Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ ശിഷ്യോപനയനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അഥാത ഇത്യാദി| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിരിതി പ്രത്യധ്യായം ബോദ്ധവ്യമ്| അഥശബ്ദോऽത്ര പൂര്വാധ്യായാദാനന്തര്യേ, അതഃശബ്ദോ ഹേത്വര്ഥേ, സ ച ഹേതുഃ പൂര്വാധ്യായേ വിസ്തരേണ വ്യാഖ്യാതഃ; ഏവം പ്രത്യധ്യായം അഥാതഃശബ്ദൌ ജ്ഞാതവ്യൌ| ശിഷ്യോപനയനീയമിതി ശിഷ്യസ്യ ഉപനയനം ദീക്ഷാ, തദധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ ശിഷ്യോപനയനീയസ്തം തഥാ; അന്യേ തു ഉപനയനമാത്മവത്തയാ അര്ഥീ(ങ്ഗീ)കരണമ്| യദ്യപി ബ്രാഹ്മണാദയഃ പ്രാഗുപനീതാഃ, തഥാऽപ്യായുര്വേദപഠനാരമ്ഭേ പുനരുപനയനം, യഥാ ഋഗ്യജുഃസാമാന്യധീത്യ അഥര്വാരമ്ഭേ പുനര്വ്രതാവതരണം ധനുര്വേദാരമ്ഭേ ച, തദ്വദത്രാപി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവൈശ്യാനാമന്യതമമന്വയവയഃശീലശൌര്യശൌചാചാരവിനയശക്തിബലമേധാധൃതിസ്മൃതിമതിപ്രതിപത്തിയുക്തം തനുജിഹ്വൌഷ്ഠദന്താഗ്രമൃജുവക്ത്രാക്ഷിനാസം പ്രസന്നചിത്തവാക്ചേഷ്ടം ക്ലേശസഹം ച ഭിഷക് ശിഷ്യമുപനയേത് |
അതോ വിപരീതഗുണം നോപനയേത് ||൩||
View original
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामन्यतममन्वयवयःशीलशौर्यशौचाचारविनयशक्तिबलमेधाधृतिस्मृतिमतिप्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृजुवक्त्राक्षिनासं प्रसन्नचित्तवाक्चेष्टं क्लेशसहं च भिषक् शिष्यमुपनयेत् |
अतो विपरीतगुणं नोपनयेत् ||३||
ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവൈശ്യാനാമിത്യാദി| ബ്രാഹ്മണാദിഷു മധ്യേ അന്യതമമേകതമമ്| അന്വയാദിയുക്തം; തത്ര, അന്വയഃ ആയുര്വേദാധ്യായികുലമ്, അന്യേ വംശശുദ്ധിമാഹുഃ; വയോऽത്ര ബാല്യം താരുണ്യം വാ; ശീലം ശാസ്ത്രാര്ഥാനുസാരിണോऽവിപരീതസ്വഭാവഃ; ശൌര്യം ശൂരത്വം, സര്വത്രാവിഷാദിതാ; ശൌചം ശുചിതാ, തച്ച ദ്വിവിധം ബാഹ്യമാഭ്യന്തരം ച, തത്ര ബാഹ്യം സ്നാനാദികമ്, ആഭ്യന്തരം മനഃശുദ്ധിഃ; ആചാരഃ കുലദേശാദ്യനുഗതം ലൌകികം വിധാനമ്, അന്യേ തു കായവാങ്മാനസികം ശുഭവ്യാപാരലക്ഷണം ത്രിവിധമാഹുഃ, ശ്രുതിസ്മൃതിവിഹിതാനുഷ്ഠാനമിത്യേകേ; വിനയഃ ഇന്ദ്രിയവശിത്വം; ശക്തിഃ ഉത്സാഹശക്തിഃ; ബലം ക്രിയാനിര്വര്തനക്ഷമതാ, അന്യേ ശക്തിബലയോര്വിപര്യയമാഹുഃ; മേധാ ഗ്രന്ഥാവധാരണകര്ഷണസാമര്ഥ്യം; ധൃതിഃ മനഃസന്തുഷ്ടിഃ, അന്യേ നിയമാത്മികാം ബുദ്ധിമാഹുഃ; സ്മൃതിഃ പൂര്വാനുഭൂതസ്യ സ്മരണമ്, അര്ഥധാരണശക്തിരിത്യന്യേ; മതിഃ അനാഗതാര്ഥോദ്ദേശഃ, ത്രികാലവിഷയാ ബുദ്ധിരിത്യന്യേ; പ്രതിപത്തിഃ അര്ഥാവബോധപ്രാഗല്ഭ്യമനുഷ്ഠാനം വാ| തനുജിഹ്വൌഷ്ഠദന്താഗ്രമിതി തനുശബ്ദോ ജിഹ്വാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, ‘തനുജിഹ്വൌഷ്ഠദന്തം’ ഇത്യേകേ പഠന്തി| പ്രസന്നചിത്തവാക്ചേഷ്ടമിതി പ്രസന്നശബ്ദോऽപി ചിത്താദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; ചേഷ്ടാ കായപരിസ്പന്ദഃ| ക്ലേശസഹം ദുഃഖസഹമ്| ഉപനയേത് ദീക്ഷേത്| അത ഇതി അത ഏവങ്ഗുണവിശിഷ്ടാച്ഛിഷ്യാത്, വിപരീതഗുണം വിസദൃശഗുണം, നോപനയേത് ന ദീക്ഷേത്| അന്വയാദിയുക്തം ശിഷ്യമുപനയേദിത്യുക്തേ ഗുണഹീനസ്യ നിഷേധേ സിദ്ധേ പുനര്നിഷേധവചനം നിയമാര്ഥം, തേന വിപരീതഗുണം നോപനയേദേവ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഉപനയനീയം തു ബ്രാഹ്മണം പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷു പ്രശസ്തായാം ദിശി ശുചൌ സമേ ദേശേ ചതുര്ഹസ്തം ചതുരസ്രം സ്ഥണ്ഡിലമുപലിപ്യ ഗോമയേന, ദര്ഭൈഃ സംസ്തീര്യ രത്നപുഷ്പലാജഭക്തൈര്ദേവതാഃ പൂജയിത്വാ വിപ്രാന് ഭിഷജശ്ച, തത്രോല്ലിഖ്യാഭ്യുക്ഷ്യ ച ദക്ഷിണതോ ബ്രഹ്മാണം സ്ഥാപയിത്വാऽഗ്നിമുപസമാധായ, ഖദിരപലാശദേവദാരുബില്വാനാം സമിദ്ഭിശ്ചതുര്ണാം വാ ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം (ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥമധൂകാനാം) ദധിമധുഘൃതാക്താഭിര്ദാര്വീഹൌമികേന വിധിനാ സപ്രണവാഭിര്മഹാവ്യാഹൃതിഭിഃ സ്രുവേണാജ്യാഹുതീര്ജുഹുയാത്, തതഃ പ്രതിദൈവതമൃഷീംശ്ച സ്വാഹാകാരം കുര്യാത്, ശിഷ്യമപി കാരയേത് ||൪||
View original
उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन, दर्भैः संस्तीर्य रत्नपुष्पलाजभक्तैर्देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश्च, तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाऽग्निमुपसमाधाय, खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश्चतुर्णां वा क्षीरिवृक्षाणां (न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूकानां) दधिमधुघृताक्ताभिर्दार्वीहौमिकेन विधिना सप्रणवाभिर्महाव्याहृतिभिः स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहुयात्, ततः प्रतिदैवतमृषींश्च स्वाहाकारं कुर्यात्, शिष्यमपि कारयेत् ||४||
ശിഷ്യഗുണസമ്പദമഭിധായ, ഉപനയനവിധിം വക്തുമാഹ- ഉപനയനീയം ത്വിത്യാദി|- ഉപനയനീയമ് ഉപനയനാര്ഹം പൂര്വോദിതഗുണസമ്പന്നം ബ്രാഹ്മണം ശിഷ്യം ഭിഷക് സ്വാഹാകാരം കാരയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കദാ കാരയേദിത്യാഹ- പ്രശസ്തേഷ്വിത്യാദി| കിം കൃത്വേത്യാഹ- പ്രശസ്തായാമിത്യാദി, തദനു രത്നപുഷ്പേത്യാദി, തതശ്ച തത്രോല്ലിഖ്യേത്യാദി, തദനന്തരമഗ്നിമുപസമാധായ ഖദിരാദീനാം ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം വാ ദധിമധുഘൃതാക്താഭിഃ സമിദ്ഭിഃ കൃത്വാ ദാര്വീഹൌമികേന വിധിനാ ജുഹുയാത്, തഥാ സപ്രണവാഭിര്മഹാവ്യാഹൃതിഭിരുപലക്ഷിതാഃ സ്രുവേണ കൃത്വാ ആജ്യാഹുതീരേവ ജുഹുയാദിതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേ തു ‘ഉപനയനീയസ്തു ബ്രാഹ്മണഃ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഉപനയനീയ ഇതി കര്തരി പ്രയോഗഃ; തേന ഉപനേതാ ബ്രാഹ്മണ ഇദമിദം കൃത്വാ ആജ്യാഹുതീര്ജുഹുയാദിതി ക്രിയാപദേന സമ്ബന്ധഃ| പ്രാക് ബ്രാഹ്മണഗ്രഹണം വര്ണേഷു മധ്യേ തസ്യ ശ്രേഷ്ഠത്വാത്| പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷ്വിതി തിഥയഃ പ്രതിപദാദ്യാഃ, കരണാനി ബവബാലവാദീനി, മുഹൂര്താസ്ത്രിംശത് ശിവാദ്യാ അനിലപര്യന്താഃ, നക്ഷത്രാണി അശ്വിനീപ്രഭൃതീനി; ഏഷാം പ്രശസ്തത്വം ജ്യോതിഃശാസ്ത്രവിദാം വചനാദുന്നേയമ്| പ്രശസ്തായാം ദിശി പ്രാച്യാമുദീച്യാം വാ| ചതുരസ്രം ചതുഷ്കോണമ്| ഗോമയേന ഗോപുരീഷേണ| സ്ഥണ്ഡിലം വ്രതസാധനപിണ്ഡികാം, ഗോചര്മമാത്രഭൂപ്രദേശഃ സ്ഥണ്ഡിലമിത്യന്യേ; ഏകേ ചതുര്ഹസ്തസ്ഥാനേ ‘ഗോചര്മമാത്രം’ ഇതി പഠിത്വാ ഗോചര്മമാത്രസ്ഥണ്ഡിലയോര്വ്യാഖ്യാനം കുര്വന്തി- ഗോചര്മമാത്രം ചതുര്ഹസ്തപ്രമാണം, സ്ഥണ്ഡിലം സംസ്കൃതാ ഭൂഃ| തത്രേതി തസ്മിന് സ്ഥണ്ഡിലേ; ഉല്ലിഖ്യ ഊര്ധ്വമുഖീം ലേഖാം കൃത്വാ; അഭ്യുക്ഷ്യ ജലേന സിക്ത്വാ| അഗ്നിമുപസമാധായ സന്നിധാനേ ആരോപ്യ| ചതുര്ണാം വാ ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാമിതി ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥമധൂകാനാമ്| ദാര്വീഹൌമികേന വിധിനേതി ദാര്വീഹോമപ്രോക്തകല്പേന; ദാര്വീഹൌമികോ വിധിസ്തു ബ്രാഹ്മണാനാം ഛന്ദോവിദാം പ്രസിദ്ധഃ| സപ്രണവാഭിഃ സോങ്കാരാഭിഃ, മഹാവ്യാഹൃതിഭിഃ ഭൂഃ സ്വാഹേത്യാദിഭിഃ; തഥാഹി- ॐ ഭൂഃ സ്വാഹാ, ॐ ഭുവഃ സ്വാഹാ, ॐ സ്വഃ സ്വാഹാ, ॐ ഭൂര്ഭുവഃ സ്വഃ സ്വാഹാ, ഇതി| സ്രുവേണാജ്യാഹുതീര്ജുഹുയാദിതി ദാരുഹസ്തകേന ഘൃതാഹുതീര്ദദ്യാത്| പ്രതിദൈവതമൃഷീംശ്ചേതി ചകാരാത് ഋഷീംശ്ചേത്യത്രാപി പ്രതിശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ; തേന പ്രതിദൈവതം പ്രതിഋഷീനിത്യര്ഥഃ| തത്ര പ്രതിദൈവതം ബ്രഹ്മണേ സ്വാഹാ, പ്രജാപതയേ സ്വാഹാ, അശ്വിഭ്യാം സ്വാഹാ, ഇന്ദ്രായ സ്വാഹാ; പ്രതിഋഷീനിതി ധന്വന്തരയേ സ്വാഹാ, ഭരദ്വാജായ സ്വാഹാ, ആത്രേയായ സ്വാഹാ, ഇത്യാദി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ബ്രാഹ്മണസ്ത്രയാണാം വര്ണാനാമുപനയനം കര്തുമര്ഹതി, (രാജന്യോ ദ്വയസ്യ, വൈശ്യോ വൈശ്യസ്യൈവേതി;) ശൂദ്രമപി കുലഗുണസമ്പന്നം മന്ത്രവര്ജമനുപനീതമധ്യാപയേദിത്യേകേ ||൫||
View original
ब्राह्मणस्त्रयाणां वर्णानामुपनयनं कर्तुमर्हति, (राजन्यो द्वयस्य, वैश्यो वैश्यस्यैवेति;) शूद्रमपि कुलगुणसम्पन्नं मन्त्रवर्जमनुपनीतमध्यापयेदित्येके ||५||
ബ്രാഹ്മണസ്ത്രയാണാമിത്യാദി| അന്യേ ത്വസ്യാഗ്രേ ‘രാജന്യോ ദ്വയസ്യ, വൈശ്യോ വൈശ്യസ്യൈവ’ ഇതി പഠന്തി, സ ച നിബന്ധൈരനാര്ഷീകൃതഃ| ശൂദ്രമപി കുലഗുണസമ്പന്നമിത്യാദി കുലഗുണസമ്പന്നമിതി സമ്പന്നശബ്ദഃ കുലഗുണാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, കുലസമ്പന്നമായുര്വേദാധ്യായികുലസംയുക്തം, ഗുണസമ്പന്നം വയഃശൌചാദിശിഷ്യഗുണസംയുക്തമ്| അനുപനീതം ദീക്ഷാരഹിതമ്| ‘ശൂദ്രമപി ഗുണസമ്പന്നം മന്ത്രവര്ജമുപനീയാധ്യാപയേദിത്യേകേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തതോऽഗ്നിം ത്രിഃ പരിണീയാഗ്നിസാക്ഷികം ശിഷ്യം ബ്രൂയാത്- കാമക്രോധലോഭമോഹമാനാഹങ്കാരേര്ഷ്യാപാരുഷ്യപൈശുന്യാനൃതാലസ്യായശസ്യാനി ഹിത്വാ, നീചനഖരോമ്ണാശുചിനാ കഷായവാസസാ സത്യവ്രതബ്രഹ്മചര്യാഭിവാദനതത്പരേണാവശ്യം ഭവിതവ്യം, മദനുമതസ്ഥാനഗമനശയനാസനഭോജനാധ്യയനപരേണ ഭൂത്വാ മത്പ്രിയഹിതേഷു വര്തിതവ്യമ്; അതോऽന്യഥാ തേ വര്തമാനസ്യാധര്മോ ഭവതി, അഫലാ ച വിദ്യാ, ന ച പ്രാകാശ്യം പ്രാപ്നോതി ||൬||
View original
ततोऽग्निं त्रिः परिणीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात्- कामक्रोधलोभमोहमानाहङ्कारेर्ष्यापारुष्यपैशुन्यानृतालस्यायशस्यानि हित्वा, नीचनखरोम्णाशुचिना कषायवाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्यं भवितव्यं, मदनुमतस्थानगमनशयनासनभोजनाध्ययनपरेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्तितव्यम्; अतोऽन्यथा ते वर्तमानस्याधर्मो भवति, अफला च विद्या, न च प्राकाश्यं प्राप्नोति ||६||
തതോऽഗ്നിമിത്യാദി| ത്രിഃ പരിണീയ ത്രീന് വാരാന് പ്രദക്ഷിണീകൃത്യ, അഗ്നിസാക്ഷികം ശിഷ്യം ബ്രൂയാദിതി അഗ്നിസാക്ഷികം യഥാ സ്യാദേവം ശിഷ്യം ബ്രൂയാത്| കിം ബ്രൂയാദിത്യാഹ- കാമാദീന് ഹിത്വാ പരിത്യജ്യ, മത്പ്രിയഹിതേഷു വര്തിതവ്യമിതി|- കാമഃ വിശിഷ്ടസ്ത്രീവിഷയസ്പര്ശസങ്കല്പഃ, അഥവാ ശബ്ദാദിഷു ഗ്രഹണപ്രവൃത്തിര്വാ, സ്വബാന്ധവകൃതസ്നേഹോ വാ കാമഃ; ക്രോധഃ പരസ്യാപകാരപൂര്വകം ഹൃദയോത്തേജഃ; ലോഭഃ പരസ്വഗ്രഹണേച്ഛാ; മോഹസ്തു തത്ത്വജ്ഞാനേ മൂഢതാ, സാ പുനസ്ത്രിഭിഃ കാരണൈഃ- അജ്ഞാനാത്, സംശയജ്ഞാനാത്, മിഥ്യാജ്ഞാനാച്ച; മാനഃ സര്വത്രോത്കര്ഷേണാത്മനോ ജ്ഞാനം; കാര്യേऽപരാമര്ശതോऽഹമിതി പ്രവൃത്തിരഹങ്കാരഃ; ഈര്ഷ്യാ പരസമ്പത്താവസഹിഷ്ണുതാ; പാരുഷ്യം വാഗ്രൂക്ഷതാ; പൈശുന്യം സൂചകതാ; അനൃതമസത്യം; ആലസ്യം കര്മണ്യനുത്സാഹഃ; അയശസ്യാനി വാച്യസ്ഥാനപ്രവര്തനാനി; ഹിത്വാ പരിത്യജ്യ| നീചനഖരോമ്ണേതി ക്ലൃപ്തത്വാന്നീചമല്പം നഖാദി യസ്യ സ തഥാ, തേന| സത്യവ്രതബ്രഹ്മചര്യാഭിവാദനതത്പരേണേതി തത്പരശബ്ദഃ സത്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; ബ്രഹ്മചര്യം സമസ്തേന്ദ്രിയസംയമഃ| അവശ്യമിതി നാന്യഥേത്യര്ഥഃ| മദനുമതാനി മയാऽനുജ്ഞാതാനി മത്കഥിതാനീത്യര്ഥഃ; സ്ഥാനാദിപരേണ ഭൂത്വാ തന്നിഷ്ഠേന ഭൂത്വാ| പ്രാകാശ്യം പ്രസിദ്ധിമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
അഹം വാ ത്വയി സമ്യഗ്വര്തമാനേ യദ്യന്യഥാദര്ശീ സ്യാമേനോഭാഗ്ഭവേയമഫലവിദ്യശ്ച ||൭||
View original
अहं वा त्वयि सम्यग्वर्तमाने यद्यन्यथादर्शी स्यामेनोभाग्भवेयमफलविद्यश्च ||७||
ശിഷ്യപ്രവൃത്തിമാത്മവിഷയേ നിയമ്യ, ശിഷ്യവിഷയേ ആത്മപ്രവൃത്തിം നിയമയന്നാഹ- അഹം വേത്യാദി| യദ്യന്യഥാദര്ശീ സ്യാമ് അന്യപ്രകാരദര്ശീ ഭവേയം, തദാ ഏനോഭാഗ്ഭവേയം പാപഭാജനം ഭവാമീത്യര്ഥഃ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ദ്വിജഗുരുദരിദ്രമിത്രപ്രവ്രജിതോപനതസാധ്വനാഥാഭ്യുപഗതാനാം ചാത്മബാന്ധവാനാമിവ സ്വഭൈഷജൈഃ പ്രതികര്തവ്യമ്, ഏവം സാധു ഭവതി; വ്യാധശാകുനികപതിതപാപകാരിണാം ച ന പ്രതികര്തവ്യമ്; ഏവം വിദ്യാ പ്രകാശതേ മിത്രയശോധര്മാര്ഥകാമാംശ്ച പ്രാപ്നോതി ||൮||
View original
द्विजगुरुदरिद्रमित्रप्रव्रजितोपनतसाध्वनाथाभ्युपगतानां चात्मबान्धवानामिव स्वभैषजैः प्रतिकर्तव्यम्, एवं साधु भवति; व्याधशाकुनिकपतितपापकारिणां च न प्रतिकर्तव्यम्; एवं विद्या प्रकाशते मित्रयशोधर्मार्थकामांश्च प्राप्नोति ||८||
ശിഷ്യസ്യ ആതുരേ പ്രവൃത്തിം നിയമയന്നാഹ- ദ്വിജേത്യാദി| പ്രവ്രജിതാഃ തപസ്വിനഃ, ഉപനതാഃ സന്നിധാനേ പ്രണയയുക്താഃ, സാധവഃ സത്പുരുഷാഃ; അനാഥാഃ ഏകാകിനഃ, അഭ്യുപഗതാ ദൂരാദായാതാഃ സന്തോऽങ്ഗീകൃതാഃ ; ഏഷാം പ്രതികര്തവ്യം പ്രതിവിധാതവ്യമ്| ഏവം സാധു ഭവതി അനേന പ്രകാരേണ ശോഭനം ഭവതി| ഇദാനീമപ്രവൃത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- വ്യാധേത്യാദി|- വ്യാധാദിഷു സത്യപ്യര്ഥലാഭേ ന പ്രതികര്തവ്യമ്| വ്യാധാ വാഗുരികാദയഃ, ശാകുനികാഃ പക്ഷിണാം ഹന്താരഃ, പതിതാഃ സ്വകീയാചാരഭ്രഷ്ടാഃ, പാപകാരിണഃ ഗുരുതല്പഗാദയഃ| ന പ്രതികര്തവ്യം നോപചരണീയമ്| ഏവം വിദ്യാ പ്രകാശതേ അനേന പ്രകാരേണ വിദ്യാ സ്വയമേവ പ്രകാശം യാതി, കേചിത് ‘പ്രകാശ്യതേ’ ഇതി പഠന്തി||൮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
ഭവതശ്ചാത്ര- കൃഷ്ണേऽഷ്ടമീ തന്നിധനേऽഹനീ ദ്വേ ശുക്ലേ തഥാऽപ്യേവമഹര്ദ്വിസന്ധ്യമ് |
അകാലവിദ്യുത്സ്തനയിത്നുഘോഷേ സ്വതന്ത്രരാഷ്ട്രക്ഷിതിപവ്യഥാസു ||൯||
ശ്മശാനയാനാദ്യതനാഹവേഷു മഹോത്സവൌത്പാതികദര്ശനേഷു |
നാധ്യേയമന്യേഷു ച യേഷു വിപ്രാ നാധീയതേ നാശുചിനാ ച നിത്യമ് ||൧൦||
View original
भवतश्चात्र- कृष्णेऽष्टमी तन्निधनेऽहनी द्वे शुक्ले तथाऽप्येवमहर्द्विसन्ध्यम् |
अकालविद्युत्स्तनयित्नुघोषे स्वतन्त्रराष्ट्रक्षितिपव्यथासु ||९||
श्मशानयानाद्यतनाहवेषु महोत्सवौत्पातिकदर्शनेषु |
नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा नाधीयते नाशुचिना च नित्यम् ||१०||
ഇദാനീമനധ്യയനകാലമാഹ- കൃഷ്ണേ ഇത്യാദി| കൃഷ്ണേऽഷ്ടമീതി കൃഷ്ണപക്ഷേ യാ അഷ്ടമീ, തന്നിധനേ കൃഷ്ണപക്ഷാവസാനേ, അഹനീ ദ്വേ ചതുര്ദശ്യമാവസ്യേ; ശുക്ലേ ശുക്ലപക്ഷേऽപി, തഥാ തേനൈവ പ്രകാരേണ, നാധ്യേയമിതി; തേനാത്രാപി അഷ്ടമീചതുര്ദശീപൌര്ണമാസീഷു നാധ്യേയമിതി| തത്പ്രതിപദോസ്തു പാഠനിഷേധഃ ‘അന്യേഷു ച യേഷു വിപ്രാ നാധീയതേ’ ഇത്യനേന ഗമ്യതേ; അന്യേ തു പ്രതിപദാവന്യഥാ ഗൃഹീതും വ്യാഖ്യാനയന്തി- തന്നിധനേ ഇതി കൃഷ്ണപക്ഷാവസാനേ അഹനി നാധ്യേയം, തേന അമാവാസ്യാ ഗൃഹീതാ; അഹനീ ദ്വേ ഇതി കൃഷ്ണപക്ഷാവസാനസമീപേ യൌ ദ്വൌ ദിവസൌ തയോരപി നാധ്യേയം, തേന ചതുര്ദശീപ്രതിപദൌ| അഹാനി നിയമ്യ അഹരവയവാന്നിയന്തുമാഹ- അഹര്ദ്വിസന്ധ്യമിതി|- അഹനി ദ്വയോഃ സന്ധ്യയോര്നാധ്യേയമിതി| അകാലവിദ്യുത്സ്തനയിത്നുഘോഷേ ഇതി അകാലശബ്ദോ വിദ്യുത്സ്തനയിത്നുഘോഷാഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ; അകാലവിദ്യുത് അനാര്തവാ വിദ്യുത്; വിദ്യുദ്ഗ്രഹണമുപലക്ഷണം, തേനാകാലികീ വൃഷ്ടിര്ഗൃഹ്യതേ, അകാലവൃഷ്ടിഃ അനൃതുവൃഷ്ടിഃ, സാ തു ഹേമന്തശിശിരയോഃ; തഥാ ചോക്തം- ‘‘പൌഷാദിചതുരോ മാസാന് സ്മൃതാ വൃഷ്ടിരകാലികീ’’- ഇതി; അകാലസ്തനയിത്നുഘോഷ ഇതി അനൃതുമേഘഗര്ജിതമ്, അന്യേ സന്ധ്യാമേഘഗര്ജിതമാചക്ഷതേ| സ്വതന്ത്രരാഷ്ട്രക്ഷിതിപവ്യഥാസ്വിതി സ്വശബ്ദസ്തന്ത്രാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; തേനാത്മീയലോകദേശഭൂപപീഡാസു| ശ്മശാനയാനാദ്യതനാഹവേഷ്വിതി ശ്മശാനം മൃതമര്ത്യദാഹസ്ഥാനം, യാനം ഹസ്ത്യാദി, അദ്യതനം വധസ്ഥാനമ് , ആഹവഃ സങ്ഗ്രാമഃ| മഹോത്സവൌത്പാതികദര്ശനേഷ്വിതി മഹോത്സവാഃ ശക്രോത്സവാദയഃ; തഥാഹി- ഭാദ്രപദപൌര്ണമാസ്യാം ശക്രസ്യ മഹോത്സവഃ, ആശ്വിന്യാം കൌമുദീമഹോത്സവഃ, ഉത്തരായണസങ്ക്രാന്തൌ കുബേരമഹോത്സവഃ, ചൈത്രശുക്ലത്രയോദശ്യാം മദനമഹോത്സവഃ, ഇത്യാദയഃ; ഉത്പാതഃ അനിഷ്ടസൂചകനിമിത്തം നിര്ഘാതാദി; അന്യേ തൂത്പാതം ത്രിവിധമാചക്ഷതേ- ഭൌമമ്, ആന്തരിക്ഷം, ദിവ്യമിതി; തേഷു മധ്യേ ഭൌമ ഉത്പാതഃ സ്ഥിരാജാതഃ, ആന്തരിക്ഷോ ഗന്ധര്വപുരേന്ദ്രചാപാദി, ദിവ്യോ ഗ്രഹനക്ഷത്രവൈകൃതമുത്പാതാദിശ്ച; ഉത്പാത ഏവ ഔത്പാതികഃ| അനുക്തസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- നാധ്യേയമന്യേഷു ചേത്യാദി| തേ ച കാലവിശേഷാശ്ഛന്ദോഗാനാം വചനാദേവാവഗന്തവ്യാ ഇതി| അന്യേ ത്വത്ര ഉച്ഛിഷ്ടാദിഭോജവചനമാശ്രയന്തി| കൃഷ്ണാഷ്ടമീതി കേചിത് പഠന്തി||൯-൧൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശിഷ്യോപനയനീയോ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ ||൨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||