14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શોણિતવર્ણનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

તત્ર પાઞ્ચભૌતિકસ્ય ચતુર્વિધસ્ય ષડ્રસસ્ય દ્વિવિધવીર્યસ્યાષ્ટવિધવીર્યસ્ય વાઽનેકગુણસ્યોપયુક્તસ્યાહારસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય યસ્તેજોભૂતઃ સારઃ પરમસૂક્ષ્મઃ સ `રસઃ’ ઇત્યુચ્યતે, તસ્ય હૃદયં સ્થાનં, સ હૃદયાચ્ચતુર્વિંશતિધમનીરનુપ્રવિશ્યોર્ધ્વગાદશ દશાધોગામિન્યશ્ચતસ્રશ્ચ તિર્યગ્ગાઃ કૃત્સ્નં શરીરમહરહસ્તર્પયતિ વર્ધયતિ ધારયતિ યાપયતિ ચાદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણા | તસ્ય શરીરમનુસરતોઽનુમાનાદ્ગતિરુપલક્ષયિતવ્યા ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈઃ | તસ્મિન્ સર્વશરીરાવયવદોષધાતુમલાશયાનુસારિણિ રસે જિજ્ઞાસા- કિમયં સૌમ્યસ્તૈજસ? ઇતિ | અત્રોચ્યતે- સ ખલુ દ્રવાનુસારી સ્નેહનજીવનતર્પણધારણાદિભિર્વિશેષૈઃ સૌમ્ય ઇત્યવગમ્યતે ||૩||

શોણિતોત્પત્તે રસાધીનત્વાદ્રસમેવ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ઇત્થમ્ભૂતસ્યાહારસ્ય યઃ સારઃ સ `રસ’ ઇત્યુચ્યત ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| પાઞ્ચભૌતિકસ્યેતિ પૃથિવ્યાદિભૂતદ્રવ્યભેદેન, ચતુર્વિધસ્યેતિ પેયલેહ્યભોજ્યભક્ષ્યભેદેન, ષડ્રસસ્યેતિ મધુરાદિરસભેદેન, દ્વિવિધવીર્યસ્યેતિ શીતોષ્ણવીર્યભેદેન, પક્ષાન્તરમાહ- અષ્ટવિધવીર્યસ્ય વેતિ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષવિશદપિચ્છિલમૃદુતીક્ષ્ણભેદેન, અનેકગુણસ્યેતિ શીતાદિદ્રવાદિગુણભેદેન વિંશતિગુણસ્ય, ઉપયુક્તસ્યેતિ સમ્યક્પરિણતસ્યેત્યનેનૈવોપયુક્તપદાર્થસ્ય લબ્ધત્વાદ્યદુપયુક્તગ્રહણં કરોતિ તત્ સમ્યગ્યોગં સ્વાસ્થ્યવૃત્તીયદ્વાદશવિધાશનપ્રવિચારમપેક્ષ્યોપયોગં પ્રાપયતિ| તેજોભૂત ઇતિ તેજસા ભૂતસ્તેજોભૂતો વહ્નિસમ્ભૂત ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ તેજઃશબ્દેન ઘૃતમાહુઃ, તત્ર તેજોભૂતો ઘૃતવદુત્પન્ન ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ વદન્તિ- ભૂતશબ્દોઽત્રોપમાનાર્થઃ, તત્ર તેજોભૂતો ઘૃતાકાર ઇત્યર્થઃ| સાર ઇતિ વિડાદિમલરહિત ઇત્યર્થઃ| પરમસૂક્ષ્મ ઇતિ અતિશયેનાસ્થૂલાવયવઃ, સૂક્ષ્મસ્રોતોઽનુસારીત્યર્થઃ| રસસ્ય સ્થાનમાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય રસસ્ય સર્વદેહાનુસારિત્વેઽપિ હૃદયં સ્થાનં ; હૃદયશબ્દેનાત્ર હૃદયોપલક્ષિતઃ પ્રદેશ ઉચ્યતે, ન તુ સાક્ષાદ્ધૃદયં; કુતઃ? હૃદયસ્યૌજઃસ્થાનત્વાત્| રસસ્ય ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- સ હૃદયાદિત્યાદિ| તર્પયતીતિ બાલમધ્યસ્થવિરાન્ સર્વાનેવ પ્રીણયતિ; અન્યે ગર્ભં તર્પયતીતિ મન્યન્તે, તસ્યાહારાસમ્ભવાત્; વર્ધયતીતિ બાલં; ધારયતીતિ મધ્યં સમ્પૂર્ણધાતુત્વાત્, કેચિત્ `ધારયતિ’ ઇત્યત્ર `જીવયતિ’ ઇતિ પઠન્તિ, અત્રાપિ સ એવાર્થઃ; યાપયતીતિ વૃદ્ધં ક્ષીયમાણદેહત્વાત્| કેચિદત્ર `હૃદયાત્’ ઇત્યાદિ પાઠં `ચતસ્રશ્ચ તિર્યગ્ગાઃ’ ઇત્યન્તં ન પઠન્તિ, `કૃત્સ્નં શરીરં’ ઇત્યાદિ ચ પઠન્તિ| કુતઃ પુનરયં તર્પણાદિ કરોતીત્યાહ- અદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણા; પ્રાક્તનકર્મણેત્યર્થઃ| અન્યે તુ કેષાઞ્ચિદેવ મર્તુમિચ્છૂનાં કુતો ન તર્પણાદિ કરોતીતિ પૃષ્ટ આહ- અદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણેતિ| તસ્ય શરીરમિત્યાદિ તસ્યેતિ રસસ્ય| અનુસરતઃ અનુગચ્છતઃ| ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈરિતિ વૈકૃતં વિકારઃ; ક્ષયવિકારૈઃ `રસક્ષયે હૃત્પીડા કમ્પ’ ઇત્યાદિભિઃ, વૃદ્ધિવિકારૈઃ `હૃદયોત્ક્લેદં’ ઇત્યાદિભિઃ| તત્ર ક્ષયવૃદ્ધિવિકારૈર્વિકૃતસ્ય; ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈશ્ચેત્યત્ર ચકારો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન સર્વશરીરતર્પણાદિભિશ્ચાવિકૃતસ્ય ગતિરનુમન્તવ્યેત્યર્થઃ| રસસ્વભાવં વિનિર્દેષ્ટુમાહ- તસ્મિન્નિત્યાદિ| તસ્મિન્નિતિ પૂર્વોક્તે રસે| જિજ્ઞાસા જ્ઞાતુમિચ્છા| કિમયં સૌમ્યઃ કફવત્, અથવા તૈજસઃ પિત્તવત્? ઇતિ સંશયઃ| અત્રોચ્યત ઇત્યાદિ| અનુસારી અનુસરણશીલઃ, સ્નેહનઃ સ્નેહયતીતિ, જીવનો જીવયતીતિ, તર્પણઃ પ્રીણનઃ શરીરસ્ય, આદિશબ્દાદવષ્ટમ્ભનાદયઃ| વિશેષૈઃ ભેદૈઃ| અવગમ્યતે અવબુધ્યતે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સ ખલ્વાપ્યો રસો યકૃત્પ્લીહાનૌ પ્રાપ્ય રાગમુપૈતિ ||૪||

ઇદાનીં ક્રમનિષ્પત્ત્યા શોણિતં દર્શયન્નાહ- સ ખલ્વિત્યાદિ| ખલુશબ્દોઽપ્યર્થઃ| આપ્યોઽપિ રસો રાગમુપૈતિ લોહિતત્વં ગચ્છતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ- રઞ્જિતાસ્તેજસા ત્વાપઃ શરીરસ્થેન દેહિનામ્ | અવ્યાપન્નાઃ પ્રસન્નેન રક્તમિત્યભિધીયતે ||૫||

તમેવાર્થં શ્લોકેન સ્પષ્ટીકુર્વન્નાહ- ભવતશ્ચાત્રેત્યાદિ| શરીરસ્થેન યકૃત્લીહસ્થેનૈવ, પ્રસન્નેન પ્રકૃતિસ્થેન, ઇર્ત્થભૂતેન તેજસા રઞ્જકનામ્ના, અવ્યાપન્ના એવઙ્ગુણવિશિષ્ટા આપો રઞ્જિતા લોહિતીકૃતાઃ સત્યો રક્તમિત્યુચ્યતે| આપોઽત્ર રસઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

રસાદેવ સ્ત્રિયા રક્તં રજઃસઞ્જ્ઞં પ્રવર્તતે | તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાદૂર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્ ||૬||

રક્તાર્તવયોરભેદં દર્શયન્નાહ- રસાદેવેત્યાદિ| રજઃસઞ્જ્ઞમિતિ સઞ્જ્ઞાન્તરમેતત્ સ્ત્રીયોનિપ્રવૃત્તસ્ય રક્તસ્ય, ઋતુકાલજં રક્તમેવ રજઃસઞ્જ્ઞમુચ્યત ઇત્યર્થઃ| તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાદૂર્ધ્વમિતિ તદ્રજઃસઞ્જ્ઞં શોણિતં દ્વાદશવર્ષાદનન્તરં પ્રવર્તત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્ય નિવૃત્તિ કાલમાહ- યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમિતિ| `રસાદેવ રજઃ સ્ત્રીણાં માસિ માસિ ત્ર્યહં સ્રવેત્| તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાદૂર્ધ્વં યાવત્ પઞ્ચાશતં સમાઃ’- ઇત્યન્યે પઠન્તિ| સમાઃ વર્ષાણિ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

આર્તવં શોણિતં ત્વાગ્નેયમ્, અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્ય ||૭||

રક્તાર્તવયોઃ સૌમ્યરસસમ્ભૂતયોરપિ સ્વભાવભેદં દર્શયન્નાહ- આર્તવમિત્યાદિ| તુશબ્દોઽત્ર ભેદે, તેન રસાત્ સૌમ્યાજ્જાતમપ્યાર્તવં શોણિતં ચાગ્નેયમ્| કુતઃ કારણાદિત્યાહ- અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્યેતિ|- આર્તવમાગ્નેયં, શુક્રં સૌમ્યં, તાભ્યામગ્નીષોમીયો ગર્ભો ભવતિ| નનુ યદ્યાર્તવમપિ સૌમ્યં ભવતિ, તદા સૌમ્યારબ્ધઃ સૌમ્ય એવ ગર્ભો ભવતિ; ન ચૈવમ્, અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્યેત્યત્રાર્તવસ્યાગ્નેયત્વમુચ્યતે, આર્તવશોણિતયોઃ સ્વભાવાભેદાદાર્તવસ્યાગ્નેયત્વે ઉક્તે શોણિતસ્યાપ્યાગ્નેયત્વમુક્તમેવેતિ| `આર્તવશોણિતં ત્વાગ્નેયમ્’- ઇત્યન્યે પઠન્તિ; `આર્તવં ચ તચ્છોણિતં ચેત્યાર્તવશોણિતં; તુશબ્દોઽત્રાવધારણે, તેનાર્તવસ્યાગ્નેયત્વમવધારયતિ’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| રક્તં પુનરનુષ્ણશીતમેવમાચાર્યા મન્યન્તે||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

પાઞ્ચભૌતિકં ત્વપરે જીવરક્તમાહુરાચાર્યાઃ ||૮||

શોણિતસ્વભાવે મતાન્તરમાહ- પાઞ્ચભૌતિકમિત્યાદિ| જીવરક્તમિતિ જીવતુલ્યં રક્તમ્| કુતઃ? જીવચ્છરીરે રક્તદર્શનાત્, મૃતશરીરે ચાદર્શનાત્; નતુ જીવરક્તમોજ ઇતિ, એવં પ્રસ્તુતસ્યૈવ રક્તસ્ય લક્ષણમનુક્તં સ્યાત્||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

વિસ્રતા દ્રવતા રાગઃ સ્પન્દનં લઘુતા તથા | ભૂમ્યાદીનાં ગુણા હ્યેતે દૃશ્યન્તે ચાત્ર શોણિતે ||૯||

તદેવ પાઞ્ચભૌતિકત્વં સુખબોધાર્થં સ્પષ્ટયિતુમાહ- વિસ્રતેત્યાદિ| વિસ્રતા આમગન્ધતા, ભૂમિગુણઃ; દ્રવતા દ્રવભાવઃ, અયમમ્બુગુણઃ; રાગો રક્તતા, તેજોગુણઃ; સ્પન્દનં કિઞ્ચિચ્ચલનં, વાતગુણઃ; લઘુતા અગુરુત્વમ્, આકાશગુણઃ| ભૂમ્યાદીનામિત્યત્રાદિશબ્દેનાપ્તેજોવાય્વાકાશા ગૃહ્યન્તે| હિ યસ્માદર્થે, યસ્માદેતે વિસ્રતાદયઃ પૃથિવ્યાદીનાં ગુણા અત્ર શોણિતે દૃશ્યન્તે, તસ્માદ્રક્તં પાઞ્ચભૌતિકમિતિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદઃ પ્રજાયતે | મેદસોઽસ્થિ તતો મજ્જા મજ્જ્ઞઃ શુક્રં તુ જાયતે ||૧૦||

શોણિતપ્રસઙ્ગેનાન્યેષામપિ ધાતૂનાં ક્રમેણોત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- રસાદ્રક્તમિત્યાદિ| સ ખલ્વાપ્યો રસો યકૃત્પ્લીહાનૌ પ્રાપ્ય રાગમુપૈતીત્યનેનૈવ રસાદેવ રક્તસ્ય ભવને ઉક્તે રસાત્ પુનઃ શોણિતસમ્ભવનવચનં નિયમાર્થમ્| તેન રસાત્ ક્રમોત્પત્ત્યા શોણિતમેવ ભવતિ ન પરે ધાતવ ઇતિ| એતેન યુગપદેવ સર્વધાતુષુ રસસઞ્ચારાદ્રસેનૈવ સર્વધાતુપોષણમિતિ તન્ત્રાન્તરીયં વચો નિરસ્તમ્| નનુ, યદિ પરિણમન્તિ રસાદયો રક્તાદિભાવેન, તર્હિ સર્વેષામુત્સાદઃ સ્યાત્? સન્તત્યા પરિણામ ઇતિ ચેત્તર્હિ સર્વેષાં પૂર્વેષામલ્પતા સ્યાદુત્તરેષાં બાહુલ્યમિતિ? નૈતદસ્તિ| તેષાં રસાદીનાં મલસ્થૂલાણુભાગવિશેષેણ ત્રિવિધઃ પરિણામો ભવતિ; તદ્યથા- અન્નાત્ પચ્યમાનાદ્વિણ્મૂત્રં મલઃ, સારો રસઃ; રસાદગ્નિપક્વાન્મલઃ કફઃ, સ્થૂલો ભાગો રસઃ, અણુભાગો રક્તં; રક્તાદગ્નિપક્વાન્મલઃ પિત્તં, સ્થૂલભાગઃ શોણિતમ્, અણુભાગસ્તુ માંસમિતિ; તતોઽપ્યાત્મપાવકપચ્યમાનાન્મલઃ શ્રોત્રનાસાકર્ણાક્ષિપ્રજનનાદિસ્રોતોમલઃ, સ્થૂલભાગો માંસં, સૂક્ષ્મો મેદઃ; તતોઽપિ નિજવહ્નિપચ્યમાનાન્મલઃ સ્વેદઃ, સ્થૂલોંઽશો મેદ એવ, સૂક્ષ્મભાગોઽસ્થિ; તતોઽપિ પચ્યમાનાન્મલઃ કેશલોમશ્મશ્રૂણિ, સ્થૂલોઽસ્થિ, સૂક્ષ્મસ્તુ મજ્જા; તતોઽપિ મજ્જ્ઞઃ પાવકપચ્યમાનાન્મલો નયનપુરીષત્વચાં સ્નેહઃ, સ્થૂલો ભાગો મજ્જા, સૂક્ષ્મઃ શુક્રં; તતઃ પુનઃ પચ્યમાનાદુપમલો નોત્પદ્યતે સહસ્રધાધ્માતસુવર્ણવત્, સ્થૂલો ભાગઃ શુક્રમેવ, સ્નેહભાગઃ સૂક્ષ્મસ્તેજોભૂતમોજઃ| પૂર્વોક્ત એવાર્થઃ શ્લોકાભ્યાં કથ્યતે- “સ્થૂલાણ્વંશમલૈઃ સર્વે ભિદ્યન્તે ધાતવસ્ત્રિધા| સ્વઃ સ્થૂલોંઽશઃ પરં સૂક્ષ્મસ્તન્મલં યાતિ તન્મલઃ|| સ્વાગ્નિભિઃ પચ્યમાનેષુ મલઃ ષટ્સુ રસાદિષુ| ન શુક્રે પચ્યમાનેઽપિ હેમનીવાક્ષયે મલઃ - ઇતિ| આકૃષ્ટાણ્ડકોષસ્ય પુંસઃ શ્મશ્રુપાતાચ્છ્મશ્રુ શુક્રમલ ઇત્યેકે| તન્ન, શ્મશ્રુહીનસ્યાપિ શુક્રદર્શનાત્| નનુ, માંસાન્મેદઃ પ્રજાયત ઇત્યનર્થકં, ‘મજ્જ્ઞઃ શુક્રં તુ જાયતે’ ઇત્યેકેનૈવ ક્રિયાપદેન પ્રજાયત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્| સત્યં, પ્રજાયત ઇતિ ક્રિયાપદં રસાદીનાં મેદઃપર્યન્તાનાં વિશિષ્ટકાર્યાન્તરોત્પાદદર્શનાર્થમ્, એભ્ય એવોપધાતવઃ સ્વભાવાદુત્પદ્યન્તે ન પુનરસ્થ્યાદિભ્ય ઇતિ| તથાહિ - રસાત્ સ્તન્યમાર્તવં ચ, રક્તાત્ કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ, માંસાદ્વસાત્વચૌ, મેદસઃ સ્નાયુસન્ધી ઇતિ| શુક્રં તુ જાયત ઇતિ દ્વિતીયજાયતેગ્રહણેન શુક્રે વિશિષ્ટધર્મવત્તા ઉક્તા; શુક્રં હિ સ્વાગ્નિપચ્યમાનમપિ નાણુભાગમુત્પાદયતિ| અન્યે તુ ‘મેદઃ પ્રજાયતે’ ઇત્યત્ર `પ્રવર્તતે’ ઇતિ પઠન્તિ, `શુક્રં તુ જાયતે’ ઇત્યત્ર `શુક્રસ્ય સમ્ભવ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સમ્ભવાશબ્દોઽત્ર પોષણે ન ત્વપૂર્વોત્પાદને, યતો રસાદીનાં શુક્રાન્તાનામાગર્ભાદેવોત્પત્તિરિતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

તત્રૈતેષાં ધાતૂનામન્નપાનરસઃ પ્રીણયિતા ||૧૧|| રસજં પુરુષં વિદ્યાદ્રસં રક્ષેત્ પ્રયત્નતઃ | અન્નાત્પાનાઞ્ચ મતિમાનાચારાઞ્ચાપ્યતન્દ્રિતઃ ||૧૨||

રસસ્ય નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયિતુમાહ- તત્રૈષામિત્યાદિ| તત્ર તેષુ ધાતુષુ મધ્યે| એતેષાં ધાતૂનાં પ્રાગુક્તાનાં રક્તાદીનામ્| અન્નપાનરસઃ અન્નપાનસ્ય સારઃ| પ્રીણયિતા તર્પયિતેત્યર્થઃ| અતન્દ્રિતોઽનલસ ઇત્યર્થઃ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

તત્ર ‘રસ’ ગતૌ ધાતુઃ, અહરહર્ગચ્છતીત્યતો રસઃ ||૧૩||

રસસ્યૈવ નિરુક્તિમાહ- તત્ર રસગતાવિત્યાદિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

સ ખલુ ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા એકૈકસ્મિન્ ધાતાવવતિષ્ઠતે; એવં માસેન રસઃ શુક્રં સ્ત્રીણાં ચાર્તવં ભવતિ ||૧૪|| ભવતિ ચાત્ર- અષ્ટાદશસહસ્રાણિ સઙ્ખ્યા હ્યસ્મિન્ સમુચ્ચયે | કલાનાં નવતિઃ પ્રોક્તા સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ||૧૫||

રસધાતુર્ધાત્વન્તરાણાં સ્વભાવં જનયન્નેકૈકસ્મિન્ ધાતૌ કિયન્તં કાલમવતિષ્ઠત ઇત્યાહ- સ ખલ્વિત્યાદિ| અવતિષ્ઠતે અવસ્થિતિં કરોતીત્યર્થઃ, પરિણામં ગચ્છન્નેવ તિષ્ઠતિ પચ્યમાનસ્થાલીતણ્ડુલવત્, ન પુનરસ્ય ગમનનિવૃત્તિઃ| ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા ઇત્યસ્યાર્થઃ- રસઃ કિલૈકાહેનૈવ સમ્પદ્યતે, તદનન્તરં યે ષટ્ધાતવસ્તે પ્રત્યેકં પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિરહોભિઃ સમ્પદ્યન્તે| યાવતા કાલેન રસઃ શુક્રતાં યાતિ તાવન્તં વક્તુમાહ- એવં માસેનેત્યાદિ| અત્રાર્તવશબ્દોઽયં શુક્રે વર્તતે ન તુ રજસિ, રજો હિ રસાદ્રક્તવત્ સપ્તમેઽહનિ જાયતે; અથવા યદ્યયમાર્તવશબ્દઃ શુક્રે ન વર્તતે તદાઽત્ર શુક્રોત્પત્ત્યધિકારે સ્ત્રીણાં શુક્રસ્યાનુક્તત્વાત્ ષડ્ધાતુત્વં સ્યાત્, તસ્માદાર્તવશબ્દઃ શુક્રે વર્તતે; અન્યે તુ પુનરત્રાર્તવશબ્દં રજસ્યેવ વર્તયન્તિ, ચકારેણ સ્ત્રીશુક્રં સમુચ્ચિન્વન્તિ શુક્રેઽપિ ગર્ભજનનશક્તિદ્યોતનાર્થમ્| તથા ચોક્તં- `યદા નાર્યાવુપેયાતાં વૃષસ્યન્ત્યૌ કથઞ્ચન| મુઞ્ચતઃ શુક્રમન્યોઽન્યમનસ્થિસ્તત્ર જાયતે’ (શા. અ. ૨)- ઇતિ| અસ્મિન્ પક્ષે માસેનાર્તવસ્ય ભવનમુપચયોઽભિપ્રેતઃ પ્રકાશશ્ચ; યસ્માદાર્તવસ્ય રક્તવત્ સપ્તાહેનૈવોત્પત્તિરિતિ| ઇદાનીં સમુદાયસઙ્ખ્યામાહ- અષ્ટાદશેત્યાદિ| અષ્ટાદશસહસ્રાણીત્યાદિના ત્રિંશદ્દિનાનિ કથિતાનિ| સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોરિતિ સમાનતન્ત્રાસમાનતન્ત્રયોરિત્યર્થઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

સ શબ્દાર્ચિર્જલસન્તાનવદણુના વિશેષેણાનુધાવત્યેવં શરીરં કેવલમ્ ||૧૬||

દૃષ્ટાન્તત્રયેણ શરીરે રસગતિં ત્રિધા દર્શયન્નાહ- સ શબ્દાર્ચિર્જલસન્તાનવદિત્યાદિ| સઃરસઃ, સન્તાનશબ્દઃ શબ્દાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અણુના વિશેષેણ સૂક્ષ્મપ્રકારેણ| અનુધાવતિ સઞ્ચરતિ| એવંશબ્દો નિયમાર્થઃ| શરીરં કેવલં સકલનિત્યર્થઃ| તત્ર શબ્દસન્તાનવદિત્યનેન તિર્યગ્ગામિત્વં રસસ્યોક્તમ્, અર્ચિઃસન્તાનવદિત્યનેનોર્ધ્વગામિત્વં, જલસન્તાનવદિત્યનેનાધોગામિત્વમિતિ| કેચિદન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- `શબ્દાદિદૃષ્ટાન્તત્રયેણ તીક્ષ્ણમધ્યમન્દાગ્નયો નિર્દિષ્ટાઃ| શબ્દસન્તાનવત્તીક્ષ્ણાગ્નીનાં રસઃ સઞ્ચરતિ, અર્ચિઃસન્તાનવન્મધ્યાગ્નીનાં, જલસન્તાનવન્મન્દાગ્નીનામ્’ ઇતિ| તેન તીક્ષ્ણાગ્નીનામષ્ટાહેનૈવ રસઃ શુક્રીભવતિ, મન્દાગ્નેર્માસેનૈવ | અયમર્થો ગયદાસાચાર્યેણ બહુધા દૂષિતઃ| દીપ્તાગ્નેસ્તુ કિઞ્ચિન્યૂનેન માસેન શુક્રં ભવતિ, મન્દાગ્નેસ્તુ કિઞ્ચિદધિકેન માસેનેત્યયમર્થો ન્યાય્ય ઇતિ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

વાજીકરણ્યસ્ત્વોષધયઃ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્વિરેચનવદુપયુક્તાઃ શુક્રં શીઘ્રં વિરેચયન્તિ ||૧૭||

યદિ માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ તર્હિ વાજીકરીણાં મહૌષધીનાં પ્રયોગો નિષ્ફલઃ સ્યાદિત્યાહ- વાજીકરણ્ય ઇત્યાદિ| વાજીકરણ્યસ્ત્વોષધય ઇતિ યાભિરોષધિભિઃ સ્ત્રીષુ નરો વાજીવ સમર્થો ભવતિ તા વાજીકરણ્યઃ| સ્વબલગુણોત્કર્ષાદિતિ સ્વશબ્દો બલગુણાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સંવધ્યતે, ઉત્કર્ષશબ્દોઽપિ| અત્ર કાશ્ચિદોષધયઃ સ્વબલોત્કર્ષાત્, કાશ્ચિત્ સ્વગુણોત્કર્ષાત્, કાશ્ચિત્ સ્વબલગુણોત્કર્ષાત્, તત્ર સઙ્કલ્પપાદલેપવિશિષ્ટકાન્તાસ્પર્શાદયઃ સ્વબલોત્કર્ષાત્, સ્વપ્રભાવોત્કર્ષાદિત્યર્થઃ; ઘૃતક્ષીરાદયઃ સ્વગુણોત્કર્ષાત્, સ્વસ્નેહાદ્યુત્કર્ષાદિત્યર્થઃ; માષાદયઃ સ્વબલગુણોત્કર્ષાત્, સ્વપ્રભાવસ્નેહાદ્યુત્કર્ષાદિત્યર્થઃ; ઉત્કર્ષ આધિક્યમ્| વાજીકરણ્ય ઇતિ બહુવચનમાદ્યર્થે, તેન બલ્યબૃંહણીયજીવનસઙ્ગ્રહણાદયોઽપિ તદ્વદ્વાચ્યા ઇતિ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

યથાહિ પુષ્પમુકુલસ્થો ગન્ધો ન શક્યમિહાસ્તીતિ વક્તું, નૈવ નાસ્તીતિ; અથ ચાસ્તિ, સતાં ભાવાનામભિવ્યક્તિરિતિ જ્ઞાત્વા , કેવલં સૌક્ષ્મ્યાન્નાભિવ્યજ્યતે; સ એવ વિવૃતપત્રકેશરે પુષ્પે કાલાન્તરેણાભિવ્યક્તિં ગચ્છતિ; એવં બાલાનામપિ વયઃપરિણામાચ્છુક્રપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, રોમરાજ્યાદયશ્ચ વિશેષા નારીણામ્ ||૧૮||

નનુ, યદિ માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ તર્હિ બાલાનામશ્નતામપિ તત્ કથં ન દૃશ્યત ઇતિ દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેત્યાદિ| યથાહીત્યવ્યયં યથાદૃષ્ટાન્તતાપ્રતિપાદનાર્થમ્| પુષ્પમુકુલસ્થ ઇતિ કુસુમકલિકામધ્યસ્થઃ| ઇહેતિ પુષ્પમુકુલે, ગન્ધોઽસ્ત્યેવેતિ નાસ્ત્યેવેતિ ચ વક્તું ન શક્યમ્| પારમાર્થિકં રૂપમાહ- અથ ચાસ્તીતિ|- અથશબ્દઃ સમ્બોધને ; ચશબ્દ એવાર્થે, અસ્ત્યેવેત્યર્થઃ| યુક્તિમાહ- સતાં ભાવાનામભિવ્યક્તિરિતિ જ્ઞાત્વેતિ; પૂર્વં સન્ત એવ ભાવાઃ પશ્ચાદ્ધેતુમાસાદ્યાભિવ્યજ્યન્તે, યથા- તિલેષુ તૈલમિત્યાદિ| યદ્યસ્ત્યેવિતિ તર્હિ મુકુલાવસ્થાયામેવ કથં નાભિવ્યજ્યત ઇત્યાહ- કેવલં સૌક્ષ્મ્યાન્નાભિવ્યજ્યત ઇતિ| સ એવેત્યાદિ| સ એવ ગન્ધો વિવૃતપત્રકેશરે કુસુમે કાલાન્તરેણોપચિતોઽભિવ્યક્તિં ગચ્છતિ| એવં બાલાનામિત્યાદિ ઇત્થં બાલાનામપિ વયઃપરિણામાચ્છુક્રપ્રાદુર્ભાવો વ્યક્તીભાવો ભવતિ| રોમરાજ્યાદયશ્ચ વિશેષા ભાવા વયઃપરિણામાન્નારીણામપિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, આદિશબ્દાત્ સ્તન્યાર્તવાદયઃ; રોમરાજ્યાદયશ્ચેતિ ચકારો નારીણાં ચેત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન પુરુષાણામપિ શ્મશ્રુપ્રભૃતયો ગૃહ્યન્તે| અત્ર કેચિત્ `રજસિ ચોપચીયમાને શનૈઃ શનૈઃ સ્તનગર્ભાશયયોન્યભિવૃદ્ધિર્ભવતિ’- ઇતિ પઠન્તિ, ન તુ નિબન્ધકારાઃ, કુતઃ? આદિશબ્દાત્તદર્થસ્ય લબ્ધત્વાદિતિ||૧૮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

સ એવાન્નરસો વૃદ્ધાનાં (જરા) પરિપક્વશરીરત્વાદપ્રીણનો ભવતિ ||૧૯||

નનુ રસસ્યોપચયકરત્વાદ્વૃદ્ધેનાપિ વર્ધિતવ્યમિત્યાહ- સ એવાન્નરસ ઇત્યાદિ| સ એવાન્નરસ ઇતિ અશેષધાતુપોષકોઽપિ વૃદ્ધાનામપ્રીણન ઈષત્પ્રીણનો ભવતિ, જીવનમાત્રં કરોતીત્યર્થઃ| કુત ઇત્યાહ- પરિપક્વશરીરત્વાત્||૧૯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ત એતે શરીરધારણાદ્ધાતવ ઇત્યુચ્યન્તે ||૨૦||

રસાદિધાતૂનાં નિરુક્તિં કુર્વન્નાહ- ત એતે શરીરધારણાદિત્યાદિ| યદ્યપિ ક્વચિદદુષ્ટા દોષા અપિ દેહધારણાદ્ધાતુશબ્દેનોચ્યન્તે, તથાઽપ્યત્ર રસાદીનામધિકૃતત્વાત્ એવ ધાતવઃ કથ્યન્તે||૨૦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

તેષાં ક્ષયવૃદ્ધી શોણિતનિમિત્તે, તસ્માત્તદધિકૃત્ય વક્ષ્યામઃ | તત્ર, ફેનિલમરુણં કૃષ્ણં પરુષં તનુ શીઘ્રગમસ્કન્દિ ચ વાતેન દુષ્ટં; નીલં પીતં હરિતં શ્યાવં વિસ્રમનિષ્ટં પિપીલિકામક્ષિકાણામસ્કન્દિ ચ પિત્તેન દુષ્ટં; ગૈરિકોદકપ્રતીકાશં સ્નિગ્ધં શીતલં બહલં પિચ્છિલં ચિરસ્રાવિ માંસપેશીપ્રભં ચ શ્લેષ્મદુષ્ટં; સર્વલક્ષણસંયુક્તં કાઞ્જિકાભં વિશેષતો દુર્ગન્ધિ ચ સન્નિપાતદુષ્ટં; દ્વિદોષલિઙ્ગં સંસૃષ્ટમ્ ||૨૧||

પ્રસ્તુતં શોણિતમેવાધિકર્તુમાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષામિતિ ધાતૂનામ્| તદધિકૃત્યેતિ શોણિતમધિકૃતં કૃત્વેત્યર્થઃ| તત્ર ફેનિલમિત્યાદિ| ફેનિલં ફેનસહિતમ્| અરુણમ્ ઈષદ્રક્તમ્; તદેવ પાકાભિમુખં કૃષ્ણમ્| પરુષમ્ અપિચ્છિલં, રૂક્ષમિત્યન્યે| તનુ અચ્છમ્| શીઘ્રગમ્ આશુપ્રસૃતિ| અસ્કન્દિ ચેતિ સ્ત્યાનત્વરહિતમ્| નીલમિત્યાદિ|- નીલં હરિતં, શ્યાવં સામપિત્તદુષ્ટં, પીતં નિરામપિત્તદુષ્ટં, શ્યાવં હરિતકૃષ્ણમ્| વિસ્રમ્ આમગન્ધિ| અનિષ્ટં પિપીલિકાદીનામનનુસરણાદવગન્તવ્યમ્| અસ્કન્દિ ચેતિ સ્ત્યાનત્વરહિતમ્| ગૈરિકેત્યાદિ|- ગૈરિકોદકપ્રતીકાશં પાણ્ડુલોહિતમ્| બહલં ઘનમ્| માંસપેશીપ્રભં સ્ત્યાનત્વાત્| સર્વેત્યાદિ|- સર્વલક્ષણયુક્તં વાતાદિલક્ષણયુક્તમ્| અત્ર કેચિત્ પિત્તવદ્રક્તેનાતિકૃષ્ણં ’ ઇતિ પઠન્તિ, ન તુ નિબન્ધકારાઃ| દ્વિદોષલિઙ્ગમિત્યાદિ|- સંસૃષ્ટં દોષદ્વયયુક્તમિત્યર્થઃ| અત્ર ક્વચિત્ ‘જીવશોણિતમન્યત્રોપદેક્ષ્યામઃ’ ઇતિ પાઠઃ, ન તુ નિબન્ધેષુ||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ઇન્દ્રગોપકપ્રતીકાશમસંહતમવિવર્ણં ચ પ્રકૃતિસ્થં જાનીયાત્ ||૨૨||

રક્તવિકૃતીરભિધાય પ્રકૃતિં વક્તુમાહ- ઇન્દ્રગોપકપ્રતીકાશમિત્યાદિ| ઇન્દ્રગોપકઃ પ્રાવૃટ્કાલજ ઉદ્ભિજ્જઃ `ઇન્દ્રવધૂઃ’ ઇતિ લોકે, સ ચાનેકપ્રકારવર્ણઃ, અત્ર તુ રક્ત એવ ગૃહ્યતે| અસંહતં નાત્યચ્છં નાતિઘનં, ન સ્ત્યાયતીત્યન્યે| અવિવર્ણમિતિ ઇન્દ્રગોપકવર્ણમપીષદ્વિવિધવર્ણમ્, એતેન પદ્માલક્તકગુઞ્જાફલવર્ણમિત્યુક્તમ્; અથવા વસ્ત્રાદિલગ્નં સત્ પ્રક્ષાલ્યમાનમપિ ન વિવર્ણતાં યાતીત્યવિવર્ણમ્||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

વિસ્રાવ્યાણ્યન્યત્ર વક્ષ્યામઃ ||૨૩||

શોણિતસ્ય સ્રાવણવિષયમતિદેશેન દર્શયન્નાહ- વિસ્રાવ્યાણીત્યાદિ| અન્યત્રેતિ અષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયે||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

અથાવિસ્રાવ્યાઃ- સર્વાઙ્ગશોફઃ, ક્ષીણસ્ય ચામ્લભોજનનિમિત્તઃ, પાણ્ડુરોગ્યર્શસોદરિશોષિગર્ભિણીનાં ચ શ્વયથવઃ ||૨૪||

વિસ્રાવ્યનિષેધવિષયં દર્શયન્નાહ- અથાવિસ્રાવ્યા ઇત્યાદિ| ક્ષીણસ્ય પુંસોઽમ્લભોજનનિમિત્તો યઃ સોઽવિસ્રાવ્ય ઇત્યર્થઃ| તથા પાણ્ડુરોગ્યાદીનાં શોથા અવિસ્રાવ્યાઃ; એતેષાં વ્રણશોથા એકાઙ્ગજા અપિ ન સ્રાવ્યાઃ||૨૪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

શસ્ત્રવિસ્રાવણં દ્વિવિધં- પ્રચ્છાનં , સિરાવ્યધનં ચ ||૨૫||

શસ્ત્રવિસ્રાવણસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ- શસ્ત્રેત્યાદિ||૨૫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

તત્ર, ઋજ્વસઙ્કીર્ણં સૂક્ષ્મં સમમનવગાઢમનુત્તાનમાશુ ચ શસ્ત્રં પાતયેન્મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધીનાં ચાનુપઘાતિ ||૨૬||

અત્ર પ્રચ્છાનમધિકૃત્યાહ - તત્રેત્યાદિ| ઋજુ પ્રાઞ્જલમ્| અસઙ્કીર્ણં ન સઙ્કટં, વિશાલમિત્યર્થઃ; અન્યે પરસ્પરાસંસૃષ્ટમિત્યાહુઃ| સૂક્ષ્મં નાતિમહામુખશસ્ત્રકૃતમ્| સમં તુલ્યરેખમ્| અનવગાઢમ્ અદૂરગતિકમ્| અનુત્તાનં કિઞ્ચિન્માંસસ્પૃગિત્યર્થઃ| આશુ અવિલમ્બિતં યથા ભવત્યેવં શસ્ત્રં પાતયેત્||૨૬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

તત્ર, દુર્દિને દુર્વિદ્ધે શીતવાતયોરસ્વિન્ને ભુક્તમાત્રે સ્કન્દત્વાચ્છોણિતં ન સ્રવત્યલ્પં વા સ્રવતિ ||૨૭|| મદમૂર્ચ્છાશ્રમાર્તાનાં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગિનામ્ | નિદ્રાભિભૂતભીતાનાં નૃણાં નાસૃક્ પ્રવર્તતે ||૨૮||

રક્તસ્યાયોગં ચિકિત્સાર્થમાહ- તત્ર દુર્દિન ઇત્યાદિ| દુર્દિન ઇતિ નિત્યગકાલદોષઃ| કેચિદ્ ‘દુર્દિને’ ઇતિ ન પઠન્તિ| દુર્વિદ્ધે ઇતિ વૈદ્યક્રિયાદોષઃ| શીતવાતયોરિતિ કાલકૃતો દોષઃ| ભુક્તમાત્ર ઇતિ આવસ્થિકકાલદોષઃ; ‘અભુક્તવત’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| સ્કન્દત્વાત્ સ્ત્યાનત્વાત્| મદો વિષમદ્યજો વિકારઃ, આર્તાનાં પીડિતાનામ્| વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગિનામિતિ સઙ્ગોઽપ્રવર્તનમ્||૨૭-૨૮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

તદ્દુષ્ટં શોણિતમનિર્હ્રિયમાણં શોફદાહરાગપાકવેદના જનયેત્ ||૨૯||

દુષ્ટરક્તસ્યાસ્રુતિદોષમુપદિશન્નાહ- તદ્દુષ્ટમિત્યાદિ||૨૯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

અત્યુષ્ણેઽતિસ્વિન્નેઽતિવિદ્ધેઽજ્ઞૈર્વિસ્રાવિતમતિપ્રવર્તતે ; તદતિપ્રવૃત્તં શિરોઽભિતાપમાન્ધ્યમધિમન્થતિમિરપ્રાદુર્ભાવં ધાતુક્ષયમાક્ષેપકં દાહં પક્ષાઘાતમેકાઙ્ગવિકારં હિક્કાં શ્વાસકાસૌ પાણ્ડુરોગં મરણં ચાપાદયતિ ||૩૦||

અતિયોગં વ્યાપદશ્ચોપદિશન્નાહ- અત્યુષ્ણ ઇત્યાદિ| અત્યુષ્ણે અત્યુષ્ણકાલે| અતિસ્વિન્ને અતિસ્વેદિતે| અતિવિદ્ધેઽજ્ઞૈરિતિ આજ્ઞા અદૃષ્ટકર્માણઃ| શિરોઽભિતાપં શિરઃશૂલમ્| આન્ધ્યમ્ અન્ધતામ્| અધિમન્થઃ ચક્ષૂરોગોઽભિષ્યન્દપૂર્વકઃ, તિમિરં લિઙ્ગનાશઃ, પ્રાદુર્ભાવશબ્દોઽધિમન્થતિમિરાભ્યાં સમ્બધ્યતે| શિરોભિતાપાદીન્ શિરસ્યતિહૃતં રક્તં કરોતિ, ધાતુક્ષયં સર્વત્રૈવાતિહૃતમ્| એકાઙ્ગવિકારમિતિ એકસ્મિન્નઙ્ગે ય ઉત્પદ્યતે સ એકાઙ્ગવિકારઃ, સ ચાત્ર વાતજનિતઃ||૩૦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

તસ્માન્ન શીતે નાત્યુષ્ણે નાસ્વિન્ને નાતિતાપિતે | યવાગૂં પ્રતિ પીતસ્ય શોણિતં મોક્ષયેદ્ભિષક્ ||૩૧||

અયોગાતિયોગૌ સહેતુકૌ નિર્દિશ્ય સમ્યગ્યોગં સહેતુકં નિર્દિશન્નાહ- તસ્માદિત્યાદિ| ન શીતે નાત્યુષ્ણે સાધારણે કાલે| નાસ્વિન્ને નાતિસ્વેદિતે| નાતિતાપિતે સૂર્યતાપાદિભિઃ| યવાગૂરત્ર તિલયવાગૂઃ, તસ્યાઃ સદ્યઃસ્નેહનીયત્વાદ્રક્તોત્ક્લેશકરત્વાચ્ચ| પ્રતિપીતસ્યેતિ પ્રતિશબ્દોઽત્ર પાનાન્તરં સૂચયતિ; તેન યવાગ્વા દ્વિતીયપાનાનન્તરં તૃતીયપાનાનન્તરં વેત્યર્થઃ; અન્યે તુ ‘યવાગૂર્વિરલદ્રવા બહુસિક્થા, તાં પ્રતિપીતસ્ય, સા હિ પ્રાયશઃ પ્રક્લેદનાત્મિકા સ્વેદલત્વાદ્દ્રવોષ્ણત્વાચ્ચ શોણિતં વિલાયયતિ; પ્રતિશબ્દોઽત્ર માત્રાર્થઃ, તેન યવાગૂં માત્રયા પીતવત ઇત્યર્થઃ’||૩૧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

સમ્યગ્ગત્વા યદા રક્તં સ્વયમેવાવતિષ્ઠતે | શુદ્ધં તદા વિજાનીયાત્ સમ્યગ્વિસ્રાવિતં ચ તત્ ||૩૨||

ઇદાનીં સમ્યગ્યોગસ્ય સુવિશુદ્ધસ્ય ચૈકેનૈવ વાક્યેન લક્ષણં વક્તુમાહ- સમ્યગિત્યાદિ| સમ્યગ્ગત્વા યદા રક્તમિતિ ગત્વા નિઃસૃત્ય, યદા સમ્યગ્રક્તં રક્તવર્ણં શોણિતં ભવતિ તદા શુદ્ધં વિજાનીયાત્; સમ્યગ્વિસ્રાવિતપક્ષે ત્વયમર્થઃ- સમ્યગ્ગત્વેતિ સમ્યક્ પ્રવર્તનં કૃત્વા, યદા રક્તં રુધિરં, સ્વયમેવાવતિષ્ઠતે અવસ્થિતિં કરોતિ, તદા સમ્યગ્વિસ્રાવિતં ચ તદ્રક્તં વિજાનીયાત્| ચકારેણૈતલ્લક્ષણદ્વયં લભ્યતે| અન્યે તુ સમ્યગ્ગત્વેત્યાદિશ્લોકસ્ય વ્યાખ્યાનમન્યથા કૃત્વા સાર્ધશ્લોકેન વ્યાખ્યાનયન્તિ- “ન ચાતિવેગં નાવેગં સમ્યગ્યુક્ત્યા વિનિઃસૃતમ્| વિહાય દુષ્ટતાં સ્વેન રૂપેણ હ્યવતિષ્ઠતે|| પ્રયત્નમનપેક્ષ્યાસૃક્ તદા શુદ્ધં વિનિર્દિશેત્”- ઇતિ||૩૨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

લાઘવં વેદનાશાન્તિર્વ્યાઘેર્વેગપરિક્ષયઃ | સમ્યગ્વિસ્રાવિતે લિઙ્ગં પ્રસાદો મનસસ્તથા ||૩૩||

આભ્યન્તરમપરમપિ રક્તશુદ્ધિસ્રાવણસ્ય લક્ષણં દર્શયન્નાહ- લાઘવમિત્યાદિ| એતચ્છારીરં સમ્યગ્વિસ્રાવિતે લિઙ્ગં; પ્રસાદો મનસસ્તથેતિ પુનર્માનસમ્||૩૩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

ત્વગ્દોષા ગ્રન્થયઃ શોફા રોગાઃ શોણિતજાશ્ચ યે | રક્તમોક્ષણશીલાનાં ન ભવન્તિ કદાચન ||૩૪||

શોણિતસ્રાવણફલં દર્શયન્નાહ- ત્વગ્દોષા ઇત્યાદિ| ત્વગ્દોષા અષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ન્યચ્છનીલિકાદયશ્ચ, ગ્રન્થયો વાતાદિનિમિત્તા સિરાગ્રન્થિશ્ચ| શોણિતજા રોગા રક્તગુલ્મવિદ્રધિવિસર્પાદયઃ| રક્તમોક્ષણશીલાનાં રક્તસ્રાવણાભ્યાસકારિણામ્||૩૪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

અથ ખલ્વપ્રવર્તમાને રક્તે એલાશીતશિવકુષ્ઠતગરપાઠાભદ્રદારુવિડઙ્ગચિત્રકત્રિકટુકાગારધૂમહરિદ્રાર્કાઙ્કુરનક્તમાલફલૈર્યથાલાભં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિઃ સમસ્તૈર્વા ચૂર્ણીકૃતૈર્લવણતૈલપ્રગાઢૈર્વ્રણમુખમવઘર્ષયેત્, એવં સમ્યક્ પ્રવર્તતે ||૩૫||

ઇદાનીમપ્રવૃત્તરક્તસ્ય પ્રવર્તનાયાહ- અથ ખલ્વિયાદિ| શીતાશિવં કર્પૂરં, નક્તમાલો બૃહત્કરઞ્જઃ| ત્રિભિશ્ચતુર્ભિરિતિ એતેનૈકદ્વિદ્રવ્યનિષેધઃ કૃતઃ| લવણતૈલપ્રગાઢૈરિતિ સૈન્ધવતિલતૈલોત્કટૈરિત્યર્થઃ||૩૫||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

અથાતિપ્રવૃત્તે રોધ્રમધુકપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગુપત્તઙ્ગગૈરિકસર્જરસરસાઞ્જનશાલ્મલીપુષ્પશઙ્ખશુક્તિમાષયવગોધૂમચૂર્ણૈઃ શનૈઃ શનૈર્વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્ સાલસર્જાર્જુનારિમેદમેષશૃઙ્ગધવધન્વનત્વગ્ભિ ર્વા ચૂર્ણિતાભિઃ ક્ષૌમેણ વા ધ્માપિતેન સમુદ્રફેનલાક્ષાચૂર્ણૈર્વા, યથોક્તર્વ્રણબન્ધનદ્રવ્યૈર્ગાઢં બધ્નીયાત્, શીતાચ્છાદનભોજનાગારૈઃ શીતૈઃ પ્રદેહપરિષેકૈશ્ચોપચરેત્, ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેદ્યથોક્તં, વ્યધાદનન્તરં તામેવાતિપ્રવૃત્તાં સિરાં વિધ્યેત્; કાકોલ્યાદિક્વાથં વા શર્કરામધુમધુરં પાયયેત્, એણહરિણોરભ્રશશમહિષવરાહાણાં વા રુધિરં; ક્ષીરયૂષરસૈઃ સુસ્નિગ્ધૈશ્ચાશ્નીયાત્; ઉપદ્રવાંશ્ચ યથાસ્વમુપચરેત્ ||૩૬|| ભવન્તિ ચાત્ર- ધાતુક્ષયાત્ સ્રુતે રક્તે મન્દઃ સઞ્જાયતેઽનલઃ | પવનશ્ચ પરં કોપં યાતિ તસ્માત્ પ્રયત્નતઃ ||૩૭|| તં નાતિશીતૈર્લઘુભિઃ સ્નિગ્ધૈઃ શોણિતવર્ધનૈઃ | ઈષદમ્લૈરનમ્લૈર્વા ભોજનૈઃ સમુપાચરેત્ ||૩૮||

અતિપ્રવૃત્તૌ રક્તાસ્થાપનાય ચિકિત્સાં દર્શયન્નાહ- અથેત્યાદિ| પત્તઙ્ગં રક્તચન્દનં, સર્જરસો રાલા, શુક્તિર્જલશુક્તિઃ| સાલઃ શઙ્કુઃ, સર્જઃ શાલભેદઃ, અર્જુનઃ કકુભઃ, અરિમેદઃ ‘અરિમઞ્જ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ, મેષશૃઙ્ગઃ કર્કટશૃઙ્ગઃ, ધન્વનઃ ‘ધમ્મણ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; સાલાદિત્વગ્ભિશ્ચૂર્ણીકૃતાભિઃ ‘વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ક્ષૌમેણ વા ધ્માપિતેન અતસીવસ્ત્રેણ દગ્ધેન ‘વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| યથોક્તૈર્વા વ્રણબન્ધનદ્રવ્યૈરિતિ ક્ષૌમકાર્પાસવસ્ત્રાદિભિઃ| આચ્છાદનં વસ્ત્રાદિ, પ્રદેહો લેપઃ, પરિષેકો ધારાસેકઃ| યથોક્તં વલયબિન્દ્વાદિ ભેદેનેત્યર્થઃ| વ્યધાદનન્તરં પ્રાક્કૃતવ્યધનાદધઃસ્થાને , તામેવ પૂર્વવિદ્ધાં સિરાં વિધ્યેત્, રક્તગતિચ્છેદનાર્થમ્| રક્તાતિસ્રુતાવાભ્યન્તરં ભેષજં દર્શયન્નાહ- કાકોલ્યાદીત્યાદિ| એણઃ કૃષ્ણહરિણઃ, હરિણસ્તામ્રવર્ણઃ; એણાદિરક્તં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ, રક્તાપ્યાયનાર્થં; તચ્ચાદુષ્ટમસંસ્કૃતં ચ| રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ભોજનં નિયમયન્નાહ- ક્ષીરેત્યાદિ| યૂષો મુદ્ગયૂષઃ, રસો માંસરસઃ| સુસ્નિગ્ધૈરિતિ શોભનં કૃત્વા ઘૃતેન સ્નિગ્ધીકૃતૈઃ| અશ્નીયાદિતિ ક્ષીરાદિસિક્તમોદનં ભુઞ્જીત| પિત્તદુષ્ટરક્તસ્યૈવાતિપ્રવૃત્તાવતિપ્રવૃત્તરક્તસ્ય ક્ષીરભોજનમ્, અથવા પિત્તપ્રકૃતિકસ્યૈવ રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ક્ષીરભોજનં, કફદુષ્ટરક્તસ્યૈવાતિપ્રવૃત્તાવતિપ્રવૃત્તરક્તસ્ય યૂષભોજનં, શ્લેષ્મપ્રકૃતિકસ્યૈવ વા; વાતદુષ્ટરક્તસ્યૈવાતિપ્રવૃત્તાવતિપ્રવૃત્તરક્તસ્ય રસભોજનં, વાતપ્રકૃતિકસ્યૈવ વા; અન્યે તુ દીપ્તમધ્યમન્દાગ્નીનાં યથાસઙ્ખ્યં ક્ષીરાદિસિક્તમોદનં ભોજનમાહુઃ; સાત્મ્યાપેક્ષયેત્યેકે| અતિસ્રુતરક્તસ્યોપદ્રવાન્ ચિકિત્સિતુમાહ- ઉપદ્રવાંશ્ચેત્યાદિ| ઉપદ્રવાન્ શિરોઽભિતાપાદીન્| યથાસ્વમિતિ સ્વકીયેન સ્વકીયેનોપચારેણેત્યર્થઃ| ધાતુક્ષયાદિત્યાદિ| તસ્માદનતિશીતાદિભોજનૈઃ પ્રયત્નતસ્તં પુરુષમુપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ, અગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં શોણિતાપ્યાયનાર્થમુપદ્રવપરિહારાર્થં ચ| ઈષદમ્લૈર્દાડિમામલકૈઃ, તેષામેવામ્લેષુ પ્રધાનત્વાત્||૩૬-૩૮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ચતુર્વિધં યદેતદ્ધિ રુધિરસ્ય નિવારણમ્ | સન્ધાનં સ્કન્દનં ચૈવ પાચનં દહનં તથા ||૩૯|| વ્રણં કષાયઃ સન્ધત્તે રક્તં સ્કન્દયતે હિમમ્ | તથા સમ્પાચયેદ્ભસ્મ દાહઃ સઙ્કોચયેત્ સિરાઃ ||૪૦||

ચતુર્વિધમિત્યાદિ| સન્ધાનં શસ્ત્રપદસ્ય, સ્કન્દનં શોણિતસ્ય સ્ત્યાનીકરણં, પાચનં દહનં ચ શસ્ત્રપદસ્ય| કષાયઃ કષાયરસદ્રવ્યં, તચ્ચ લોધ્રાદિકમ્; અન્યે તુ હરીતક્યાદિકં પઞ્ચવલ્કલાદિકં ચાહુઃ| હિમં શીતમ્| ભસ્મ ક્ષૌમાદિજનિતમ્| દહનં શલાકાપ્રભૃતિભિઃ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

અસ્કન્દમાને રુધિરે સન્ધાનાનિ પ્રયોજયેત્ | સન્ધાને ભ્રશ્યમાને તુ પાચનૈઃ સમુપાચરેત્ ||૪૧|| કલ્પૈરેતૈસ્ત્રિભિર્વૈદ્યઃ પ્રયતેત યથાવિધિ | અસિદ્ધિમત્સુ ચૈતેષુ દાહઃ પરમ ઇષ્યતે ||૪૨||

ઇદાનીં પૂર્વપૂર્વાસિદ્ધાવુત્તરોત્તરં વિધ્યવસરં પ્રતિપાદયન્નાહ- અસ્કન્દમાને ઇત્યાદિ| તત્ર પ્રથમં શીતોપચારાદિ કર્તવ્યં, તેન યદા સ્ત્યાનીભૂય રક્તં ન તિષ્ઠતિ તદા હરીતક્યાદિ પઞ્ચવલ્કલાદિ વા પ્રયોજયેત્; સન્ધાનેન ચેન્ન તિષ્ઠતિ રસં તદા પાચનં ભસ્મ પ્રયોજયેત્; એભિસ્ત્રીભિર્વિધાનૈર્યદિ ન તિષ્ઠતિ રક્તં તદા દહનં શોણિતસ્થાપનાર્થં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૪૧-૪૨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

શેષદોષે યતો રક્તે ન વ્યાધિરતિવર્તતે | સાવશેષે તતઃ સ્થેયં ન તુ કુર્યાદતિક્રમમ્ ||૪૩||

ઇદાનીં રક્તાતિસ્રાવદોષં દર્શયન્નાહ- શેષેત્યાદિ| ન વ્યાધિરતિવર્તતે ન વૃદ્ધિં યાતિ| સાવશેષે તતઃ સ્થેયમિતિ સાવશેષે દોષે રક્તં પુનઃ સંશમનાદિભિર્જયેત્||૪૩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

દેહસ્ય રુધિરં મૂલં રુધિરેણૈવ ધાર્યતે | તસ્માદ્યત્નેન સંરક્ષ્યં રક્તં જીવ ઇતિ સ્થિતિઃ ||૪૪||

કુતઃ પુનઃ શોણિતસ્રાવણેઽતિક્રમો ન કરણીય ઇત્યાહ- દેહસ્યેત્યાદિ| મૂલમિતિ ઉત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયેષુ શોણિતમેવ હેતુઃ, અનેનૈવ ધાર્યતે સ્થાપ્યતે||૪૪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

સ્રુતરક્તસ્ય સેકાદ્યૈઃ શીતૈઃ પ્રકુપિતેઽનિલે | શોફં સતોદં કોષ્ણેન સર્પિષા પરિષેચત્ ||૪૫||

શોણિતાવસેકે પશ્ચાત્કર્મ દર્શયન્નાહ- સ્રુતરક્તસ્યેત્યાદિ||૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શોણિતવર્ણનીયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાય ||૧૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શોણિતવર્ણનીયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||