Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಶಿಷ್ಯೋಪನಯನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಧ್ಯಾಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅಥಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದಾನನ್ತರ್ಯೇ, ಅತಃಶಬ್ದೋ ಹೇತ್ವರ್ಥೇ, ಸ ಚ ಹೇತುಃ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ವಿಸ್ತರೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ; ಏವಂ ಪ್ರತ್ಯಧ್ಯಾಯಂ ಅಥಾತಃಶಬ್ದೌ ಜ್ಞಾತವ್ಯೌ| ಶಿಷ್ಯೋಪನಯನೀಯಮಿತಿ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಉಪನಯನಂ ದೀಕ್ಷಾ, ತದಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಶಿಷ್ಯೋಪನಯನೀಯಸ್ತಂ ತಥಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ಉಪನಯನಮಾತ್ಮವತ್ತಯಾ ಅರ್ಥೀ(ಙ್ಗೀ)ಕರಣಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯಃ ಪ್ರಾಗುಪನೀತಾಃ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಯುರ್ವೇದಪಠನಾರಮ್ಭೇ ಪುನರುಪನಯನಂ, ಯಥಾ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮಾನ್ಯಧೀತ್ಯ ಅಥರ್ವಾರಮ್ಭೇ ಪುನರ್ವ್ರತಾವತರಣಂ ಧನುರ್ವೇದಾರಮ್ಭೇ ಚ, ತದ್ವದತ್ರಾಪಿ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವೈಶ್ಯಾನಾಮನ್ಯತಮಮನ್ವಯವಯಃಶೀಲಶೌರ್ಯಶೌಚಾಚಾರವಿನಯಶಕ್ತಿಬಲಮೇಧಾಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಮತಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಯುಕ್ತಂ ತನುಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದನ್ತಾಗ್ರಮೃಜುವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷಿನಾಸಂ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಂ ಕ್ಲೇಶಸಹಂ ಚ ಭಿಷಕ್ ಶಿಷ್ಯಮುಪನಯೇತ್ |
ಅತೋ ವಿಪರೀತಗುಣಂ ನೋಪನಯೇತ್ ||೩||
View original
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामन्यतममन्वयवयःशीलशौर्यशौचाचारविनयशक्तिबलमेधाधृतिस्मृतिमतिप्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृजुवक्त्राक्षिनासं प्रसन्नचित्तवाक्चेष्टं क्लेशसहं च भिषक् शिष्यमुपनयेत् |
अतो विपरीतगुणं नोपनयेत् ||३||
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವೈಶ್ಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಅನ್ಯತಮಮೇಕತಮಮ್| ಅನ್ವಯಾದಿಯುಕ್ತಂ; ತತ್ರ, ಅನ್ವಯಃ ಆಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯಿಕುಲಮ್, ಅನ್ಯೇ ವಂಶಶುದ್ಧಿಮಾಹುಃ; ವಯೋಽತ್ರ ಬಾಲ್ಯಂ ತಾರುಣ್ಯಂ ವಾ; ಶೀಲಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನುಸಾರಿಣೋಽವಿಪರೀತಸ್ವಭಾವಃ; ಶೌರ್ಯಂ ಶೂರತ್ವಂ, ಸರ್ವತ್ರಾವಿಷಾದಿತಾ; ಶೌಚಂ ಶುಚಿತಾ, ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ ಬಾಹ್ಯಮಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಚ, ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಂ ಸ್ನಾನಾದಿಕಮ್, ಆಭ್ಯನ್ತರಂ ಮನಃಶುದ್ಧಿಃ; ಆಚಾರಃ ಕುಲದೇಶಾದ್ಯನುಗತಂ ಲೌಕಿಕಂ ವಿಧಾನಮ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸಿಕಂ ಶುಭವ್ಯಾಪಾರಲಕ್ಷಣಂ ತ್ರಿವಿಧಮಾಹುಃ, ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿವಿಹಿತಾನುಷ್ಠಾನಮಿತ್ಯೇಕೇ; ವಿನಯಃ ಇನ್ದ್ರಿಯವಶಿತ್ವಂ; ಶಕ್ತಿಃ ಉತ್ಸಾಹಶಕ್ತಿಃ; ಬಲಂ ಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತನಕ್ಷಮತಾ, ಅನ್ಯೇ ಶಕ್ತಿಬಲಯೋರ್ವಿಪರ್ಯಯಮಾಹುಃ; ಮೇಧಾ ಗ್ರನ್ಥಾವಧಾರಣಕರ್ಷಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ; ಧೃತಿಃ ಮನಃಸನ್ತುಷ್ಟಿಃ, ಅನ್ಯೇ ನಿಯಮಾತ್ಮಿಕಾಂ ಬುದ್ಧಿಮಾಹುಃ; ಸ್ಮೃತಿಃ ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಸ್ಯ ಸ್ಮರಣಮ್, ಅರ್ಥಧಾರಣಶಕ್ತಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಮತಿಃ ಅನಾಗತಾರ್ಥೋದ್ದೇಶಃ, ತ್ರಿಕಾಲವಿಷಯಾ ಬುದ್ಧಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಅರ್ಥಾವಬೋಧಪ್ರಾಗಲ್ಭ್ಯಮನುಷ್ಠಾನಂ ವಾ| ತನುಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದನ್ತಾಗ್ರಮಿತಿ ತನುಶಬ್ದೋ ಜಿಹ್ವಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ‘ತನುಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದನ್ತಂ’ ಇತ್ಯೇಕೇ ಪಠನ್ತಿ| ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರಸನ್ನಶಬ್ದೋಽಪಿ ಚಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಚೇಷ್ಟಾ ಕಾಯಪರಿಸ್ಪನ್ದಃ| ಕ್ಲೇಶಸಹಂ ದುಃಖಸಹಮ್| ಉಪನಯೇತ್ ದೀಕ್ಷೇತ್| ಅತ ಇತಿ ಅತ ಏವಙ್ಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಾಚ್ಛಿಷ್ಯಾತ್, ವಿಪರೀತಗುಣಂ ವಿಸದೃಶಗುಣಂ, ನೋಪನಯೇತ್ ನ ದೀಕ್ಷೇತ್| ಅನ್ವಯಾದಿಯುಕ್ತಂ ಶಿಷ್ಯಮುಪನಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಗುಣಹೀನಸ್ಯ ನಿಷೇಧೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನರ್ನಿಷೇಧವಚನಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ, ತೇನ ವಿಪರೀತಗುಣಂ ನೋಪನಯೇದೇವ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ಉಪನಯನೀಯಂ ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪ್ರಶಸ್ತೇಷು ತಿಥಿಕರಣಮುಹೂರ್ತನಕ್ಷತ್ರೇಷು ಪ್ರಶಸ್ತಾಯಾಂ ದಿಶಿ ಶುಚೌ ಸಮೇ ದೇಶೇ ಚತುರ್ಹಸ್ತಂ ಚತುರಸ್ರಂ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಮುಪಲಿಪ್ಯ ಗೋಮಯೇನ, ದರ್ಭೈಃ ಸಂಸ್ತೀರ್ಯ ರತ್ನಪುಷ್ಪಲಾಜಭಕ್ತೈರ್ದೇವತಾಃ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ವಿಪ್ರಾನ್ ಭಿಷಜಶ್ಚ, ತತ್ರೋಲ್ಲಿಖ್ಯಾಭ್ಯುಕ್ಷ್ಯ ಚ ದಕ್ಷಿಣತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾಽಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ, ಖದಿರಪಲಾಶದೇವದಾರುಬಿಲ್ವಾನಾಂ ಸಮಿದ್ಭಿಶ್ಚತುರ್ಣಾಂ ವಾ ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಾಣಾಂ (ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಮಧೂಕಾನಾಂ) ದಧಿಮಧುಘೃತಾಕ್ತಾಭಿರ್ದಾರ್ವೀಹೌಮಿಕೇನ ವಿಧಿನಾ ಸಪ್ರಣವಾಭಿರ್ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ ಸ್ರುವೇಣಾಜ್ಯಾಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾತ್, ತತಃ ಪ್ರತಿದೈವತಮೃಷೀಂಶ್ಚ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಶಿಷ್ಯಮಪಿ ಕಾರಯೇತ್ ||೪||
View original
उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन, दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च, तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय, खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां (न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानां) दधिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिना सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात्, ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात्, शिष्यमपि कारयेत् ||४||
ಶಿಷ್ಯಗುಣಸಮ್ಪದಮಭಿಧಾಯ, ಉಪನಯನವಿಧಿಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಉಪನಯನೀಯಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ|- ಉಪನಯನೀಯಮ್ ಉಪನಯನಾರ್ಹಂ ಪೂರ್ವೋದಿತಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಶಿಷ್ಯಂ ಭಿಷಕ್ ಸ್ವಾಹಾಕಾರಂ ಕಾರಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕದಾ ಕಾರಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಶಸ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಶಸ್ತಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ, ತದನು ರತ್ನಪುಷ್ಪೇತ್ಯಾದಿ, ತತಶ್ಚ ತತ್ರೋಲ್ಲಿಖ್ಯೇತ್ಯಾದಿ, ತದನನ್ತರಮಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಖದಿರಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ವಾ ದಧಿಮಧುಘೃತಾಕ್ತಾಭಿಃ ಸಮಿದ್ಭಿಃ ಕೃತ್ವಾ ದಾರ್ವೀಹೌಮಿಕೇನ ವಿಧಿನಾ ಜುಹುಯಾತ್, ತಥಾ ಸಪ್ರಣವಾಭಿರ್ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಭಿರುಪಲಕ್ಷಿತಾಃ ಸ್ರುವೇಣ ಕೃತ್ವಾ ಆಜ್ಯಾಹುತೀರೇವ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಉಪನಯನೀಯಸ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಉಪನಯನೀಯ ಇತಿ ಕರ್ತರಿ ಪ್ರಯೋಗಃ; ತೇನ ಉಪನೇತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇದಮಿದಂ ಕೃತ್ವಾ ಆಜ್ಯಾಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಾಕ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ರಹಣಂ ವರ್ಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾತ್| ಪ್ರಶಸ್ತೇಷು ತಿಥಿಕರಣಮುಹೂರ್ತನಕ್ಷತ್ರೇಷ್ವಿತಿ ತಿಥಯಃ ಪ್ರತಿಪದಾದ್ಯಾಃ, ಕರಣಾನಿ ಬವಬಾಲವಾದೀನಿ, ಮುಹೂರ್ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ ಶಿವಾದ್ಯಾ ಅನಿಲಪರ್ಯನ್ತಾಃ, ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಅಶ್ವಿನೀಪ್ರಭೃತೀನಿ; ಏಷಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಂ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರವಿದಾಂ ವಚನಾದುನ್ನೇಯಮ್| ಪ್ರಶಸ್ತಾಯಾಂ ದಿಶಿ ಪ್ರಾಚ್ಯಾಮುದೀಚ್ಯಾಂ ವಾ| ಚತುರಸ್ರಂ ಚತುಷ್ಕೋಣಮ್| ಗೋಮಯೇನ ಗೋಪುರೀಷೇಣ| ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಂ ವ್ರತಸಾಧನಪಿಣ್ಡಿಕಾಂ, ಗೋಚರ್ಮಮಾತ್ರಭೂಪ್ರದೇಶಃ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಏಕೇ ಚತುರ್ಹಸ್ತಸ್ಥಾನೇ ‘ಗೋಚರ್ಮಮಾತ್ರಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಗೋಚರ್ಮಮಾತ್ರಸ್ಥಣ್ಡಿಲಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ- ಗೋಚರ್ಮಮಾತ್ರಂ ಚತುರ್ಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣಂ, ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಂ ಸಂಸ್ಕೃತಾ ಭೂಃ| ತತ್ರೇತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲೇ; ಉಲ್ಲಿಖ್ಯ ಊರ್ಧ್ವಮುಖೀಂ ಲೇಖಾಂ ಕೃತ್ವಾ; ಅಭ್ಯುಕ್ಷ್ಯ ಜಲೇನ ಸಿಕ್ತ್ವಾ| ಅಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಸನ್ನಿಧಾನೇ ಆರೋಪ್ಯ| ಚತುರ್ಣಾಂ ವಾ ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಾಣಾಮಿತಿ ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಮಧೂಕಾನಾಮ್| ದಾರ್ವೀಹೌಮಿಕೇನ ವಿಧಿನೇತಿ ದಾರ್ವೀಹೋಮಪ್ರೋಕ್ತಕಲ್ಪೇನ; ದಾರ್ವೀಹೌಮಿಕೋ ವಿಧಿಸ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಛನ್ದೋವಿದಾಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಸಪ್ರಣವಾಭಿಃ ಸೋಙ್ಕಾರಾಭಿಃ, ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ ಭೂಃ ಸ್ವಾಹೇತ್ಯಾದಿಭಿಃ; ತಥಾಹಿ- ॐ ಭೂಃ ಸ್ವಾಹಾ, ॐ ಭುವಃ ಸ್ವಾಹಾ, ॐ ಸ್ವಃ ಸ್ವಾಹಾ, ॐ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವಃ ಸ್ವಾಹಾ, ಇತಿ| ಸ್ರುವೇಣಾಜ್ಯಾಹುತೀರ್ಜುಹುಯಾದಿತಿ ದಾರುಹಸ್ತಕೇನ ಘೃತಾಹುತೀರ್ದದ್ಯಾತ್| ಪ್ರತಿದೈವತಮೃಷೀಂಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ಋಷೀಂಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪ್ರತಿಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಪ್ರತಿದೈವತಂ ಪ್ರತಿಋಷೀನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಪ್ರತಿದೈವತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಸ್ವಾಹಾ, ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸ್ವಾಹಾ, ಅಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಸ್ವಾಹಾ, ಇನ್ದ್ರಾಯ ಸ್ವಾಹಾ; ಪ್ರತಿಋಷೀನಿತಿ ಧನ್ವನ್ತರಯೇ ಸ್ವಾಹಾ, ಭರದ್ವಾಜಾಯ ಸ್ವಾಹಾ, ಆತ್ರೇಯಾಯ ಸ್ವಾಹಾ, ಇತ್ಯಾದಿ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮುಪನಯನಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ, (ರಾಜನ್ಯೋ ದ್ವಯಸ್ಯ, ವೈಶ್ಯೋ ವೈಶ್ಯಸ್ಯೈವೇತಿ;) ಶೂದ್ರಮಪಿ ಕುಲಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಮನ್ತ್ರವರ್ಜಮನುಪನೀತಮಧ್ಯಾಪಯೇದಿತ್ಯೇಕೇ ||೫||
View original
ब्राह्मणस्त्रयाणां वर्णानामुपनयनं कर्तुमर्हति, (राजन्यो द्वयस्य, वैश्यो वैश्यस्यैवेति;) शूद्रमपि कुलगुणसम्पन्नं मन्त्रवर्जमनुपनीतमध्यापयेदित्येके ||५||
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ತ್ರಯಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ರಾಜನ್ಯೋ ದ್ವಯಸ್ಯ, ವೈಶ್ಯೋ ವೈಶ್ಯಸ್ಯೈವ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ನಿಬನ್ಧೈರನಾರ್ಷೀಕೃತಃ| ಶೂದ್ರಮಪಿ ಕುಲಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ ಕುಲಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಮಿತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಶಬ್ದಃ ಕುಲಗುಣಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಕುಲಸಮ್ಪನ್ನಮಾಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯಿಕುಲಸಂಯುಕ್ತಂ, ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ವಯಃಶೌಚಾದಿಶಿಷ್ಯಗುಣಸಂಯುಕ್ತಮ್| ಅನುಪನೀತಂ ದೀಕ್ಷಾರಹಿತಮ್| ‘ಶೂದ್ರಮಪಿ ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಮನ್ತ್ರವರ್ಜಮುಪನೀಯಾಧ್ಯಾಪಯೇದಿತ್ಯೇಕೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತತೋಽಗ್ನಿಂ ತ್ರಿಃ ಪರಿಣೀಯಾಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕಂ ಶಿಷ್ಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಮೋಹಮಾನಾಹಙ್ಕಾರೇರ್ಷ್ಯಾಪಾರುಷ್ಯಪೈಶುನ್ಯಾನೃತಾಲಸ್ಯಾಯಶಸ್ಯಾನಿ ಹಿತ್ವಾ, ನೀಚನಖರೋಮ್ಣಾಶುಚಿನಾ ಕಷಾಯವಾಸಸಾ ಸತ್ಯವ್ರತಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಭಿವಾದನತತ್ಪರೇಣಾವಶ್ಯಂ ಭವಿತವ್ಯಂ, ಮದನುಮತಸ್ಥಾನಗಮನಶಯನಾಸನಭೋಜನಾಧ್ಯಯನಪರೇಣ ಭೂತ್ವಾ ಮತ್ಪ್ರಿಯಹಿತೇಷು ವರ್ತಿತವ್ಯಮ್; ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ತೇ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯಾಧರ್ಮೋ ಭವತಿ, ಅಫಲಾ ಚ ವಿದ್ಯಾ, ನ ಚ ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ||೬||
View original
ततोऽग्निं त्रिः परिणीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात्- कामक्रोधलोभमोहमानाहङ्कारेर्ष्यापारुष्यपैशुन्यानृतालस्यायशस्यानि हित्वा, नीचनखरोम्णाशुचिना कषायवाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्यं भवितव्यं, मदनुमतस्थानगमनशयनासनभोजनाध्ययनपरेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्तितव्यम्; अतोऽन्यथा ते वर्तमानस्याधर्मो भवति, अफला च विद्या, न च प्राकाश्यं प्राप्नोति ||६||
ತತೋಽಗ್ನಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಃ ಪರಿಣೀಯ ತ್ರೀನ್ ವಾರಾನ್ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀಕೃತ್ಯ, ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕಂ ಶಿಷ್ಯಂ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದೇವಂ ಶಿಷ್ಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಕಿಂ ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಕಾಮಾದೀನ್ ಹಿತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ, ಮತ್ಪ್ರಿಯಹಿತೇಷು ವರ್ತಿತವ್ಯಮಿತಿ|- ಕಾಮಃ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ತ್ರೀವಿಷಯಸ್ಪರ್ಶಸಙ್ಕಲ್ಪಃ, ಅಥವಾ ಶಬ್ದಾದಿಷು ಗ್ರಹಣಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ, ಸ್ವಬಾನ್ಧವಕೃತಸ್ನೇಹೋ ವಾ ಕಾಮಃ; ಕ್ರೋಧಃ ಪರಸ್ಯಾಪಕಾರಪೂರ್ವಕಂ ಹೃದಯೋತ್ತೇಜಃ; ಲೋಭಃ ಪರಸ್ವಗ್ರಹಣೇಚ್ಛಾ; ಮೋಹಸ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇ ಮೂಢತಾ, ಸಾ ಪುನಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ- ಅಜ್ಞಾನಾತ್, ಸಂಶಯಜ್ಞಾನಾತ್, ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ; ಮಾನಃ ಸರ್ವತ್ರೋತ್ಕರ್ಷೇಣಾತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಂ; ಕಾರ್ಯೇಽಪರಾಮರ್ಶತೋಽಹಮಿತಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಹಙ್ಕಾರಃ; ಈರ್ಷ್ಯಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಾವಸಹಿಷ್ಣುತಾ; ಪಾರುಷ್ಯಂ ವಾಗ್ರೂಕ್ಷತಾ; ಪೈಶುನ್ಯಂ ಸೂಚಕತಾ; ಅನೃತಮಸತ್ಯಂ; ಆಲಸ್ಯಂ ಕರ್ಮಣ್ಯನುತ್ಸಾಹಃ; ಅಯಶಸ್ಯಾನಿ ವಾಚ್ಯಸ್ಥಾನಪ್ರವರ್ತನಾನಿ; ಹಿತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ| ನೀಚನಖರೋಮ್ಣೇತಿ ಕ್ಲೃಪ್ತತ್ವಾನ್ನೀಚಮಲ್ಪಂ ನಖಾದಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ತೇನ| ಸತ್ಯವ್ರತಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಭಿವಾದನತತ್ಪರೇಣೇತಿ ತತ್ಪರಶಬ್ದಃ ಸತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಸಮಸ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯಮಃ| ಅವಶ್ಯಮಿತಿ ನಾನ್ಯಥೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮದನುಮತಾನಿ ಮಯಾಽನುಜ್ಞಾತಾನಿ ಮತ್ಕಥಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಸ್ಥಾನಾದಿಪರೇಣ ಭೂತ್ವಾ ತನ್ನಿಷ್ಠೇನ ಭೂತ್ವಾ| ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಮ್||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ಅಹಂ ವಾ ತ್ವಯಿ ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ತಮಾನೇ ಯದ್ಯನ್ಯಥಾದರ್ಶೀ ಸ್ಯಾಮೇನೋಭಾಗ್ಭವೇಯಮಫಲವಿದ್ಯಶ್ಚ ||೭||
View original
अहं वा त्वयि सम्यग्वर्तमाने यद्यन्यथादर्शी स्यामेनोभाग्भवेयमफलविद्यश्च ||७||
ಶಿಷ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾತ್ಮವಿಷಯೇ ನಿಯಮ್ಯ, ಶಿಷ್ಯವಿಷಯೇ ಆತ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಅಹಂ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯನ್ಯಥಾದರ್ಶೀ ಸ್ಯಾಮ್ ಅನ್ಯಪ್ರಕಾರದರ್ಶೀ ಭವೇಯಂ, ತದಾ ಏನೋಭಾಗ್ಭವೇಯಂ ಪಾಪಭಾಜನಂ ಭವಾಮೀತ್ಯರ್ಥಃ||೭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ದ್ವಿಜಗುರುದರಿದ್ರಮಿತ್ರಪ್ರವ್ರಜಿತೋಪನತಸಾಧ್ವನಾಥಾಭ್ಯುಪಗತಾನಾಂ ಚಾತ್ಮಬಾನ್ಧವಾನಾಮಿವ ಸ್ವಭೈಷಜೈಃ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಮ್, ಏವಂ ಸಾಧು ಭವತಿ; ವ್ಯಾಧಶಾಕುನಿಕಪತಿತಪಾಪಕಾರಿಣಾಂ ಚ ನ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಮ್; ಏವಂ ವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಮಿತ್ರಯಶೋಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ||೮||
View original
द्विजगुरुदरिद्रमित्रप्रव्रजितोपनतसाध्वनाथाभ्युपगतानां चात्मबान्धवानामिव स्वभैषजैः प्रतिकर्तव्यम्, एवं साधु भवति; व्याधशाकुनिकपतितपापकारिणां च न प्रतिकर्तव्यम्; एवं विद्या प्रकाशते मित्रयशोधर्मार्थकामांश्च प्राप्नोति ||८||
ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಆತುರೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ದ್ವಿಜೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವ್ರಜಿತಾಃ ತಪಸ್ವಿನಃ, ಉಪನತಾಃ ಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪ್ರಣಯಯುಕ್ತಾಃ, ಸಾಧವಃ ಸತ್ಪುರುಷಾಃ; ಅನಾಥಾಃ ಏಕಾಕಿನಃ, ಅಭ್ಯುಪಗತಾ ದೂರಾದಾಯಾತಾಃ ಸನ್ತೋಽಙ್ಗೀಕೃತಾಃ ; ಏಷಾಂ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರತಿವಿಧಾತವ್ಯಮ್| ಏವಂ ಸಾಧು ಭವತಿ ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಶೋಭನಂ ಭವತಿ| ಇದಾನೀಮಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವ್ಯಾಧೇತ್ಯಾದಿ|- ವ್ಯಾಧಾದಿಷು ಸತ್ಯಪ್ಯರ್ಥಲಾಭೇ ನ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಧಾ ವಾಗುರಿಕಾದಯಃ, ಶಾಕುನಿಕಾಃ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಹನ್ತಾರಃ, ಪತಿತಾಃ ಸ್ವಕೀಯಾಚಾರಭ್ರಷ್ಟಾಃ, ಪಾಪಕಾರಿಣಃ ಗುರುತಲ್ಪಗಾದಯಃ| ನ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಂ ನೋಪಚರಣೀಯಮ್| ಏವಂ ವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವಿದ್ಯಾ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರಕಾಶಂ ಯಾತಿ, ಕೇಚಿತ್ ‘ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ಕೃಷ್ಣೇಽಷ್ಟಮೀ ತನ್ನಿಧನೇಽಹನೀ ದ್ವೇ ಶುಕ್ಲೇ ತಥಾಽಪ್ಯೇವಮಹರ್ದ್ವಿಸನ್ಧ್ಯಮ್ |
ಅಕಾಲವಿದ್ಯುತ್ಸ್ತನಯಿತ್ನುಘೋಷೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಷಿತಿಪವ್ಯಥಾಸು ||೯||
ಶ್ಮಶಾನಯಾನಾದ್ಯತನಾಹವೇಷು ಮಹೋತ್ಸವೌತ್ಪಾತಿಕದರ್ಶನೇಷು |
ನಾಧ್ಯೇಯಮನ್ಯೇಷು ಚ ಯೇಷು ವಿಪ್ರಾ ನಾಧೀಯತೇ ನಾಶುಚಿನಾ ಚ ನಿತ್ಯಮ್ ||೧೦||
View original
भवतश्चात्र- कृष्णेऽष्टमी तन्निधनेऽहनी द्वे शुक्ले तथाऽप्येवमहर्द्विसन्ध्यम् |
अकालविद्युत्स्तनयित्नुघोषे स्वतन्त्रराष्ट्रक्षितिपव्यथासु ||९||
श्मशानयानाद्यतनाहवेषु महोत्सवौत्पातिकदर्शनेषु |
नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा नाधीयते नाशुचिना च नित्यम् ||१०||
ಇದಾನೀಮನಧ್ಯಯನಕಾಲಮಾಹ- ಕೃಷ್ಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣೇಽಷ್ಟಮೀತಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷೇ ಯಾ ಅಷ್ಟಮೀ, ತನ್ನಿಧನೇ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾವಸಾನೇ, ಅಹನೀ ದ್ವೇ ಚತುರ್ದಶ್ಯಮಾವಸ್ಯೇ; ಶುಕ್ಲೇ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇಽಪಿ, ತಥಾ ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ನಾಧ್ಯೇಯಮಿತಿ; ತೇನಾತ್ರಾಪಿ ಅಷ್ಟಮೀಚತುರ್ದಶೀಪೌರ್ಣಮಾಸೀಷು ನಾಧ್ಯೇಯಮಿತಿ| ತತ್ಪ್ರತಿಪದೋಸ್ತು ಪಾಠನಿಷೇಧಃ ‘ಅನ್ಯೇಷು ಚ ಯೇಷು ವಿಪ್ರಾ ನಾಧೀಯತೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ಗಮ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರತಿಪದಾವನ್ಯಥಾ ಗೃಹೀತುಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ತನ್ನಿಧನೇ ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾವಸಾನೇ ಅಹನಿ ನಾಧ್ಯೇಯಂ, ತೇನ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ಗೃಹೀತಾ; ಅಹನೀ ದ್ವೇ ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾವಸಾನಸಮೀಪೇ ಯೌ ದ್ವೌ ದಿವಸೌ ತಯೋರಪಿ ನಾಧ್ಯೇಯಂ, ತೇನ ಚತುರ್ದಶೀಪ್ರತಿಪದೌ| ಅಹಾನಿ ನಿಯಮ್ಯ ಅಹರವಯವಾನ್ನಿಯನ್ತುಮಾಹ- ಅಹರ್ದ್ವಿಸನ್ಧ್ಯಮಿತಿ|- ಅಹನಿ ದ್ವಯೋಃ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರ್ನಾಧ್ಯೇಯಮಿತಿ| ಅಕಾಲವಿದ್ಯುತ್ಸ್ತನಯಿತ್ನುಘೋಷೇ ಇತಿ ಅಕಾಲಶಬ್ದೋ ವಿದ್ಯುತ್ಸ್ತನಯಿತ್ನುಘೋಷಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಅಕಾಲವಿದ್ಯುತ್ ಅನಾರ್ತವಾ ವಿದ್ಯುತ್; ವಿದ್ಯುದ್ಗ್ರಹಣಮುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾಕಾಲಿಕೀ ವೃಷ್ಟಿರ್ಗೃಹ್ಯತೇ, ಅಕಾಲವೃಷ್ಟಿಃ ಅನೃತುವೃಷ್ಟಿಃ, ಸಾ ತು ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- ‘‘ಪೌಷಾದಿಚತುರೋ ಮಾಸಾನ್ ಸ್ಮೃತಾ ವೃಷ್ಟಿರಕಾಲಿಕೀ’’- ಇತಿ; ಅಕಾಲಸ್ತನಯಿತ್ನುಘೋಷ ಇತಿ ಅನೃತುಮೇಘಗರ್ಜಿತಮ್, ಅನ್ಯೇ ಸನ್ಧ್ಯಾಮೇಘಗರ್ಜಿತಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಸ್ವತನ್ತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಷಿತಿಪವ್ಯಥಾಸ್ವಿತಿ ಸ್ವಶಬ್ದಸ್ತನ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನಾತ್ಮೀಯಲೋಕದೇಶಭೂಪಪೀಡಾಸು| ಶ್ಮಶಾನಯಾನಾದ್ಯತನಾಹವೇಷ್ವಿತಿ ಶ್ಮಶಾನಂ ಮೃತಮರ್ತ್ಯದಾಹಸ್ಥಾನಂ, ಯಾನಂ ಹಸ್ತ್ಯಾದಿ, ಅದ್ಯತನಂ ವಧಸ್ಥಾನಮ್ , ಆಹವಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಮಃ| ಮಹೋತ್ಸವೌತ್ಪಾತಿಕದರ್ಶನೇಷ್ವಿತಿ ಮಹೋತ್ಸವಾಃ ಶಕ್ರೋತ್ಸವಾದಯಃ; ತಥಾಹಿ- ಭಾದ್ರಪದಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ಶಕ್ರಸ್ಯ ಮಹೋತ್ಸವಃ, ಆಶ್ವಿನ್ಯಾಂ ಕೌಮುದೀಮಹೋತ್ಸವಃ, ಉತ್ತರಾಯಣಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತೌ ಕುಬೇರಮಹೋತ್ಸವಃ, ಚೈತ್ರಶುಕ್ಲತ್ರಯೋದಶ್ಯಾಂ ಮದನಮಹೋತ್ಸವಃ, ಇತ್ಯಾದಯಃ; ಉತ್ಪಾತಃ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕನಿಮಿತ್ತಂ ನಿರ್ಘಾತಾದಿ; ಅನ್ಯೇ ತೂತ್ಪಾತಂ ತ್ರಿವಿಧಮಾಚಕ್ಷತೇ- ಭೌಮಮ್, ಆನ್ತರಿಕ್ಷಂ, ದಿವ್ಯಮಿತಿ; ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಭೌಮ ಉತ್ಪಾತಃ ಸ್ಥಿರಾಜಾತಃ, ಆನ್ತರಿಕ್ಷೋ ಗನ್ಧರ್ವಪುರೇನ್ದ್ರಚಾಪಾದಿ, ದಿವ್ಯೋ ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರವೈಕೃತಮುತ್ಪಾತಾದಿಶ್ಚ; ಉತ್ಪಾತ ಏವ ಔತ್ಪಾತಿಕಃ| ಅನುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ನಾಧ್ಯೇಯಮನ್ಯೇಷು ಚೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ಚ ಕಾಲವಿಶೇಷಾಶ್ಛನ್ದೋಗಾನಾಂ ವಚನಾದೇವಾವಗನ್ತವ್ಯಾ ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಾದಿಭೋಜವಚನಮಾಶ್ರಯನ್ತಿ| ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಮೀತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೯-೧೦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಶಿಷ್ಯೋಪನಯನೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||