muhūrtāstriṁśat śivādyā anilaparyantāḥ, nakṣatrāṇi aśvinīprabhr̥tīni; ēṣāṁ praśastatvaṁ jyōtiḥśāstravidāṁ vacanādunnēyam| praśastāyāṁ diśi prācyāmudīcyāṁ vā| caturasraṁ catuṣkōṇam| gōmayēna gōpurīṣēṇa| sthaṇḍilaṁ vratasādhanapiṇḍikāṁ, gōcarmamātrabhūpradēśaḥ sthaṇḍilamityanyē; ēkē caturhastasthānē ‘gōcarmamātraṁ’ iti paṭhitvā gōcarmamātrasthaṇḍilayōrvyākhyānaṁ kurvanti- gōcarmamātraṁ caturhastapramāṇaṁ, sthaṇḍilaṁ saṁskr̥tā bhūḥ| tatrēti tasmin sthaṇḍilē; ullikhya ūrdhvamukhīṁ lēkhāṁ kr̥tvā; abhyukṣya jalēna siktvā| agnimupasamādhāya sannidhānē ārōpya| caturṇāṁ vā kṣīrivr̥kṣāṇāmiti nyagrōdhōdumbarāśvatthamadhūkānām| dārvīhaumikēna vidhinēti dārvīhōmaprōktakalpēna; dārvīhaumikō vidhistu brāhmaṇānāṁ chandōvidāṁ prasiddhaḥ| sapraṇavābhiḥ sōṅkārābhiḥ, mahāvyāhr̥tibhiḥ bhūḥ svāhētyādibhiḥ; tathāhi- ōṁ bhūḥ svāhā, ōṁ bhuvaḥ svāhā, ōṁ svaḥ svāhā, ōṁ bhūrbhuvaḥ svaḥ svāhā, iti| sruvēṇājyāhutīrjuhuyāditi dāruhastakēna ghr̥tāhutīrdadyāt| pratidaivatamr̥ṣīṁścēti cakārāt r̥ṣīṁścētyatrāpi pratiśabdaḥ sambadhyatē; tēna pratidaivataṁ pratir̥ṣīnityarthaḥ| tatra pratidaivataṁ brahmaṇē svāhā, prajāpatayē svāhā, aśvibhyāṁ svāhā, indrāya svāhā; pratir̥ṣīniti dhanvantarayē svāhā, bharadvājāya svāhā, ātrēyāya svāhā, ityādi||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

brāhmaṇastrayāṇāṁ varṇānāmupanayanaṁ kartumarhati, (rājanyō dvayasya, vaiśyō vaiśyasyaivēti;) śūdramapi kulaguṇasampannaṁ mantravarjamanupanītamadhyāpayēdityēkē ||5||

View original

ब्राह्मणस्त्रयाणां वर्णानामुपनयनं कर्तुमर्हति, (राजन्यो द्वयस्य, वैश्यो वैश्यस्यैवेति;) शूद्रमपि कुलगुणसम्पन्नं मन्त्रवर्जमनुपनीतमध्यापयेदित्येके ||५||

🔊 Audio coming soon

brāhmaṇastrayāṇāmityādi| anyē tvasyāgrē ‘rājanyō dvayasya, vaiśyō vaiśyasyaiva’ iti paṭhanti, sa ca nibandhairanārṣīkr̥taḥ| śūdramapi kulaguṇasampannamityādi kulaguṇasampannamiti sampannaśabdaḥ kulaguṇābhyāṁ pratyēkaṁ sambadhyatē, kulasampannamāyurvēdādhyāyikulasaṁyuktaṁ, guṇasampannaṁ vayaḥśaucādiśiṣyaguṇasaṁyuktam| anupanītaṁ dīkṣārahitam| ‘śūdramapi guṇasampannaṁ mantravarjamupanīyādhyāpayēdityēkē’ iti kēcit paṭhanti||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

tatō'gniṁ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṁ śiṣyaṁ brūyāt- kāmakrōdhalōbhamōhamānāhaṅkārērṣyāpāruṣyapaiśunyānr̥tālasyāyaśasyāni hitvā, nīcanakharōmṇāśucinā kaṣāyavāsasā satyavratabrahmacaryābhivādanatatparēṇāvaśyaṁ bhavitavyaṁ, madanumatasthānagamanaśayanāsanabhōjanādhyayanaparēṇa bhūtvā matpriyahitēṣu vartitavyam; atō'nyathā tē vartamānasyādharmō bhavati, aphalā ca vidyā, na ca prākāśyaṁ prāpnōti ||6||

View original

ततोऽग्निं त्रिः परिणीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात्- कामक्रोधलोभमोहमानाहङ्कारेर्ष्यापारुष्यपैशुन्यानृतालस्यायशस्यानि हित्वा, नीचनखरोम्णाशुचिना कषायवाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्यं भवितव्यं, मदनुमतस्थानगमनशयनासनभोजनाध्ययनपरेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्तितव्यम्; अतोऽन्यथा ते वर्तमानस्याधर्मो भवति, अफला च विद्या, न च प्राकाश्यं प्राप्नोति ||६||

🔊 Audio coming soon

tatō'gnimityādi| triḥ pariṇīya trīn vārān pradakṣiṇīkr̥tya, agnisākṣikaṁ śiṣyaṁ brūyāditi agnisākṣikaṁ yathā syādēvaṁ śiṣyaṁ brūyāt| kiṁ brūyādityāha- kāmādīn hitvā parityajya, matpriyahitēṣu vartitavyamiti|- kāmaḥ viśiṣṭastrīviṣayasparśasaṅkalpaḥ, athavā śabdādiṣu grahaṇapravr̥ttirvā, svabāndhavakr̥tasnēhō vā kāmaḥ; krōdhaḥ parasyāpakārapūrvakaṁ hr̥dayōttējaḥ; lōbhaḥ parasvagrahaṇēcchā; mōhastu tattvajñānē mūḍhatā, sā punastribhiḥ kāraṇaiḥ- ajñānāt, saṁśayajñānāt, mithyājñānācca; mānaḥ sarvatrōtkarṣēṇātmanō jñānaṁ; kāryē'parāmarśatō'hamiti pravr̥ttirahaṅkāraḥ; īrṣyā parasampattāvasahiṣṇutā; pāruṣyaṁ vāgrūkṣatā; paiśunyaṁ sūcakatā; anr̥tamasatyaṁ; ālasyaṁ karmaṇyanutsāhaḥ; ayaśasyāni vācyasthānapravartanāni; hitvā parityajya| nīcanakharōmṇēti klr̥ptatvānnīcamalpaṁ nakhādi yasya sa tathā, tēna| satyavratabrahmacaryābhivādanatatparēṇēti tatparaśabdaḥ satyādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; brahmacaryaṁ samastēndriyasaṁyamaḥ| avaśyamiti nānyathētyarthaḥ| madanumatāni mayā'nujñātāni matkathitānītyarthaḥ; sthānādiparēṇa bhūtvā tanniṣṭhēna bhūtvā| prākāśyaṁ prasiddhim||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ahaṁ vā tvayi samyagvartamānē yadyanyathādarśī syāmēnōbhāgbhavēyamaphalavidyaśca ||7||

View original

अहं वा त्वयि सम्यग्वर्तमाने यद्यन्यथादर्शी स्यामेनोभाग्भवेयमफलविद्यश्च ||७||

🔊 Audio coming soon

śiṣyapravr̥ttimātmaviṣayē niyamya, śiṣyaviṣayē ātmapravr̥ttiṁ niyamayannāha- ahaṁ vētyādi| yadyanyathādarśī syām anyaprakāradarśī bhavēyaṁ, tadā ēnōbhāgbhavēyaṁ pāpabhājanaṁ bhavāmītyarthaḥ||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

dvijagurudaridramitrapravrajitōpanatasādhvanāthābhyupagatānāṁ cātmabāndhavānāmiva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam, ēvaṁ sādhu bhavati; vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṁ ca na pratikartavyam; ēvaṁ vidyā prakāśatē mitrayaśōdharmārthakāmāṁśca prāpnōti ||8||

View original

द्विजगुरुदरिद्रमित्रप्रव्रजितोपनतसाध्वनाथाभ्युपगतानां चात्मबान्धवानामिव स्वभैषजैः प्रतिकर्तव्यम्, एवं साधु भवति; व्याधशाकुनिकपतितपापकारिणां च न प्रतिकर्तव्यम्; एवं विद्या प्रकाशते मित्रयशोधर्मार्थकामांश्च प्राप्नोति ||८||

🔊 Audio coming soon

śiṣyasya āturē pravr̥ttiṁ niyamayannāha- dvijētyādi| pravrajitāḥ tapasvinaḥ, upanatāḥ sannidhānē praṇayayuktāḥ, sādhavaḥ satpuruṣāḥ; anāthāḥ ēkākinaḥ, abhyupagatā dūrādāyātāḥ santō'ṅgīkr̥tāḥ ; ēṣāṁ pratikartavyaṁ pratividhātavyam| ēvaṁ sādhu bhavati anēna prakārēṇa śōbhanaṁ bhavati| idānīmapravr̥ttiṁ darśayannāha- vyādhētyādi|- vyādhādiṣu satyapyarthalābhē na pratikartavyam| vyādhā vāgurikādayaḥ, śākunikāḥ pakṣiṇāṁ hantāraḥ, patitāḥ svakīyācārabhraṣṭāḥ, pāpakāriṇaḥ gurutalpagādayaḥ| na pratikartavyaṁ nōpacaraṇīyam| ēvaṁ vidyā prakāśatē anēna prakārēṇa vidyā svayamēva prakāśaṁ yāti, kēcit ‘prakāśyatē’ iti paṭhanti||8||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

bhavataścātra- kr̥ṣṇē'ṣṭamī tannidhanē'hanī dvē śuklē tathā'pyēvamahardvisandhyam | akālavidyutstanayitnughōṣē svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||9|| śmaśānayānādyatanāhavēṣu mahōtsavautpātikadarśanēṣu | nādhyēyamanyēṣu ca yēṣu viprā nādhīyatē nāśucinā ca nityam ||10||

View original

भवतश्चात्र- कृष्णेऽष्टमी तन्निधनेऽहनी द्वे शुक्ले तथाऽप्येवमहर्द्विसन्ध्यम् | अकालविद्युत्स्तनयित्नुघोषे स्वतन्त्रराष्ट्रक्षितिपव्यथासु ||९|| श्मशानयानाद्यतनाहवेषु महोत्सवौत्पातिकदर्शनेषु | नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा नाधीयते नाशुचिना च नित्यम् ||१०||

🔊 Audio coming soon

idānīmanadhyayanakālamāha- kr̥ṣṇē ityādi| kr̥ṣṇē'ṣṭamīti kr̥ṣṇapakṣē yā aṣṭamī, tannidhanē kr̥ṣṇapakṣāvasānē, ahanī dvē caturdaśyamāvasyē; śuklē śuklapakṣē'pi, tathā tēnaiva prakārēṇa, nādhyēyamiti; tēnātrāpi aṣṭamīcaturdaśīpaurṇamāsīṣu nādhyēyamiti| tatpratipadōstu pāṭhaniṣēdhaḥ ‘anyēṣu ca yēṣu viprā nādhīyatē’ ityanēna gamyatē; anyē tu pratipadāvanyathā gr̥hītuṁ vyākhyānayanti- tannidhanē iti kr̥ṣṇapakṣāvasānē ahani nādhyēyaṁ, tēna amāvāsyā gr̥hītā; ahanī dvē iti kr̥ṣṇapakṣāvasānasamīpē yau dvau divasau tayōrapi nādhyēyaṁ, tēna caturdaśīpratipadau| ahāni niyamya aharavayavānniyantumāha- ahardvisandhyamiti|- ahani dvayōḥ sandhyayōrnādhyēyamiti| akālavidyutstanayitnughōṣē iti akālaśabdō vidyutstanayitnughōṣābhyāṁ saha sambadhyatē; akālavidyut anārtavā vidyut; vidyudgrahaṇamupalakṣaṇaṁ, tēnākālikī vr̥ṣṭirgr̥hyatē, akālavr̥ṣṭiḥ anr̥tuvr̥ṣṭiḥ, sā tu hēmantaśiśirayōḥ; tathā cōktaṁ- ‘‘pauṣādicaturō māsān smr̥tā vr̥ṣṭirakālikī’’- iti; akālastanayitnughōṣa iti anr̥tumēghagarjitam, anyē sandhyāmēghagarjitamācakṣatē| svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsviti svaśabdastantrādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; tēnātmīyalōkadēśabhūpapīḍāsu| śmaśānayānādyatanāhavēṣviti śmaśānaṁ mr̥tamartyadāhasthānaṁ, yānaṁ hastyādi, adyatanaṁ vadhasthānam , āhavaḥ saṅgrāmaḥ| mahōtsavautpātikadarśanēṣviti mahōtsavāḥ śakrōtsavādayaḥ; tathāhi- bhādrapadapaurṇamāsyāṁ śakrasya mahōtsavaḥ, āśvinyāṁ kaumudīmahōtsavaḥ, uttarāyaṇasaṅkrāntau kubēramahōtsavaḥ, caitraśuklatrayōdaśyāṁ madanamahōtsavaḥ, ityādayaḥ; utpātaḥ aniṣṭasūcakanimittaṁ nirghātādi; anyē tūtpātaṁ trividhamācakṣatē- bhaumam, āntarikṣaṁ, divyamiti; tēṣu madhyē bhauma utpātaḥ sthirājātaḥ, āntarikṣō gandharvapurēndracāpādi, divyō grahanakṣatravaikr̥tamutpātādiśca; utpāta ēva autpātikaḥ| anuktasaṅgrahārthamāha- nādhyēyamanyēṣu cētyādi| tē ca kālaviśēṣāśchandōgānāṁ vacanādēvāvagantavyā iti| anyē tvatra ucchiṣṭādibhōjavacanamāśrayanti| kr̥ṣṇāṣṭamīti kēcit paṭhanti||9-10||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śiṣyōpanayanīyō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ ||2||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ||2||

2. śiṣyōpanayanīyādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi