અથાતઃ શોણિતવર્ણનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः शोणितवर्णनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Meaning of the śloka
Now we shall explain the chapter describing blood, as taught by the venerable Dhanvantari.
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Meaning of the commentary
The commentary refers to the opening words without further explanation.
Key terms
તત્ર પાઞ્ચભૌતિકસ્ય ચતુર્વિધસ્ય ષડ્રસસ્ય દ્વિવિધવીર્યસ્યાષ્ટવિધવીર્યસ્ય વાઽનેકગુણસ્યોપયુક્તસ્યાહારસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય યસ્તેજોભૂતઃ સારઃ પરમસૂક્ષ્મઃ સ `રસઃ’ ઇત્યુચ્યતે, તસ્ય હૃદયં સ્થાનં, સ હૃદયાચ્ચતુર્વિંશતિધમનીરનુપ્રવિશ્યોર્ધ્વગાદશ દશાધોગામિન્યશ્ચતસ્રશ્ચ તિર્યગ્ગાઃ કૃત્સ્નં શરીરમહરહસ્તર્પયતિ વર્ધયતિ ધારયતિ યાપયતિ ચાદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણા | તસ્ય શરીરમનુસરતોઽનુમાનાદ્ગતિરુપલક્ષયિતવ્યા ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈઃ | તસ્મિન્ સર્વશરીરાવયવદોષધાતુમલાશયાનુસારિણિ રસે જિજ્ઞાસા- કિમયં સૌમ્યસ્તૈજસ? ઇતિ | અત્રોચ્યતે- સ ખલુ દ્રવાનુસારી સ્નેહનજીવનતર્પણધારણાદિભિર્વિશેષૈઃ સૌમ્ય ઇત્યવગમ્યતે ||૩||
तत्र पाञ्चभौतिकस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्यस्याष्टविधवीर्यस्य वाऽनेकगुणस्योपयुक्तस्याहारस्य सम्यक्परिणतस्य यस्तेजोभूतः सारः परमसूक्ष्मः स `रसः’ इत्युच्यते, तस्य हृदयं स्थानं, स हृदयाच्चतुर्विंशतिधमनीरनुप्रविश्योर्ध्वगादश दशाधोगामिन्यश्चतस्रश्च तिर्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहरहस्तर्पयति वर्धयति धारयति यापयति चादृष्टहेतुकेन कर्मणा | तस्य शरीरमनुसरतोऽनुमानाद्गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः | तस्मिन् सर्वशरीरावयवदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासा- किमयं सौम्यस्तैजस? इति | अत्रोच्यते- स खलु द्रवानुसारी स्नेहनजीवनतर्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते ||३||
Meaning of the śloka
Rasa is the exceedingly subtle essence produced when consumed food has been properly transformed. This food consists of the five elements, occurs in four forms, has six tastes, two kinds of potency or alternatively eight, and many qualities. Rasa is described as tejobhuta and has its seat at the heart. From there it enters twenty-four dhamanis: ten ascending, ten descending and four transverse. Through an action whose cause is unseen, it daily nourishes, promotes growth, maintains and sustains the whole body. Its movement through the body is to be inferred from depletion, increase and resulting disorders. Since it reaches bodily parts and the sites of doshas, dhatus and wastes, the question arises whether it is saumya or fiery. Its fluid nature and actions of moistening, sustaining life, nourishing and supporting indicate that it is saumya.
🔊 Audio coming soon
શોણિતોત્પત્તે રસાધીનત્વાદ્રસમેવ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ઇત્થમ્ભૂતસ્યાહારસ્ય યઃ સારઃ સ `રસ’ ઇત્યુચ્યત ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| પાઞ્ચભૌતિકસ્યેતિ પૃથિવ્યાદિભૂતદ્રવ્યભેદેન, ચતુર્વિધસ્યેતિ પેયલેહ્યભોજ્યભક્ષ્યભેદેન, ષડ્રસસ્યેતિ મધુરાદિરસભેદેન, દ્વિવિધવીર્યસ્યેતિ શીતોષ્ણવીર્યભેદેન, પક્ષાન્તરમાહ- અષ્ટવિધવીર્યસ્ય વેતિ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષવિશદપિચ્છિલમૃદુતીક્ષ્ણભેદેન, અનેકગુણસ્યેતિ શીતાદિદ્રવાદિગુણભેદેન વિંશતિગુણસ્ય, ઉપયુક્તસ્યેતિ સમ્યક્પરિણતસ્યેત્યનેનૈવોપયુક્તપદાર્થસ્ય લબ્ધત્વાદ્યદુપયુક્તગ્રહણં કરોતિ તત્ સમ્યગ્યોગં સ્વાસ્થ્યવૃત્તીયદ્વાદશવિધાશનપ્રવિચારમપેક્ષ્યોપયોગં પ્રાપયતિ| તેજોભૂત ઇતિ તેજસા ભૂતસ્તેજોભૂતો વહ્નિસમ્ભૂત ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ તેજઃશબ્દેન ઘૃતમાહુઃ, તત્ર તેજોભૂતો ઘૃતવદુત્પન્ન ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ વદન્તિ- ભૂતશબ્દોઽત્રોપમાનાર્થઃ, તત્ર તેજોભૂતો ઘૃતાકાર ઇત્યર્થઃ| સાર ઇતિ વિડાદિમલરહિત ઇત્યર્થઃ| પરમસૂક્ષ્મ ઇતિ અતિશયેનાસ્થૂલાવયવઃ, સૂક્ષ્મસ્રોતોઽનુસારીત્યર્થઃ| રસસ્ય સ્થાનમાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય રસસ્ય સર્વદેહાનુસારિત્વેઽપિ હૃદયં સ્થાનં ; હૃદયશબ્દેનાત્ર હૃદયોપલક્ષિતઃ પ્રદેશ ઉચ્યતે, ન તુ સાક્ષાદ્ધૃદયં; કુતઃ? હૃદયસ્યૌજઃસ્થાનત્વાત્| રસસ્ય ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- સ હૃદયાદિત્યાદિ| તર્પયતીતિ બાલમધ્યસ્થવિરાન્ સર્વાનેવ પ્રીણયતિ; અન્યે ગર્ભં તર્પયતીતિ મન્યન્તે, તસ્યાહારાસમ્ભવાત્; વર્ધયતીતિ બાલં; ધારયતીતિ મધ્યં સમ્પૂર્ણધાતુત્વાત્, કેચિત્ `ધારયતિ’ ઇત્યત્ર `જીવયતિ’ ઇતિ પઠન્તિ, અત્રાપિ સ એવાર્થઃ; યાપયતીતિ વૃદ્ધં ક્ષીયમાણદેહત્વાત્| કેચિદત્ર `હૃદયાત્’ ઇત્યાદિ પાઠં `ચતસ્રશ્ચ તિર્યગ્ગાઃ’ ઇત્યન્તં ન પઠન્તિ, `કૃત્સ્નં શરીરં’ ઇત્યાદિ ચ પઠન્તિ| કુતઃ પુનરયં તર્પણાદિ કરોતીત્યાહ- અદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણા; પ્રાક્તનકર્મણેત્યર્થઃ| અન્યે તુ કેષાઞ્ચિદેવ મર્તુમિચ્છૂનાં કુતો ન તર્પણાદિ કરોતીતિ પૃષ્ટ આહ- અદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણેતિ| તસ્ય શરીરમિત્યાદિ તસ્યેતિ રસસ્ય| અનુસરતઃ અનુગચ્છતઃ| ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈરિતિ વૈકૃતં વિકારઃ; ક્ષયવિકારૈઃ `રસક્ષયે હૃત્પીડા કમ્પ’ ઇત્યાદિભિઃ, વૃદ્ધિવિકારૈઃ `હૃદયોત્ક્લેદં’ ઇત્યાદિભિઃ| તત્ર ક્ષયવૃદ્ધિવિકારૈર્વિકૃતસ્ય; ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈશ્ચેત્યત્ર ચકારો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન સર્વશરીરતર્પણાદિભિશ્ચાવિકૃતસ્ય ગતિરનુમન્તવ્યેત્યર્થઃ| રસસ્વભાવં વિનિર્દેષ્ટુમાહ- તસ્મિન્નિત્યાદિ| તસ્મિન્નિતિ પૂર્વોક્તે રસે| જિજ્ઞાસા જ્ઞાતુમિચ્છા| કિમયં સૌમ્યઃ કફવત્, અથવા તૈજસઃ પિત્તવત્? ઇતિ સંશયઃ| અત્રોચ્યત ઇત્યાદિ| અનુસારી અનુસરણશીલઃ, સ્નેહનઃ સ્નેહયતીતિ, જીવનો જીવયતીતિ, તર્પણઃ પ્રીણનઃ શરીરસ્ય, આદિશબ્દાદવષ્ટમ્ભનાદયઃ| વિશેષૈઃ ભેદૈઃ| અવગમ્યતે અવબુધ્યતે||૩||
Meaning of the commentary
Rasa is explained first because blood arises in dependence upon it. The five elements begin with earth. The four food forms are drinks, lickable foods, foods eaten as a meal and foods chewed; six tastes begin with sweet. The two potencies are cold and hot; the alternative eight are cold, hot, unctuous, dry, clear, picchila, soft and sharp. The many qualities refer to the twenty qualities. Mention of consumption additionally requires proper use in accordance with the twelve dietary considerations taught under health maintenance. Tejobhuta is explained as produced by digestive fire. Others take tejas to mean ghee, yielding either 'produced like ghee' or 'resembling ghee.' Essence means free of wastes such as faeces; extreme subtlety means being able to follow minute channels. Although rasa reaches the whole body, its seat is the region indicated by the heart, rather than the heart itself, which is the seat of ojas. Nourishing applies to children, adults and older people; others understand it particularly of the fetus, which does not itself consume food. Growth concerns childhood, maintenance adulthood with complete dhatus, and sustaining old age with declining tissue. Some read 'keeps alive' instead of 'maintains.' Some omit the description of passage from the heart through the twenty-four dhamanis. The unseen cause is explained as prior karma; others understand this as answering why nourishment fails in certain people who wish to die. Movement of disturbed rasa is inferred from depletion signs such as cardiac distress and trembling, and increase signs such as excessive moistness in the heart region. The commentary supplies an understood 'and' so that normal movement is also inferred from whole-body nourishment and similar effects. The question is whether rasa resembles kapha in being saumya or pitta in being fiery. Its fluid movement, moistening, life-sustaining, nourishing, supporting and related actions establish the former account.
Key terms
સ ખલ્વાપ્યો રસો યકૃત્પ્લીહાનૌ પ્રાપ્ય રાગમુપૈતિ ||૪||
स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति ||४||
Meaning of the śloka
That rasa, although watery in nature, acquires colour on reaching the liver and spleen.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ક્રમનિષ્પત્ત્યા શોણિતં દર્શયન્નાહ- સ ખલ્વિત્યાદિ| ખલુશબ્દોઽપ્યર્થઃ| આપ્યોઽપિ રસો રાગમુપૈતિ લોહિતત્વં ગચ્છતિ||૪||
Meaning of the commentary
This describes the next stage in the formation of blood. The particle khalu is understood as 'even' or 'although': even watery rasa acquires redness.
Key terms
શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ- રઞ્જિતાસ્તેજસા ત્વાપઃ શરીરસ્થેન દેહિનામ્ | અવ્યાપન્નાઃ પ્રસન્નેન રક્તમિત્યભિધીયતે ||૫||
श्लोकौ चात्र भवतः- रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् | अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते ||५||
Meaning of the śloka
A verse explains that the bodily waters, remaining undisturbed and coloured by the clear, properly functioning tejas within the body, are called rakta.
🔊 Audio coming soon
તમેવાર્થં શ્લોકેન સ્પષ્ટીકુર્વન્નાહ- ભવતશ્ચાત્રેત્યાદિ| શરીરસ્થેન યકૃત્લીહસ્થેનૈવ, પ્રસન્નેન પ્રકૃતિસ્થેન, ઇર્ત્થભૂતેન તેજસા રઞ્જકનામ્ના, અવ્યાપન્ના એવઙ્ગુણવિશિષ્ટા આપો રઞ્જિતા લોહિતીકૃતાઃ સત્યો રક્તમિત્યુચ્યતે| આપોઽત્ર રસઃ||૫||
Meaning of the commentary
'Within the body' specifically means within the liver and spleen. Prasanna means in its normal state. The tejas called ranjaka colours these undisturbed waters red, and they are then called blood. Waters here means rasa.
Key terms
રસાદેવ સ્ત્રિયા રક્તં રજઃસઞ્જ્ઞં પ્રવર્તતે | તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાદૂર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્ ||૬||
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसञ्ज्ञं प्रवर्तते | तद्वर्षाद्द्वादशादूर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम् ||६||
Meaning of the śloka
In women, blood called rajas arises from rasa. The text places its onset after the twelfth year and its decline at fifty years.
🔊 Audio coming soon
રક્તાર્તવયોરભેદં દર્શયન્નાહ- રસાદેવેત્યાદિ| રજઃસઞ્જ્ઞમિતિ સઞ્જ્ઞાન્તરમેતત્ સ્ત્રીયોનિપ્રવૃત્તસ્ય રક્તસ્ય, ઋતુકાલજં રક્તમેવ રજઃસઞ્જ્ઞમુચ્યત ઇત્યર્થઃ| તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાદૂર્ધ્વમિતિ તદ્રજઃસઞ્જ્ઞં શોણિતં દ્વાદશવર્ષાદનન્તરં પ્રવર્તત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્ય નિવૃત્તિ કાલમાહ- યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમિતિ| `રસાદેવ રજઃ સ્ત્રીણાં માસિ માસિ ત્ર્યહં સ્રવેત્| તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાદૂર્ધ્વં યાવત્ પઞ્ચાશતં સમાઃ’- ઇત્યન્યે પઠન્તિ| સમાઃ વર્ષાણિ||૬||
Meaning of the commentary
The commentary identifies menstrual artava with blood: rajas is another name for the blood discharged from the female genital passage at the menstrual time. The onset statement means that this blood begins after the twelfth year; the following words specify cessation. An alternative reading states that women's rajas flows from rasa each month for three days, after twelve years and up to fifty years. Samah means years.
Key terms
આર્તવં શોણિતં ત્વાગ્નેયમ્, અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્ય ||૭||
आर्तवं शोणितं त्वाग्नेयम्, अग्नीषोमीयत्वाद्गर्भस्य ||७||
Meaning of the śloka
Artava and blood are described as agneya, because the embryo has both agni and soma aspects.
🔊 Audio coming soon
રક્તાર્તવયોઃ સૌમ્યરસસમ્ભૂતયોરપિ સ્વભાવભેદં દર્શયન્નાહ- આર્તવમિત્યાદિ| તુશબ્દોઽત્ર ભેદે, તેન રસાત્ સૌમ્યાજ્જાતમપ્યાર્તવં શોણિતં ચાગ્નેયમ્| કુતઃ કારણાદિત્યાહ- અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્યેતિ|- આર્તવમાગ્નેયં, શુક્રં સૌમ્યં, તાભ્યામગ્નીષોમીયો ગર્ભો ભવતિ| નનુ યદ્યાર્તવમપિ સૌમ્યં ભવતિ, તદા સૌમ્યારબ્ધઃ સૌમ્ય એવ ગર્ભો ભવતિ; ન ચૈવમ્, અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્યેત્યત્રાર્તવસ્યાગ્નેયત્વમુચ્યતે, આર્તવશોણિતયોઃ સ્વભાવાભેદાદાર્તવસ્યાગ્નેયત્વે ઉક્તે શોણિતસ્યાપ્યાગ્નેયત્વમુક્તમેવેતિ| `આર્તવશોણિતં ત્વાગ્નેયમ્’- ઇત્યન્યે પઠન્તિ; `આર્તવં ચ તચ્છોણિતં ચેત્યાર્તવશોણિતં; તુશબ્દોઽત્રાવધારણે, તેનાર્તવસ્યાગ્નેયત્વમવધારયતિ’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| રક્તં પુનરનુષ્ણશીતમેવમાચાર્યા મન્યન્તે||૭||
Meaning of the commentary
Although both arise from saumya rasa, the particle tu marks a difference in their nature: artava and blood are agneya. Artava is agneya and shukra saumya, and the embryo formed from them has both aspects. If artava too were saumya, the embryo would be exclusively saumya; the embryo's dual character supports the stated inference. On this interpretation, establishing artava as agneya also establishes blood as such because their nature is the same. Others read the compound artavashonita, meaning menstrual blood, and take tu as emphatic, restricting the agneya assertion to artava. Those teachers regard ordinary blood as neither hot nor cold.
Key terms
પાઞ્ચભૌતિકં ત્વપરે જીવરક્તમાહુરાચાર્યાઃ ||૮||
पाञ्चभौतिकं त्वपरे जीवरक्तमाहुराचार्याः ||८||
Meaning of the śloka
Other teachers describe jivarakta as composed of all five elements.
🔊 Audio coming soon
શોણિતસ્વભાવે મતાન્તરમાહ- પાઞ્ચભૌતિકમિત્યાદિ| જીવરક્તમિતિ જીવતુલ્યં રક્તમ્| કુતઃ? જીવચ્છરીરે રક્તદર્શનાત્, મૃતશરીરે ચાદર્શનાત્; નતુ જીવરક્તમોજ ઇતિ, એવં પ્રસ્તુતસ્યૈવ રક્તસ્ય લક્ષણમનુક્તં સ્યાત્||૮||
Meaning of the commentary
This presents another view of blood's nature. Jivarakta means blood comparable to life, on the stated grounds that blood is observed in a living body but not in a dead one. It does not mean ojas here: that interpretation would leave the blood under discussion undescribed.
Key terms
વિસ્રતા દ્રવતા રાગઃ સ્પન્દનં લઘુતા તથા | ભૂમ્યાદીનાં ગુણા હ્યેતે દૃશ્યન્તે ચાત્ર શોણિતે ||૯||
विस्रता द्रवता रागः स्पन्दनं लघुता तथा | भूम्यादीनां गुणा ह्येते दृश्यन्ते चात्र शोणिते ||९||
Meaning of the śloka
The properties of earth and the other elements are seen in blood: a raw odour, fluidity, colour, movement and lightness.
🔊 Audio coming soon
તદેવ પાઞ્ચભૌતિકત્વં સુખબોધાર્થં સ્પષ્ટયિતુમાહ- વિસ્રતેત્યાદિ| વિસ્રતા આમગન્ધતા, ભૂમિગુણઃ; દ્રવતા દ્રવભાવઃ, અયમમ્બુગુણઃ; રાગો રક્તતા, તેજોગુણઃ; સ્પન્દનં કિઞ્ચિચ્ચલનં, વાતગુણઃ; લઘુતા અગુરુત્વમ્, આકાશગુણઃ| ભૂમ્યાદીનામિત્યત્રાદિશબ્દેનાપ્તેજોવાય્વાકાશા ગૃહ્યન્તે| હિ યસ્માદર્થે, યસ્માદેતે વિસ્રતાદયઃ પૃથિવ્યાદીનાં ગુણા અત્ર શોણિતે દૃશ્યન્તે, તસ્માદ્રક્તં પાઞ્ચભૌતિકમિતિ||૯||
Meaning of the commentary
The raw or fleshy odour belongs to earth; fluidity to water; redness to tejas; slight movement to vayu; and absence of heaviness to akasha. Since these five elemental properties are observed in blood, the commentary concludes that blood is composed of five elements.
Key terms
રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદઃ પ્રજાયતે | મેદસોઽસ્થિ તતો મજ્જા મજ્જ્ઞઃ શુક્રં તુ જાયતે ||૧૦||
रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते | मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं तु जायते ||१०||
Meaning of the śloka
From rasa comes blood, then flesh; from flesh comes medas. From medas comes bone, then marrow, and from marrow comes shukra.
🔊 Audio coming soon
શોણિતપ્રસઙ્ગેનાન્યેષામપિ ધાતૂનાં ક્રમેણોત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- રસાદ્રક્તમિત્યાદિ| સ ખલ્વાપ્યો રસો યકૃત્પ્લીહાનૌ પ્રાપ્ય રાગમુપૈતીત્યનેનૈવ રસાદેવ રક્તસ્ય ભવને ઉક્તે રસાત્ પુનઃ શોણિતસમ્ભવનવચનં નિયમાર્થમ્| તેન રસાત્ ક્રમોત્પત્ત્યા શોણિતમેવ ભવતિ ન પરે ધાતવ ઇતિ| એતેન યુગપદેવ સર્વધાતુષુ રસસઞ્ચારાદ્રસેનૈવ સર્વધાતુપોષણમિતિ તન્ત્રાન્તરીયં વચો નિરસ્તમ્| નનુ, યદિ પરિણમન્તિ રસાદયો રક્તાદિભાવેન, તર્હિ સર્વેષામુત્સાદઃ સ્યાત્? સન્તત્યા પરિણામ ઇતિ ચેત્તર્હિ સર્વેષાં પૂર્વેષામલ્પતા સ્યાદુત્તરેષાં બાહુલ્યમિતિ? નૈતદસ્તિ| તેષાં રસાદીનાં મલસ્થૂલાણુભાગવિશેષેણ ત્રિવિધઃ પરિણામો ભવતિ; તદ્યથા- અન્નાત્ પચ્યમાનાદ્વિણ્મૂત્રં મલઃ, સારો રસઃ; રસાદગ્નિપક્વાન્મલઃ કફઃ, સ્થૂલો ભાગો રસઃ, અણુભાગો રક્તં; રક્તાદગ્નિપક્વાન્મલઃ પિત્તં, સ્થૂલભાગઃ શોણિતમ્, અણુભાગસ્તુ માંસમિતિ; તતોઽપ્યાત્મપાવકપચ્યમાનાન્મલઃ શ્રોત્રનાસાકર્ણાક્ષિપ્રજનનાદિસ્રોતોમલઃ, સ્થૂલભાગો માંસં, સૂક્ષ્મો મેદઃ; તતોઽપિ નિજવહ્નિપચ્યમાનાન્મલઃ સ્વેદઃ, સ્થૂલોંઽશો મેદ એવ, સૂક્ષ્મભાગોઽસ્થિ; તતોઽપિ પચ્યમાનાન્મલઃ કેશલોમશ્મશ્રૂણિ, સ્થૂલોઽસ્થિ, સૂક્ષ્મસ્તુ મજ્જા; તતોઽપિ મજ્જ્ઞઃ પાવકપચ્યમાનાન્મલો નયનપુરીષત્વચાં સ્નેહઃ, સ્થૂલો ભાગો મજ્જા, સૂક્ષ્મઃ શુક્રં; તતઃ પુનઃ પચ્યમાનાદુપમલો નોત્પદ્યતે સહસ્રધાધ્માતસુવર્ણવત્, સ્થૂલો ભાગઃ શુક્રમેવ, સ્નેહભાગઃ સૂક્ષ્મસ્તેજોભૂતમોજઃ| પૂર્વોક્ત એવાર્થઃ શ્લોકાભ્યાં કથ્યતે- “સ્થૂલાણ્વંશમલૈઃ સર્વે ભિદ્યન્તે ધાતવસ્ત્રિધા| સ્વઃ સ્થૂલોંઽશઃ પરં સૂક્ષ્મસ્તન્મલં યાતિ તન્મલઃ|| સ્વાગ્નિભિઃ પચ્યમાનેષુ મલઃ ષટ્સુ રસાદિષુ| ન શુક્રે પચ્યમાનેઽપિ હેમનીવાક્ષયે મલઃ - ઇતિ| આકૃષ્ટાણ્ડકોષસ્ય પુંસઃ શ્મશ્રુપાતાચ્છ્મશ્રુ શુક્રમલ ઇત્યેકે| તન્ન, શ્મશ્રુહીનસ્યાપિ શુક્રદર્શનાત્| નનુ, માંસાન્મેદઃ પ્રજાયત ઇત્યનર્થકં, ‘મજ્જ્ઞઃ શુક્રં તુ જાયતે’ ઇત્યેકેનૈવ ક્રિયાપદેન પ્રજાયત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્| સત્યં, પ્રજાયત ઇતિ ક્રિયાપદં રસાદીનાં મેદઃપર્યન્તાનાં વિશિષ્ટકાર્યાન્તરોત્પાદદર્શનાર્થમ્, એભ્ય એવોપધાતવઃ સ્વભાવાદુત્પદ્યન્તે ન પુનરસ્થ્યાદિભ્ય ઇતિ| તથાહિ - રસાત્ સ્તન્યમાર્તવં ચ, રક્તાત્ કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ, માંસાદ્વસાત્વચૌ, મેદસઃ સ્નાયુસન્ધી ઇતિ| શુક્રં તુ જાયત ઇતિ દ્વિતીયજાયતેગ્રહણેન શુક્રે વિશિષ્ટધર્મવત્તા ઉક્તા; શુક્રં હિ સ્વાગ્નિપચ્યમાનમપિ નાણુભાગમુત્પાદયતિ| અન્યે તુ ‘મેદઃ પ્રજાયતે’ ઇત્યત્ર `પ્રવર્તતે’ ઇતિ પઠન્તિ, `શુક્રં તુ જાયતે’ ઇત્યત્ર `શુક્રસ્ય સમ્ભવ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સમ્ભવાશબ્દોઽત્ર પોષણે ન ત્વપૂર્વોત્પાદને, યતો રસાદીનાં શુક્રાન્તાનામાગર્ભાદેવોત્પત્તિરિતિ||૧૦||
Meaning of the commentary
The repeated statement that blood comes from rasa restricts the sequence: rasa gives rise immediately to blood, rather than directly to the later dhatus. The commentator rejects another treatise's account that rasa simultaneously reaches and nourishes all dhatus. An objection asks whether complete transformation would eliminate the earlier tissues, or continuous transformation leave little of the earlier and much of the later. The answer divides transformation into waste, a gross portion retaining the current dhatu, and a subtle portion forming the next. Digested food yields faeces and urine as waste and rasa as essence. Rasa processed by fire yields kapha as waste, rasa as the gross portion and blood as the subtle portion. Blood yields pitta as waste, blood as gross and flesh as subtle. Flesh processed by its own fire yields wastes of channels including the ears, nose, eyes and genital passage, flesh as gross and medas as subtle. Medas yields sweat, medas and bone respectively. Bone yields scalp hair, body hair and beard as waste, bone as gross and marrow as subtle. Marrow yields the unctuous matter of eyes, faeces and skin as waste, marrow as gross and shukra as subtle. Shukra, like gold heated repeatedly, yields no further waste; its gross portion remains shukra, while its subtle unctuous, tejobhuta portion is ojas. Two quoted verses restate the division and the absence of waste from shukra. Some call beard hair a waste of shukra because removal of the testes is followed by loss of beard. The commentator rejects this because shukra occurs even in someone without a beard. The apparently redundant verb for production in the flesh-to-medas clause is explained as drawing attention to additional products of rasa through medas: breast milk and artava from rasa, kandaras and vessels from blood, vasa and skin from flesh, and sinews and joints from medas. These upadhatus are not said to arise similarly from bone and later tissues. The second verb concerning shukra marks its special nature: even when processed by its own fire, it does not produce a subsequent subtle tissue portion. Others read 'proceeds' for the medas clause and 'sambhava of shukra' for the final clause; they interpret sambhava as nourishment, not first production, because all dhatus from rasa to shukra exist from embryonic life.
Key terms
તત્રૈતેષાં ધાતૂનામન્નપાનરસઃ પ્રીણયિતા ||૧૧|| રસજં પુરુષં વિદ્યાદ્રસં રક્ષેત્ પ્રયત્નતઃ | અન્નાત્પાનાઞ્ચ મતિમાનાચારાઞ્ચાપ્યતન્દ્રિતઃ ||૧૨||
तत्रैतेषां धातूनामन्नपानरसः प्रीणयिता ||११|| रसजं पुरुषं विद्याद्रसं रक्षेत् प्रयत्नतः | अन्नात्पानाञ्च मतिमानाचाराञ्चाप्यतन्द्रितः ||१२||
Meaning of the śloka
The essence of food and drink nourishes these dhatus. One should understand the person as arising from rasa. A wise person should diligently protect rasa through food, drink and conduct, without negligence.
🔊 Audio coming soon
રસસ્ય નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયિતુમાહ- તત્રૈષામિત્યાદિ| તત્ર તેષુ ધાતુષુ મધ્યે| એતેષાં ધાતૂનાં પ્રાગુક્તાનાં રક્તાદીનામ્| અન્નપાનરસઃ અન્નપાનસ્ય સારઃ| પ્રીણયિતા તર્પયિતેત્યર્થઃ| અતન્દ્રિતોઽનલસ ઇત્યર્થઃ||૧૧-૧૨||
Meaning of the commentary
The passage emphasises rasa's importance among the previously mentioned dhatus beginning with blood. Annapana-rasa means the essence of food and drink, and its nourishing action means satisfying or sustaining them. Atandrita means without laziness.
Key terms
તત્ર ‘રસ’ ગતૌ ધાતુઃ, અહરહર્ગચ્છતીત્યતો રસઃ ||૧૩||
तत्र ‘रस’ गतौ धातुः, अहरहर्गच्छतीत्यतो रसः ||१३||
Meaning of the śloka
The verbal root 'rasa' has the sense of movement. Because it moves day after day, it is called rasa.
🔊 Audio coming soon
રસસ્યૈવ નિરુક્તિમાહ- તત્ર રસગતાવિત્યાદિ||૧૩||
Meaning of the commentary
The commentary identifies this as the explanation of the derivation of the word rasa.
Key terms
સ ખલુ ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા એકૈકસ્મિન્ ધાતાવવતિષ્ઠતે; એવં માસેન રસઃ શુક્રં સ્ત્રીણાં ચાર્તવં ભવતિ ||૧૪|| ભવતિ ચાત્ર- અષ્ટાદશસહસ્રાણિ સઙ્ખ્યા હ્યસ્મિન્ સમુચ્ચયે | કલાનાં નવતિઃ પ્રોક્તા સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ||૧૫||
स खलु त्रीणि त्रीणि कलासहस्राणि पञ्चदश च कला एकैकस्मिन् धाताववतिष्ठते; एवं मासेन रसः शुक्रं स्त्रीणां चार्तवं भवति ||१४|| भवति चात्र- अष्टादशसहस्राणि सङ्ख्या ह्यस्मिन् समुच्चये | कलानां नवतिः प्रोक्ता स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ||१५||
Meaning of the śloka
Rasa remains in each successive dhatu for three thousand and fifteen kalas. In this way, over a month, rasa becomes shukra and, in women, artava. A verse gives the combined total as eighteen thousand and ninety kalas, according to this and other treatises.
🔊 Audio coming soon
રસધાતુર્ધાત્વન્તરાણાં સ્વભાવં જનયન્નેકૈકસ્મિન્ ધાતૌ કિયન્તં કાલમવતિષ્ઠત ઇત્યાહ- સ ખલ્વિત્યાદિ| અવતિષ્ઠતે અવસ્થિતિં કરોતીત્યર્થઃ, પરિણામં ગચ્છન્નેવ તિષ્ઠતિ પચ્યમાનસ્થાલીતણ્ડુલવત્, ન પુનરસ્ય ગમનનિવૃત્તિઃ| ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા ઇત્યસ્યાર્થઃ- રસઃ કિલૈકાહેનૈવ સમ્પદ્યતે, તદનન્તરં યે ષટ્ધાતવસ્તે પ્રત્યેકં પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિરહોભિઃ સમ્પદ્યન્તે| યાવતા કાલેન રસઃ શુક્રતાં યાતિ તાવન્તં વક્તુમાહ- એવં માસેનેત્યાદિ| અત્રાર્તવશબ્દોઽયં શુક્રે વર્તતે ન તુ રજસિ, રજો હિ રસાદ્રક્તવત્ સપ્તમેઽહનિ જાયતે; અથવા યદ્યયમાર્તવશબ્દઃ શુક્રે ન વર્તતે તદાઽત્ર શુક્રોત્પત્ત્યધિકારે સ્ત્રીણાં શુક્રસ્યાનુક્તત્વાત્ ષડ્ધાતુત્વં સ્યાત્, તસ્માદાર્તવશબ્દઃ શુક્રે વર્તતે; અન્યે તુ પુનરત્રાર્તવશબ્દં રજસ્યેવ વર્તયન્તિ, ચકારેણ સ્ત્રીશુક્રં સમુચ્ચિન્વન્તિ શુક્રેઽપિ ગર્ભજનનશક્તિદ્યોતનાર્થમ્| તથા ચોક્તં- `યદા નાર્યાવુપેયાતાં વૃષસ્યન્ત્યૌ કથઞ્ચન| મુઞ્ચતઃ શુક્રમન્યોઽન્યમનસ્થિસ્તત્ર જાયતે’ (શા. અ. ૨)- ઇતિ| અસ્મિન્ પક્ષે માસેનાર્તવસ્ય ભવનમુપચયોઽભિપ્રેતઃ પ્રકાશશ્ચ; યસ્માદાર્તવસ્ય રક્તવત્ સપ્તાહેનૈવોત્પત્તિરિતિ| ઇદાનીં સમુદાયસઙ્ખ્યામાહ- અષ્ટાદશેત્યાદિ| અષ્ટાદશસહસ્રાણીત્યાદિના ત્રિંશદ્દિનાનિ કથિતાનિ| સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોરિતિ સમાનતન્ત્રાસમાનતન્ત્રયોરિત્યર્થઃ||૧૪-૧૫||
Meaning of the commentary
The question is how long rasa remains while bringing about the nature of each successive dhatu. Remaining does not mean that movement stops: it remains while undergoing transformation, like rice cooking in a pot. Rasa itself is said to form in one day; the following six dhatus each form over five days. The total of 18,090 kalas is explained as thirty days. The meaning of artava is disputed. The first interpretation takes it here as female shukra, not menstrual blood, because menstrual blood is said to arise from rasa on the seventh day, like rakta. It further argues that, if female shukra were omitted in this discussion of shukra formation, women would be left with only six dhatus. Other interpreters retain artava in the sense of menstrual blood and take the connecting word 'and' to include female shukra, indicating the latter's generative capacity. They cite a passage in Sharirasthana describing two sexually desirous women discharging shukra together and asserting a resulting boneless formation. This is a claim quoted within that interpretation. In this second account, the monthly formation of artava means its accumulation and manifestation, since its initial formation is held to occur in seven days, like blood. 'In one's own and other treatises' is glossed as in corresponding and other traditions of teaching.
Key terms
સ શબ્દાર્ચિર્જલસન્તાનવદણુના વિશેષેણાનુધાવત્યેવં શરીરં કેવલમ્ ||૧૬||
स शब्दार्चिर्जलसन्तानवदणुना विशेषेणानुधावत्येवं शरीरं केवलम् ||१६||
Meaning of the śloka
Rasa thus moves throughout the entire body in a subtle manner, like the continuing spread of sound, flame and water.
🔊 Audio coming soon
દૃષ્ટાન્તત્રયેણ શરીરે રસગતિં ત્રિધા દર્શયન્નાહ- સ શબ્દાર્ચિર્જલસન્તાનવદિત્યાદિ| સઃરસઃ, સન્તાનશબ્દઃ શબ્દાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અણુના વિશેષેણ સૂક્ષ્મપ્રકારેણ| અનુધાવતિ સઞ્ચરતિ| એવંશબ્દો નિયમાર્થઃ| શરીરં કેવલં સકલનિત્યર્થઃ| તત્ર શબ્દસન્તાનવદિત્યનેન તિર્યગ્ગામિત્વં રસસ્યોક્તમ્, અર્ચિઃસન્તાનવદિત્યનેનોર્ધ્વગામિત્વં, જલસન્તાનવદિત્યનેનાધોગામિત્વમિતિ| કેચિદન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- `શબ્દાદિદૃષ્ટાન્તત્રયેણ તીક્ષ્ણમધ્યમન્દાગ્નયો નિર્દિષ્ટાઃ| શબ્દસન્તાનવત્તીક્ષ્ણાગ્નીનાં રસઃ સઞ્ચરતિ, અર્ચિઃસન્તાનવન્મધ્યાગ્નીનાં, જલસન્તાનવન્મન્દાગ્નીનામ્’ ઇતિ| તેન તીક્ષ્ણાગ્નીનામષ્ટાહેનૈવ રસઃ શુક્રીભવતિ, મન્દાગ્નેર્માસેનૈવ | અયમર્થો ગયદાસાચાર્યેણ બહુધા દૂષિતઃ| દીપ્તાગ્નેસ્તુ કિઞ્ચિન્યૂનેન માસેન શુક્રં ભવતિ, મન્દાગ્નેસ્તુ કિઞ્ચિદધિકેન માસેનેત્યયમર્થો ન્યાય્ય ઇતિ||૧૬||
Meaning of the commentary
The word for continuity applies separately to each of the three examples. Subtle means occurring in a fine manner, moving means circulating, and the whole body means the entire body. In the first explanation, the spread of sound represents movement across the body, flame represents upward movement, and water downward movement. Others interpret the three examples as corresponding to strong, medium and weak agni: rasa moves like sound in someone with strong agni, like flame with medium agni, and like water with weak agni. On that view, rasa becomes shukra in eight days with strong agni and in a month with weak agni. Gayadasa is said to have criticised this interpretation in several ways. The commentator considers it more reasonable that shukra forms in a little less than a month with strong agni and a little more than a month with weak agni.
Key terms
વાજીકરણ્યસ્ત્વોષધયઃ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્વિરેચનવદુપયુક્તાઃ શુક્રં શીઘ્રં વિરેચયન્તિ ||૧૭||
वाजीकरण्यस्त्वोषधयः स्वबलगुणोत्कर्षाद्विरेचनवदुपयुक्ताः शुक्रं शीघ्रं विरेचयन्ति ||१७||
Meaning of the śloka
Vajikarana medicines, when used, are said to bring about the prompt discharge of shukra through the excellence of their own potency and qualities, in a manner compared with purgative medicines.
🔊 Audio coming soon
યદિ માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ તર્હિ વાજીકરીણાં મહૌષધીનાં પ્રયોગો નિષ્ફલઃ સ્યાદિત્યાહ- વાજીકરણ્ય ઇત્યાદિ| વાજીકરણ્યસ્ત્વોષધય ઇતિ યાભિરોષધિભિઃ સ્ત્રીષુ નરો વાજીવ સમર્થો ભવતિ તા વાજીકરણ્યઃ| સ્વબલગુણોત્કર્ષાદિતિ સ્વશબ્દો બલગુણાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સંવધ્યતે, ઉત્કર્ષશબ્દોઽપિ| અત્ર કાશ્ચિદોષધયઃ સ્વબલોત્કર્ષાત્, કાશ્ચિત્ સ્વગુણોત્કર્ષાત્, કાશ્ચિત્ સ્વબલગુણોત્કર્ષાત્, તત્ર સઙ્કલ્પપાદલેપવિશિષ્ટકાન્તાસ્પર્શાદયઃ સ્વબલોત્કર્ષાત્, સ્વપ્રભાવોત્કર્ષાદિત્યર્થઃ; ઘૃતક્ષીરાદયઃ સ્વગુણોત્કર્ષાત્, સ્વસ્નેહાદ્યુત્કર્ષાદિત્યર્થઃ; માષાદયઃ સ્વબલગુણોત્કર્ષાત્, સ્વપ્રભાવસ્નેહાદ્યુત્કર્ષાદિત્યર્થઃ; ઉત્કર્ષ આધિક્યમ્| વાજીકરણ્ય ઇતિ બહુવચનમાદ્યર્થે, તેન બલ્યબૃંહણીયજીવનસઙ્ગ્રહણાદયોઽપિ તદ્વદ્વાચ્યા ઇતિ||૧૭||
Meaning of the commentary
This answers the objection that, if rasa takes a month to become shukra, powerful vajikarana medicines would be ineffective. Vajikarana refers to measures by which a man is said to become sexually capable like a stallion. The words 'own' and 'excellence' apply separately to potency and qualities. Some measures act through exceptional inherent potency, some through their qualities, and some through both. Desire or mental resolve, an application to the feet, and the touch of a particular beloved woman illustrate inherent potency, or prabhava. Ghee and milk illustrate excellence of qualities such as unctuousness. Masha and similar materials illustrate both inherent potency and unctuous qualities. The plural reference to vajikarana is understood inclusively, extending the same principle to strengthening, nourishing, life-supporting and retaining or consolidating groups of measures.
Key terms
યથાહિ પુષ્પમુકુલસ્થો ગન્ધો ન શક્યમિહાસ્તીતિ વક્તું, નૈવ નાસ્તીતિ; અથ ચાસ્તિ, સતાં ભાવાનામભિવ્યક્તિરિતિ જ્ઞાત્વા , કેવલં સૌક્ષ્મ્યાન્નાભિવ્યજ્યતે; સ એવ વિવૃતપત્રકેશરે પુષ્પે કાલાન્તરેણાભિવ્યક્તિં ગચ્છતિ; એવં બાલાનામપિ વયઃપરિણામાચ્છુક્રપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, રોમરાજ્યાદયશ્ચ વિશેષા નારીણામ્ ||૧૮||
यथाहि पुष्पमुकुलस्थो गन्धो न शक्यमिहास्तीति वक्तुं, नैव नास्तीति; अथ चास्ति, सतां भावानामभिव्यक्तिरिति ज्ञात्वा , केवलं सौक्ष्म्यान्नाभिव्यज्यते; स एव विवृतपत्रकेशरे पुष्पे कालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छति; एवं बालानामपि वयःपरिणामाच्छुक्रप्रादुर्भावो भवति, रोमराज्यादयश्च विशेषा नारीणाम् ||१८||
Meaning of the śloka
Fragrance within a flower bud cannot readily be declared present or absent, yet it exists: things already present become manifest, and only their subtlety prevents their appearance beforehand. That same fragrance becomes evident later when the petals and stamens open. Likewise, shukra becomes manifest in children as age advances, and features such as rows of body hair appear in women.
🔊 Audio coming soon
નનુ, યદિ માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ તર્હિ બાલાનામશ્નતામપિ તત્ કથં ન દૃશ્યત ઇતિ દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેત્યાદિ| યથાહીત્યવ્યયં યથાદૃષ્ટાન્તતાપ્રતિપાદનાર્થમ્| પુષ્પમુકુલસ્થ ઇતિ કુસુમકલિકામધ્યસ્થઃ| ઇહેતિ પુષ્પમુકુલે, ગન્ધોઽસ્ત્યેવેતિ નાસ્ત્યેવેતિ ચ વક્તું ન શક્યમ્| પારમાર્થિકં રૂપમાહ- અથ ચાસ્તીતિ|- અથશબ્દઃ સમ્બોધને ; ચશબ્દ એવાર્થે, અસ્ત્યેવેત્યર્થઃ| યુક્તિમાહ- સતાં ભાવાનામભિવ્યક્તિરિતિ જ્ઞાત્વેતિ; પૂર્વં સન્ત એવ ભાવાઃ પશ્ચાદ્ધેતુમાસાદ્યાભિવ્યજ્યન્તે, યથા- તિલેષુ તૈલમિત્યાદિ| યદ્યસ્ત્યેવિતિ તર્હિ મુકુલાવસ્થાયામેવ કથં નાભિવ્યજ્યત ઇત્યાહ- કેવલં સૌક્ષ્મ્યાન્નાભિવ્યજ્યત ઇતિ| સ એવેત્યાદિ| સ એવ ગન્ધો વિવૃતપત્રકેશરે કુસુમે કાલાન્તરેણોપચિતોઽભિવ્યક્તિં ગચ્છતિ| એવં બાલાનામિત્યાદિ ઇત્થં બાલાનામપિ વયઃપરિણામાચ્છુક્રપ્રાદુર્ભાવો વ્યક્તીભાવો ભવતિ| રોમરાજ્યાદયશ્ચ વિશેષા ભાવા વયઃપરિણામાન્નારીણામપિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, આદિશબ્દાત્ સ્તન્યાર્તવાદયઃ; રોમરાજ્યાદયશ્ચેતિ ચકારો નારીણાં ચેત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન પુરુષાણામપિ શ્મશ્રુપ્રભૃતયો ગૃહ્યન્તે| અત્ર કેચિત્ `રજસિ ચોપચીયમાને શનૈઃ શનૈઃ સ્તનગર્ભાશયયોન્યભિવૃદ્ધિર્ભવતિ’- ઇતિ પઠન્તિ, ન તુ નિબન્ધકારાઃ, કુતઃ? આદિશબ્દાત્તદર્થસ્ય લબ્ધત્વાદિતિ||૧૮||
Meaning of the commentary
The analogy answers why shukra is not evident in children who eat, if rasa becomes shukra within a month. Although fragrance cannot be confidently perceived in the bud, the passage affirms its existence. The reasoning is that already existing things become manifest when their conditions are supplied, as with oil in sesame. Subtlety explains why the fragrance is initially unmanifest; with time it increases and becomes evident in the opened flower. In the same way shukra becomes evident with maturation. The wording includes the development of breast milk and artava among the changes in women. The connecting word is also understood to include men's features such as facial hair. Some readers add that, as rajas gradually increases, the breasts, uterus and yoni grow. The nibandha authors do not include that addition, because they regard its meaning as already included by 'and other features'.
Key terms
સ એવાન્નરસો વૃદ્ધાનાં (જરા) પરિપક્વશરીરત્વાદપ્રીણનો ભવતિ ||૧૯||
स एवान्नरसो वृद्धानां (जरा) परिपक्वशरीरत्वादप्रीणनो भवति ||१९||
Meaning of the śloka
In elderly people, the same essence of food no longer produces nourishment in the same way, because the body has reached its aged state.
🔊 Audio coming soon
નનુ રસસ્યોપચયકરત્વાદ્વૃદ્ધેનાપિ વર્ધિતવ્યમિત્યાહ- સ એવાન્નરસ ઇત્યાદિ| સ એવાન્નરસ ઇતિ અશેષધાતુપોષકોઽપિ વૃદ્ધાનામપ્રીણન ઈષત્પ્રીણનો ભવતિ, જીવનમાત્રં કરોતીત્યર્થઃ| કુત ઇત્યાહ- પરિપક્વશરીરત્વાત્||૧૯||
Meaning of the commentary
This addresses the objection that, if rasa produces bodily increase, an elderly person should also keep growing. Although the essence of food nourishes all the dhatus, 'not nourishing' here means nourishing only slightly: it merely maintains life. The reason given is that the body has reached its fully aged condition.
Key terms
ત એતે શરીરધારણાદ્ધાતવ ઇત્યુચ્યન્તે ||૨૦||
त एते शरीरधारणाद्धातव इत्युच्यन्ते ||२०||
Meaning of the śloka
These are called dhatus because they support the body.
🔊 Audio coming soon
રસાદિધાતૂનાં નિરુક્તિં કુર્વન્નાહ- ત એતે શરીરધારણાદિત્યાદિ| યદ્યપિ ક્વચિદદુષ્ટા દોષા અપિ દેહધારણાદ્ધાતુશબ્દેનોચ્યન્તે, તથાઽપ્યત્ર રસાદીનામધિકૃતત્વાત્ એવ ધાતવઃ કથ્યન્તે||૨૦||
Meaning of the commentary
This derives the name of rasa and the following dhatus from their sustaining function. Although undisturbed doshas are sometimes also called dhatus because they sustain the body, the present discussion specifically concerns rasa and the other dhatus already introduced.
Key terms
તેષાં ક્ષયવૃદ્ધી શોણિતનિમિત્તે, તસ્માત્તદધિકૃત્ય વક્ષ્યામઃ | તત્ર, ફેનિલમરુણં કૃષ્ણં પરુષં તનુ શીઘ્રગમસ્કન્દિ ચ વાતેન દુષ્ટં; નીલં પીતં હરિતં શ્યાવં વિસ્રમનિષ્ટં પિપીલિકામક્ષિકાણામસ્કન્દિ ચ પિત્તેન દુષ્ટં; ગૈરિકોદકપ્રતીકાશં સ્નિગ્ધં શીતલં બહલં પિચ્છિલં ચિરસ્રાવિ માંસપેશીપ્રભં ચ શ્લેષ્મદુષ્ટં; સર્વલક્ષણસંયુક્તં કાઞ્જિકાભં વિશેષતો દુર્ગન્ધિ ચ સન્નિપાતદુષ્ટં; દ્વિદોષલિઙ્ગં સંસૃષ્ટમ્ ||૨૧||
तेषां क्षयवृद्धी शोणितनिमित्ते, तस्मात्तदधिकृत्य वक्ष्यामः | तत्र, फेनिलमरुणं कृष्णं परुषं तनु शीघ्रगमस्कन्दि च वातेन दुष्टं; नीलं पीतं हरितं श्यावं विस्रमनिष्टं पिपीलिकामक्षिकाणामस्कन्दि च पित्तेन दुष्टं; गैरिकोदकप्रतीकाशं स्निग्धं शीतलं बहलं पिच्छिलं चिरस्रावि मांसपेशीप्रभं च श्लेष्मदुष्टं; सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं विशेषतो दुर्गन्धि च सन्निपातदुष्टं; द्विदोषलिङ्गं संसृष्टम् ||२१||
Meaning of the śloka
The decrease and increase of the dhatus are connected with blood, so the text turns to blood. Blood affected by vata is frothy, reddish or dark, rough, thin, quick-flowing and non-clotting. Blood affected by pitta is blue, yellow, green or dusky, has a raw-flesh odour, is unattractive to ants and flies, and does not clot. Blood affected by shleshma resembles water coloured with gairika, is unctuous, cool, thick and slimy, flows slowly and resembles a piece of flesh. Blood affected by all three doshas combines their signs, resembles kanjika and is particularly foul-smelling. Mixed involvement shows the signs of two doshas.
🔊 Audio coming soon
પ્રસ્તુતં શોણિતમેવાધિકર્તુમાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષામિતિ ધાતૂનામ્| તદધિકૃત્યેતિ શોણિતમધિકૃતં કૃત્વેત્યર્થઃ| તત્ર ફેનિલમિત્યાદિ| ફેનિલં ફેનસહિતમ્| અરુણમ્ ઈષદ્રક્તમ્; તદેવ પાકાભિમુખં કૃષ્ણમ્| પરુષમ્ અપિચ્છિલં, રૂક્ષમિત્યન્યે| તનુ અચ્છમ્| શીઘ્રગમ્ આશુપ્રસૃતિ| અસ્કન્દિ ચેતિ સ્ત્યાનત્વરહિતમ્| નીલમિત્યાદિ|- નીલં હરિતં, શ્યાવં સામપિત્તદુષ્ટં, પીતં નિરામપિત્તદુષ્ટં, શ્યાવં હરિતકૃષ્ણમ્| વિસ્રમ્ આમગન્ધિ| અનિષ્ટં પિપીલિકાદીનામનનુસરણાદવગન્તવ્યમ્| અસ્કન્દિ ચેતિ સ્ત્યાનત્વરહિતમ્| ગૈરિકેત્યાદિ|- ગૈરિકોદકપ્રતીકાશં પાણ્ડુલોહિતમ્| બહલં ઘનમ્| માંસપેશીપ્રભં સ્ત્યાનત્વાત્| સર્વેત્યાદિ|- સર્વલક્ષણયુક્તં વાતાદિલક્ષણયુક્તમ્| અત્ર કેચિત્ પિત્તવદ્રક્તેનાતિકૃષ્ણં ’ ઇતિ પઠન્તિ, ન તુ નિબન્ધકારાઃ| દ્વિદોષલિઙ્ગમિત્યાદિ|- સંસૃષ્ટં દોષદ્વયયુક્તમિત્યર્થઃ| અત્ર ક્વચિત્ ‘જીવશોણિતમન્યત્રોપદેક્ષ્યામઃ’ ઇતિ પાઠઃ, ન તુ નિબન્ધેષુ||૨૧||
Meaning of the commentary
'Their' refers to the dhatus, and blood is now made the subject. Frothy means containing foam. Aruna means slightly red; the commentary links its darkening with movement towards paka. Rough means lacking sliminess, or, according to others, dry. Thin is explained as clear, quick-flowing as spreading rapidly, and non-clotting as lacking thickening. In the pitta list the commentary discusses blue, green and dusky colours in connection with sama pitta, and yellow with nirama pitta; dusky is explained as green-black. Visra means a raw odour. Unattractiveness is inferred when ants and similar creatures do not approach. The gairika-water resemblance is pale red. Thick means dense, and the resemblance to a piece of flesh comes from congealing. Combining all signs means combining those of vata and the other doshas. Some readers add wording describing extreme darkness in connection with pitta-affected blood, but the nibandha authors do not include it. Samsrishta means involvement of two doshas. Some manuscripts also add that jivashonita will be taught elsewhere; this addition is absent from the nibandhas.
Key terms
ઇન્દ્રગોપકપ્રતીકાશમસંહતમવિવર્ણં ચ પ્રકૃતિસ્થં જાનીયાત્ ||૨૨||
इन्द्रगोपकप्रतीकाशमसंहतमविवर्णं च प्रकृतिस्थं जानीयात् ||२२||
Meaning of the śloka
Blood in its natural condition is recognised by its resemblance to the red indragopaka, its lack of dense clotting, and its unaltered colour.
🔊 Audio coming soon
રક્તવિકૃતીરભિધાય પ્રકૃતિં વક્તુમાહ- ઇન્દ્રગોપકપ્રતીકાશમિત્યાદિ| ઇન્દ્રગોપકઃ પ્રાવૃટ્કાલજ ઉદ્ભિજ્જઃ `ઇન્દ્રવધૂઃ’ ઇતિ લોકે, સ ચાનેકપ્રકારવર્ણઃ, અત્ર તુ રક્ત એવ ગૃહ્યતે| અસંહતં નાત્યચ્છં નાતિઘનં, ન સ્ત્યાયતીત્યન્યે| અવિવર્ણમિતિ ઇન્દ્રગોપકવર્ણમપીષદ્વિવિધવર્ણમ્, એતેન પદ્માલક્તકગુઞ્જાફલવર્ણમિત્યુક્તમ્; અથવા વસ્ત્રાદિલગ્નં સત્ પ્રક્ષાલ્યમાનમપિ ન વિવર્ણતાં યાતીત્યવિવર્ણમ્||૨૨||
Meaning of the commentary
After the altered states, the text describes the natural state. Indragopaka is described as appearing in the rainy season and is popularly called indravadhU. Although it has different colours, the red kind is intended here. Asamhata is explained as neither too thin nor too thick; others understand it as not congealing. Avivarna permits slight differences within the red colour, including the colours of lotus, lac dye and gunja fruit. Another interpretation takes it to mean that blood adhering to cloth and similar materials does not lose its colour even when washed.
Key terms
વિસ્રાવ્યાણ્યન્યત્ર વક્ષ્યામઃ ||૨૩||
विस्राव्याण्यन्यत्र वक्ष्यामः ||२३||
Meaning of the śloka
The conditions suitable for bloodletting will be described elsewhere.
🔊 Audio coming soon
શોણિતસ્ય સ્રાવણવિષયમતિદેશેન દર્શયન્નાહ- વિસ્રાવ્યાણીત્યાદિ| અન્યત્રેતિ અષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયે||૨૩||
Meaning of the commentary
This refers the indications for letting blood to the chapter on the eight kinds of operative procedures.
Key terms
અથાવિસ્રાવ્યાઃ- સર્વાઙ્ગશોફઃ, ક્ષીણસ્ય ચામ્લભોજનનિમિત્તઃ, પાણ્ડુરોગ્યર્શસોદરિશોષિગર્ભિણીનાં ચ શ્વયથવઃ ||૨૪||
अथाविस्राव्याः- सर्वाङ्गशोफः, क्षीणस्य चाम्लभोजननिमित्तः, पाण्डुरोग्यर्शसोदरिशोषिगर्भिणीनां च श्वयथवः ||२४||
Meaning of the śloka
The text excludes the following swellings from bloodletting: swelling of the whole body; swelling caused by sour food in an emaciated person; and swelling in someone with pandu, arshas, udara or shosha, or in a pregnant woman.
🔊 Audio coming soon
વિસ્રાવ્યનિષેધવિષયં દર્શયન્નાહ- અથાવિસ્રાવ્યા ઇત્યાદિ| ક્ષીણસ્ય પુંસોઽમ્લભોજનનિમિત્તો યઃ સોઽવિસ્રાવ્ય ઇત્યર્થઃ| તથા પાણ્ડુરોગ્યાદીનાં શોથા અવિસ્રાવ્યાઃ; એતેષાં વ્રણશોથા એકાઙ્ગજા અપિ ન સ્રાવ્યાઃ||૨૪||
Meaning of the commentary
The swelling associated with sour food is specifically that of a depleted person. Swellings in the other listed groups are also excluded. Even wound-associated swelling confined to a single part in these people is not to be subjected to bloodletting in this account.
Key terms
શસ્ત્રવિસ્રાવણં દ્વિવિધં- પ્રચ્છાનં , સિરાવ્યધનં ચ ||૨૫||
शस्त्रविस्रावणं द्विविधं- प्रच्छानं , सिराव्यधनं च ||२५||
Meaning of the śloka
Bloodletting with a sharp instrument is of two kinds: prachchhana and siravyadhana.
🔊 Audio coming soon
શસ્ત્રવિસ્રાવણસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ- શસ્ત્રેત્યાદિ||૨૫||
Meaning of the commentary
The commentary notes that the passage presents the twofold division of bloodletting performed with a sharp instrument.
Key terms
તત્ર, ઋજ્વસઙ્કીર્ણં સૂક્ષ્મં સમમનવગાઢમનુત્તાનમાશુ ચ શસ્ત્રં પાતયેન્મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધીનાં ચાનુપઘાતિ ||૨૬||
तत्र, ऋज्वसङ्कीर्णं सूक्ष्मं सममनवगाढमनुत्तानमाशु च शस्त्रं पातयेन्मर्मसिरास्नायुसन्धीनां चानुपघाति ||२६||
Meaning of the śloka
For that procedure, the text describes applying the instrument swiftly to make straight, uncrowded, fine and even incisions, neither too deep nor too superficial, without injuring marmas, siras, snayus or joints.
🔊 Audio coming soon
અત્ર પ્રચ્છાનમધિકૃત્યાહ - તત્રેત્યાદિ| ઋજુ પ્રાઞ્જલમ્| અસઙ્કીર્ણં ન સઙ્કટં, વિશાલમિત્યર્થઃ; અન્યે પરસ્પરાસંસૃષ્ટમિત્યાહુઃ| સૂક્ષ્મં નાતિમહામુખશસ્ત્રકૃતમ્| સમં તુલ્યરેખમ્| અનવગાઢમ્ અદૂરગતિકમ્| અનુત્તાનં કિઞ્ચિન્માંસસ્પૃગિત્યર્થઃ| આશુ અવિલમ્બિતં યથા ભવત્યેવં શસ્ત્રં પાતયેત્||૨૬||
Meaning of the commentary
This concerns prachchhana. Straight means direct. Uncrowded means not cramped, with adequate space; others understand it as incisions that do not meet one another. Fine means not made with an excessively broad-edged instrument. Even means having equal lines. Not deep means not penetrating far, while not superficial means touching the flesh slightly. Swift means without delay.
Key terms
તત્ર, દુર્દિને દુર્વિદ્ધે શીતવાતયોરસ્વિન્ને ભુક્તમાત્રે સ્કન્દત્વાચ્છોણિતં ન સ્રવત્યલ્પં વા સ્રવતિ ||૨૭|| મદમૂર્ચ્છાશ્રમાર્તાનાં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગિનામ્ | નિદ્રાભિભૂતભીતાનાં નૃણાં નાસૃક્ પ્રવર્તતે ||૨૮||
तत्र, दुर्दिने दुर्विद्धे शीतवातयोरस्विन्ने भुक्तमात्रे स्कन्दत्वाच्छोणितं न स्रवत्यल्पं वा स्रवति ||२७|| मदमूर्च्छाश्रमार्तानां वातविण्मूत्रसङ्गिनाम् | निद्राभिभूतभीतानां नृणां नासृक् प्रवर्तते ||२८||
Meaning of the śloka
On an overcast day, with a poorly made puncture, in cold or windy conditions, without prior warming, or immediately after eating, the text says blood may not flow or may flow only slightly because it congeals. Blood also fails to flow in people affected by intoxication, fainting or exhaustion, retention of flatus, stool or urine, sleepiness or fear.
🔊 Audio coming soon
રક્તસ્યાયોગં ચિકિત્સાર્થમાહ- તત્ર દુર્દિન ઇત્યાદિ| દુર્દિન ઇતિ નિત્યગકાલદોષઃ| કેચિદ્ ‘દુર્દિને’ ઇતિ ન પઠન્તિ| દુર્વિદ્ધે ઇતિ વૈદ્યક્રિયાદોષઃ| શીતવાતયોરિતિ કાલકૃતો દોષઃ| ભુક્તમાત્ર ઇતિ આવસ્થિકકાલદોષઃ; ‘અભુક્તવત’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| સ્કન્દત્વાત્ સ્ત્યાનત્વાત્| મદો વિષમદ્યજો વિકારઃ, આર્તાનાં પીડિતાનામ્| વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગિનામિતિ સઙ્ગોઽપ્રવર્તનમ્||૨૭-૨૮||
Meaning of the commentary
The commentary introduces inadequate blood flow in order to discuss its management. An overcast day is a fault relating to recurring environmental time; some readers omit this condition. A poor puncture is a fault in the physician's action. Cold and wind are environmental faults. Having just eaten concerns the person's present state; others instead read 'one who has not eaten'. Congealing means thickening. Mada is a disturbed state caused by poison or alcohol. Being affected means being distressed, and retention means failure of flatus, stool or urine to pass.
Key terms
તદ્દુષ્ટં શોણિતમનિર્હ્રિયમાણં શોફદાહરાગપાકવેદના જનયેત્ ||૨૯||
तद्दुष्टं शोणितमनिर्ह्रियमाणं शोफदाहरागपाकवेदना जनयेत् ||२९||
Meaning of the śloka
The text states that vitiated blood which is not removed may produce swelling, burning, redness, suppuration and pain.
🔊 Audio coming soon
દુષ્ટરક્તસ્યાસ્રુતિદોષમુપદિશન્નાહ- તદ્દુષ્ટમિત્યાદિ||૨૯||
Meaning of the commentary
The commentator identifies this as an account of the harm from failure to drain vitiated blood.
અત્યુષ્ણેઽતિસ્વિન્નેઽતિવિદ્ધેઽજ્ઞૈર્વિસ્રાવિતમતિપ્રવર્તતે ; તદતિપ્રવૃત્તં શિરોઽભિતાપમાન્ધ્યમધિમન્થતિમિરપ્રાદુર્ભાવં ધાતુક્ષયમાક્ષેપકં દાહં પક્ષાઘાતમેકાઙ્ગવિકારં હિક્કાં શ્વાસકાસૌ પાણ્ડુરોગં મરણં ચાપાદયતિ ||૩૦||
अत्युष्णेऽतिस्विन्नेऽतिविद्धेऽज्ञैर्विस्रावितमतिप्रवर्तते ; तदतिप्रवृत्तं शिरोऽभितापमान्ध्यमधिमन्थतिमिरप्रादुर्भावं धातुक्षयमाक्षेपकं दाहं पक्षाघातमेकाङ्गविकारं हिक्कां श्वासकासौ पाण्डुरोगं मरणं चापादयति ||३०||
Meaning of the śloka
Blood released in excessive heat, after excessive sweating, or by excessive puncturing performed by inexperienced people is said to flow excessively. The passage associates excessive blood loss with head pain, blindness, adhimantha and timira, tissue depletion, convulsive disorder, burning, hemiplegia, a disorder of one limb, hiccup, difficult breathing, cough, pandu and death.
🔊 Audio coming soon
અતિયોગં વ્યાપદશ્ચોપદિશન્નાહ- અત્યુષ્ણ ઇત્યાદિ| અત્યુષ્ણે અત્યુષ્ણકાલે| અતિસ્વિન્ને અતિસ્વેદિતે| અતિવિદ્ધેઽજ્ઞૈરિતિ આજ્ઞા અદૃષ્ટકર્માણઃ| શિરોઽભિતાપં શિરઃશૂલમ્| આન્ધ્યમ્ અન્ધતામ્| અધિમન્થઃ ચક્ષૂરોગોઽભિષ્યન્દપૂર્વકઃ, તિમિરં લિઙ્ગનાશઃ, પ્રાદુર્ભાવશબ્દોઽધિમન્થતિમિરાભ્યાં સમ્બધ્યતે| શિરોભિતાપાદીન્ શિરસ્યતિહૃતં રક્તં કરોતિ, ધાતુક્ષયં સર્વત્રૈવાતિહૃતમ્| એકાઙ્ગવિકારમિતિ એકસ્મિન્નઙ્ગે ય ઉત્પદ્યતે સ એકાઙ્ગવિકારઃ, સ ચાત્ર વાતજનિતઃ||૩૦||
Meaning of the commentary
Excessive heat means an excessively hot season or time, and excessive sweating means having been subjected to too much sudation. The inexperienced are those who have not observed the procedure. Shirobhitapa means headache, and andhya blindness. Adhimantha is an eye disorder preceded by abhishyanda, while timira is glossed as loss of visual perception. The commentator relates headache and the following eye disorders to excessive removal from the head; tissue depletion may follow excessive removal anywhere. The disorder confined to one limb is explained as caused by vata.
Key terms
તસ્માન્ન શીતે નાત્યુષ્ણે નાસ્વિન્ને નાતિતાપિતે | યવાગૂં પ્રતિ પીતસ્ય શોણિતં મોક્ષયેદ્ભિષક્ ||૩૧||
तस्मान्न शीते नात्युष्णे नास्विन्ने नातितापिते | यवागूं प्रति पीतस्य शोणितं मोक्षयेद्भिषक् ||३१||
Meaning of the śloka
The text therefore places blood removal in conditions that are neither cold nor excessively hot, after suitable sweating and without excessive heating, and after the patient has drunk yavagu.
🔊 Audio coming soon
અયોગાતિયોગૌ સહેતુકૌ નિર્દિશ્ય સમ્યગ્યોગં સહેતુકં નિર્દિશન્નાહ- તસ્માદિત્યાદિ| ન શીતે નાત્યુષ્ણે સાધારણે કાલે| નાસ્વિન્ને નાતિસ્વેદિતે| નાતિતાપિતે સૂર્યતાપાદિભિઃ| યવાગૂરત્ર તિલયવાગૂઃ, તસ્યાઃ સદ્યઃસ્નેહનીયત્વાદ્રક્તોત્ક્લેશકરત્વાચ્ચ| પ્રતિપીતસ્યેતિ પ્રતિશબ્દોઽત્ર પાનાન્તરં સૂચયતિ; તેન યવાગ્વા દ્વિતીયપાનાનન્તરં તૃતીયપાનાનન્તરં વેત્યર્થઃ; અન્યે તુ ‘યવાગૂર્વિરલદ્રવા બહુસિક્થા, તાં પ્રતિપીતસ્ય, સા હિ પ્રાયશઃ પ્રક્લેદનાત્મિકા સ્વેદલત્વાદ્દ્રવોષ્ણત્વાચ્ચ શોણિતં વિલાયયતિ; પ્રતિશબ્દોઽત્ર માત્રાર્થઃ, તેન યવાગૂં માત્રયા પીતવત ઇત્યર્થઃ’||૩૧||
Meaning of the commentary
The commentary calls for a moderate time or season, avoiding both absence of sweating and excessive sudation, and avoiding excessive heat from sunlight or similar sources. Yavagu is explained as sesame gruel because it is said to provide immediate unctuousness and stimulate the blood. One interpretation takes prati to indicate another drinking, so the procedure follows the second or third intake of gruel. Others describe yavagu as having relatively little liquid and many grains: its moistening, sweat-promoting, liquid and hot properties are said to liquefy the blood. They instead take prati to mean a measured quantity, so the patient has consumed an appropriate amount.
Key terms
સમ્યગ્ગત્વા યદા રક્તં સ્વયમેવાવતિષ્ઠતે | શુદ્ધં તદા વિજાનીયાત્ સમ્યગ્વિસ્રાવિતં ચ તત્ ||૩૨||
सम्यग्गत्वा यदा रक्तं स्वयमेवावतिष्ठते | शुद्धं तदा विजानीयात् सम्यग्विस्रावितं च तत् ||३२||
Meaning of the śloka
When blood has flowed properly and stops of its own accord, it is to be recognised as pure and as having been properly released.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સમ્યગ્યોગસ્ય સુવિશુદ્ધસ્ય ચૈકેનૈવ વાક્યેન લક્ષણં વક્તુમાહ- સમ્યગિત્યાદિ| સમ્યગ્ગત્વા યદા રક્તમિતિ ગત્વા નિઃસૃત્ય, યદા સમ્યગ્રક્તં રક્તવર્ણં શોણિતં ભવતિ તદા શુદ્ધં વિજાનીયાત્; સમ્યગ્વિસ્રાવિતપક્ષે ત્વયમર્થઃ- સમ્યગ્ગત્વેતિ સમ્યક્ પ્રવર્તનં કૃત્વા, યદા રક્તં રુધિરં, સ્વયમેવાવતિષ્ઠતે અવસ્થિતિં કરોતિ, તદા સમ્યગ્વિસ્રાવિતં ચ તદ્રક્તં વિજાનીયાત્| ચકારેણૈતલ્લક્ષણદ્વયં લભ્યતે| અન્યે તુ સમ્યગ્ગત્વેત્યાદિશ્લોકસ્ય વ્યાખ્યાનમન્યથા કૃત્વા સાર્ધશ્લોકેન વ્યાખ્યાનયન્તિ- “ન ચાતિવેગં નાવેગં સમ્યગ્યુક્ત્યા વિનિઃસૃતમ્| વિહાય દુષ્ટતાં સ્વેન રૂપેણ હ્યવતિષ્ઠતે|| પ્રયત્નમનપેક્ષ્યાસૃક્ તદા શુદ્ધં વિનિર્દિશેત્”- ઇતિ||૩૨||
Meaning of the commentary
The commentator derives two signs from the wording. Blood that emerges with its proper red colour indicates purity. Blood that has flowed properly and then stops spontaneously indicates proper drainage. The conjunction supports this pair of interpretations. Others explain the verse through a further verse and a half: blood flows neither excessively fast nor without force, emerges through proper procedure, leaves its vitiated condition and assumes its own appearance without requiring further effort; it is then recognised as pure.
લાઘવં વેદનાશાન્તિર્વ્યાઘેર્વેગપરિક્ષયઃ | સમ્યગ્વિસ્રાવિતે લિઙ્ગં પ્રસાદો મનસસ્તથા ||૩૩||
लाघवं वेदनाशान्तिर्व्याघेर्वेगपरिक्षयः | सम्यग्विस्राविते लिङ्गं प्रसादो मनसस्तथा ||३३||
Meaning of the śloka
Lightness, relief of pain, reduction of the force of the disease and clarity or ease of mind are described as signs of proper blood removal.
🔊 Audio coming soon
આભ્યન્તરમપરમપિ રક્તશુદ્ધિસ્રાવણસ્ય લક્ષણં દર્શયન્નાહ- લાઘવમિત્યાદિ| એતચ્છારીરં સમ્યગ્વિસ્રાવિતે લિઙ્ગં; પ્રસાદો મનસસ્તથેતિ પુનર્માનસમ્||૩૩||
Meaning of the commentary
The commentary adds these as further signs of purified blood and proper drainage. Lightness and the other bodily effects are physical signs, while clarity of mind is a mental sign.
ત્વગ્દોષા ગ્રન્થયઃ શોફા રોગાઃ શોણિતજાશ્ચ યે | રક્તમોક્ષણશીલાનાં ન ભવન્તિ કદાચન ||૩૪||
त्वग्दोषा ग्रन्थयः शोफा रोगाः शोणितजाश्च ये | रक्तमोक्षणशीलानां न भवन्ति कदाचन ||३४||
Meaning of the śloka
The verse claims that skin disorders, nodules, swellings and diseases arising from blood never occur in people who regularly undergo blood removal.
🔊 Audio coming soon
શોણિતસ્રાવણફલં દર્શયન્નાહ- ત્વગ્દોષા ઇત્યાદિ| ત્વગ્દોષા અષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ન્યચ્છનીલિકાદયશ્ચ, ગ્રન્થયો વાતાદિનિમિત્તા સિરાગ્રન્થિશ્ચ| શોણિતજા રોગા રક્તગુલ્મવિદ્રધિવિસર્પાદયઃ| રક્તમોક્ષણશીલાનાં રક્તસ્રાવણાભ્યાસકારિણામ્||૩૪||
Meaning of the commentary
The commentator includes under skin disorders the eighteen kushtha conditions and nyaccha, nilika and similar conditions. Granthi includes nodules caused by vata and other factors, as well as siragranthi. Diseases arising from blood include raktagulma, vidradhi and visarpa. Those accustomed to blood removal means those who repeatedly practise it.
Key terms
અથ ખલ્વપ્રવર્તમાને રક્તે એલાશીતશિવકુષ્ઠતગરપાઠાભદ્રદારુવિડઙ્ગચિત્રકત્રિકટુકાગારધૂમહરિદ્રાર્કાઙ્કુરનક્તમાલફલૈર્યથાલાભં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિઃ સમસ્તૈર્વા ચૂર્ણીકૃતૈર્લવણતૈલપ્રગાઢૈર્વ્રણમુખમવઘર્ષયેત્, એવં સમ્યક્ પ્રવર્તતે ||૩૫||
अथ खल्वप्रवर्तमाने रक्ते एलाशीतशिवकुष्ठतगरपाठाभद्रदारुविडङ्गचित्रकत्रिकटुकागारधूमहरिद्रार्काङ्कुरनक्तमालफलैर्यथालाभं त्रिभिश्चतुर्भिः समस्तैर्वा चूर्णीकृतैर्लवणतैलप्रगाढैर्व्रणमुखमवघर्षयेत्, एवं सम्यक् प्रवर्तते ||३५||
Meaning of the śloka
When blood does not flow, the historical procedure describes rubbing the wound opening with a powder of three, four or all of the available listed substances, made rich in salt and oil. The list comprises ela, shitashiva, kushtha, tagara, patha, bhadradaru, vidanga, chitraka, trikatuka, household soot, haridra, arka shoots and naktamala fruit. The text states that the blood then flows properly.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમપ્રવૃત્તરક્તસ્ય પ્રવર્તનાયાહ- અથ ખલ્વિયાદિ| શીતાશિવં કર્પૂરં, નક્તમાલો બૃહત્કરઞ્જઃ| ત્રિભિશ્ચતુર્ભિરિતિ એતેનૈકદ્વિદ્રવ્યનિષેધઃ કૃતઃ| લવણતૈલપ્રગાઢૈરિતિ સૈન્ધવતિલતૈલોત્કટૈરિત્યર્થઃ||૩૫||
Meaning of the commentary
The commentary introduces this as a means of setting non-flowing blood in motion. Shitashiva is identified as camphor and naktamala as the larger karanja. Specifying three or four ingredients excludes using only one or two. The salt and oil are specifically saindhava and sesame oil, used abundantly.
Key terms
અથાતિપ્રવૃત્તે રોધ્રમધુકપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગુપત્તઙ્ગગૈરિકસર્જરસરસાઞ્જનશાલ્મલીપુષ્પશઙ્ખશુક્તિમાષયવગોધૂમચૂર્ણૈઃ શનૈઃ શનૈર્વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્ સાલસર્જાર્જુનારિમેદમેષશૃઙ્ગધવધન્વનત્વગ્ભિ ર્વા ચૂર્ણિતાભિઃ ક્ષૌમેણ વા ધ્માપિતેન સમુદ્રફેનલાક્ષાચૂર્ણૈર્વા, યથોક્તર્વ્રણબન્ધનદ્રવ્યૈર્ગાઢં બધ્નીયાત્, શીતાચ્છાદનભોજનાગારૈઃ શીતૈઃ પ્રદેહપરિષેકૈશ્ચોપચરેત્, ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેદ્યથોક્તં, વ્યધાદનન્તરં તામેવાતિપ્રવૃત્તાં સિરાં વિધ્યેત્; કાકોલ્યાદિક્વાથં વા શર્કરામધુમધુરં પાયયેત્, એણહરિણોરભ્રશશમહિષવરાહાણાં વા રુધિરં; ક્ષીરયૂષરસૈઃ સુસ્નિગ્ધૈશ્ચાશ્નીયાત્; ઉપદ્રવાંશ્ચ યથાસ્વમુપચરેત્ ||૩૬|| ભવન્તિ ચાત્ર- ધાતુક્ષયાત્ સ્રુતે રક્તે મન્દઃ સઞ્જાયતેઽનલઃ | પવનશ્ચ પરં કોપં યાતિ તસ્માત્ પ્રયત્નતઃ ||૩૭|| તં નાતિશીતૈર્લઘુભિઃ સ્નિગ્ધૈઃ શોણિતવર્ધનૈઃ | ઈષદમ્લૈરનમ્લૈર્વા ભોજનૈઃ સમુપાચરેત્ ||૩૮||
अथातिप्रवृत्ते रोध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गुपत्तङ्गगैरिकसर्जरसरसाञ्जनशाल्मलीपुष्पशङ्खशुक्तिमाषयवगोधूमचूर्णैः शनैः शनैर्व्रणमुखमवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेणावपीडयेत् सालसर्जार्जुनारिमेदमेषशृङ्गधवधन्वनत्वग्भि र्वा चूर्णिताभिः क्षौमेण वा ध्मापितेन समुद्रफेनलाक्षाचूर्णैर्वा, यथोक्तर्व्रणबन्धनद्रव्यैर्गाढं बध्नीयात्, शीताच्छादनभोजनागारैः शीतैः प्रदेहपरिषेकैश्चोपचरेत्, क्षारेणाग्निना वा दहेद्यथोक्तं, व्यधादनन्तरं तामेवातिप्रवृत्तां सिरां विध्येत्; काकोल्यादिक्वाथं वा शर्करामधुमधुरं पाययेत्, एणहरिणोरभ्रशशमहिषवराहाणां वा रुधिरं; क्षीरयूषरसैः सुस्निग्धैश्चाश्नीयात्; उपद्रवांश्च यथास्वमुपचरेत् ||३६|| भवन्ति चात्र- धातुक्षयात् स्रुते रक्ते मन्दः सञ्जायतेऽनलः | पवनश्च परं कोपं याति तस्मात् प्रयत्नतः ||३७|| तं नातिशीतैर्लघुभिः स्निग्धैः शोणितवर्धनैः | ईषदम्लैरनम्लैर्वा भोजनैः समुपाचरेत् ||३८||
Meaning of the śloka
For excessive bleeding, the text describes gently dusting the wound opening with powders of rodhra, madhuka, priyangu, pattanga, gairika, sarjarasa, rasanjana, shalmali flowers, conch, shell, masha, barley and wheat, then pressing with a fingertip. Alternatives include powdered bark of sala, sarja, arjuna, arimeda, meshashringa, dhava and dhanvana; burnt linen; or samudraphena and laksha powder. It also names firm bandaging, cooling coverings, food and accommodation, cooling pastes and pouring treatments, and cauterisation by kshara or fire as previously described. The passage also describes puncturing the same excessively bleeding sira in relation to the earlier puncture. Internally it names a kakolyadi decoction sweetened with sugar and honey, or blood from ena, harina, sheep, hare, buffalo or boar. Food is accompanied by well-uncted milk, pulse soup or meat broth, and complications are treated individually. The following verses explain that tissue depletion after blood loss weakens digestive fire and greatly aggravates vata. The stated diet is therefore light, unctuous, blood-replenishing and not excessively cold, with a slightly sour or non-sour taste.
🔊 Audio coming soon
અતિપ્રવૃત્તૌ રક્તાસ્થાપનાય ચિકિત્સાં દર્શયન્નાહ- અથેત્યાદિ| પત્તઙ્ગં રક્તચન્દનં, સર્જરસો રાલા, શુક્તિર્જલશુક્તિઃ| સાલઃ શઙ્કુઃ, સર્જઃ શાલભેદઃ, અર્જુનઃ કકુભઃ, અરિમેદઃ ‘અરિમઞ્જ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ, મેષશૃઙ્ગઃ કર્કટશૃઙ્ગઃ, ધન્વનઃ ‘ધમ્મણ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; સાલાદિત્વગ્ભિશ્ચૂર્ણીકૃતાભિઃ ‘વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ક્ષૌમેણ વા ધ્માપિતેન અતસીવસ્ત્રેણ દગ્ધેન ‘વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| યથોક્તૈર્વા વ્રણબન્ધનદ્રવ્યૈરિતિ ક્ષૌમકાર્પાસવસ્ત્રાદિભિઃ| આચ્છાદનં વસ્ત્રાદિ, પ્રદેહો લેપઃ, પરિષેકો ધારાસેકઃ| યથોક્તં વલયબિન્દ્વાદિ ભેદેનેત્યર્થઃ| વ્યધાદનન્તરં પ્રાક્કૃતવ્યધનાદધઃસ્થાને , તામેવ પૂર્વવિદ્ધાં સિરાં વિધ્યેત્, રક્તગતિચ્છેદનાર્થમ્| રક્તાતિસ્રુતાવાભ્યન્તરં ભેષજં દર્શયન્નાહ- કાકોલ્યાદીત્યાદિ| એણઃ કૃષ્ણહરિણઃ, હરિણસ્તામ્રવર્ણઃ; એણાદિરક્તં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ, રક્તાપ્યાયનાર્થં; તચ્ચાદુષ્ટમસંસ્કૃતં ચ| રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ભોજનં નિયમયન્નાહ- ક્ષીરેત્યાદિ| યૂષો મુદ્ગયૂષઃ, રસો માંસરસઃ| સુસ્નિગ્ધૈરિતિ શોભનં કૃત્વા ઘૃતેન સ્નિગ્ધીકૃતૈઃ| અશ્નીયાદિતિ ક્ષીરાદિસિક્તમોદનં ભુઞ્જીત| પિત્તદુષ્ટરક્તસ્યૈવાતિપ્રવૃત્તાવતિપ્રવૃત્તરક્તસ્ય ક્ષીરભોજનમ્, અથવા પિત્તપ્રકૃતિકસ્યૈવ રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ક્ષીરભોજનં, કફદુષ્ટરક્તસ્યૈવાતિપ્રવૃત્તાવતિપ્રવૃત્તરક્તસ્ય યૂષભોજનં, શ્લેષ્મપ્રકૃતિકસ્યૈવ વા; વાતદુષ્ટરક્તસ્યૈવાતિપ્રવૃત્તાવતિપ્રવૃત્તરક્તસ્ય રસભોજનં, વાતપ્રકૃતિકસ્યૈવ વા; અન્યે તુ દીપ્તમધ્યમન્દાગ્નીનાં યથાસઙ્ખ્યં ક્ષીરાદિસિક્તમોદનં ભોજનમાહુઃ; સાત્મ્યાપેક્ષયેત્યેકે| અતિસ્રુતરક્તસ્યોપદ્રવાન્ ચિકિત્સિતુમાહ- ઉપદ્રવાંશ્ચેત્યાદિ| ઉપદ્રવાન્ શિરોઽભિતાપાદીન્| યથાસ્વમિતિ સ્વકીયેન સ્વકીયેનોપચારેણેત્યર્થઃ| ધાતુક્ષયાદિત્યાદિ| તસ્માદનતિશીતાદિભોજનૈઃ પ્રયત્નતસ્તં પુરુષમુપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ, અગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં શોણિતાપ્યાયનાર્થમુપદ્રવપરિહારાર્થં ચ| ઈષદમ્લૈર્દાડિમામલકૈઃ, તેષામેવામ્લેષુ પ્રધાનત્વાત્||૩૬-૩૮||
Meaning of the commentary
Pattanga is identified as red sandalwood, sarjarasa as rala, and shukti as aquatic shell. Sala is called shanku, sarja a kind of sala, arjuna kakubha, arimeda the locally known arimanja, meshashringa karkatashringa, and dhanvana the locally known dhammana. The same dusting and fingertip-pressure instruction applies to the bark powders and burnt linen. Bandaging materials include linen and cotton cloth. Pradeha means paste and parisheka a poured stream. The reference to cauterisation includes the previously stated ring, dot and related forms. The second puncture is explained as below the original puncture in the same sira, with the aim of interrupting blood movement. Ena is the black deer and harina a copper-coloured deer. The animal blood is described as unvitiated and unprocessed, and its stated purpose is replenishing blood. Yusha means mudga soup, rasa meat broth, and unctuous means properly enriched with ghee; rice is eaten moistened with these liquids or milk. One explanation assigns milk to pitta-affected blood loss or a pitta constitution, pulse soup to kapha-affected loss or a kapha constitution, and meat broth to vata-affected loss or a vata constitution. Others assign milk, pulse soup and meat broth respectively to strong, moderate and weak digestive fire. Others base the choice on accustomed suitability. Complications such as headache receive their own treatments. The final dietary instructions aim to stimulate digestive fire, replenish blood and prevent complications. Slight sourness is exemplified by dadima and amalaka, regarded here as foremost among sour substances.
Key terms
ચતુર્વિધં યદેતદ્ધિ રુધિરસ્ય નિવારણમ્ | સન્ધાનં સ્કન્દનં ચૈવ પાચનં દહનં તથા ||૩૯|| વ્રણં કષાયઃ સન્ધત્તે રક્તં સ્કન્દયતે હિમમ્ | તથા સમ્પાચયેદ્ભસ્મ દાહઃ સઙ્કોચયેત્ સિરાઃ ||૪૦||
चतुर्विधं यदेतद्धि रुधिरस्य निवारणम् | सन्धानं स्कन्दनं चैव पाचनं दहनं तथा ||३९|| व्रणं कषायः सन्धत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् | तथा सम्पाचयेद्भस्म दाहः सङ्कोचयेत् सिराः ||४०||
Meaning of the śloka
Four methods of stopping blood are named: sandhana, skandana, pachana and dahana. Astringent substances close the wound, cold causes the blood to coagulate, ash produces pachana, and burning contracts the sira.
🔊 Audio coming soon
ચતુર્વિધમિત્યાદિ| સન્ધાનં શસ્ત્રપદસ્ય, સ્કન્દનં શોણિતસ્ય સ્ત્યાનીકરણં, પાચનં દહનં ચ શસ્ત્રપદસ્ય| કષાયઃ કષાયરસદ્રવ્યં, તચ્ચ લોધ્રાદિકમ્; અન્યે તુ હરીતક્યાદિકં પઞ્ચવલ્કલાદિકં ચાહુઃ| હિમં શીતમ્| ભસ્મ ક્ષૌમાદિજનિતમ્| દહનં શલાકાપ્રભૃતિભિઃ||૩૯-૪૦||
Meaning of the commentary
Sandhana concerns closing the instrument wound. Skandana means making blood coagulate or become dense. Pachana and dahana concern the instrument wound. Astringent substances include lodhra and similar drugs; others specify haritaki or the panchavalkala group. Hima means cold. Ash is derived from linen and similar materials. Burning is performed with shalaka and related implements.
Key terms
અસ્કન્દમાને રુધિરે સન્ધાનાનિ પ્રયોજયેત્ | સન્ધાને ભ્રશ્યમાને તુ પાચનૈઃ સમુપાચરેત્ ||૪૧|| કલ્પૈરેતૈસ્ત્રિભિર્વૈદ્યઃ પ્રયતેત યથાવિધિ | અસિદ્ધિમત્સુ ચૈતેષુ દાહઃ પરમ ઇષ્યતે ||૪૨||
अस्कन्दमाने रुधिरे सन्धानानि प्रयोजयेत् | सन्धाने भ्रश्यमाने तु पाचनैः समुपाचरेत् ||४१|| कल्पैरेतैस्त्रिभिर्वैद्यः प्रयतेत यथाविधि | असिद्धिमत्सु चैतेषु दाहः परम इष्यते ||४२||
Meaning of the śloka
If blood does not coagulate, the text describes using measures that close the wound. If closure fails, pachana measures are used. The physician is to employ these three methods properly; if they fail, burning is considered the final measure.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં પૂર્વપૂર્વાસિદ્ધાવુત્તરોત્તરં વિધ્યવસરં પ્રતિપાદયન્નાહ- અસ્કન્દમાને ઇત્યાદિ| તત્ર પ્રથમં શીતોપચારાદિ કર્તવ્યં, તેન યદા સ્ત્યાનીભૂય રક્તં ન તિષ્ઠતિ તદા હરીતક્યાદિ પઞ્ચવલ્કલાદિ વા પ્રયોજયેત્; સન્ધાનેન ચેન્ન તિષ્ઠતિ રસં તદા પાચનં ભસ્મ પ્રયોજયેત્; એભિસ્ત્રીભિર્વિધાનૈર્યદિ ન તિષ્ઠતિ રક્તં તદા દહનં શોણિતસ્થાપનાર્થં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૪૧-૪૨||
Meaning of the commentary
The commentary explains a sequence in which each later method follows failure of the preceding one. Cooling treatment comes first. If blood does not coagulate and stop, haritaki or panchavalkala is used. If closure does not stop it, ash is applied for pachana. If none of these three methods stops the blood, burning is performed for that purpose.
શેષદોષે યતો રક્તે ન વ્યાધિરતિવર્તતે | સાવશેષે તતઃ સ્થેયં ન તુ કુર્યાદતિક્રમમ્ ||૪૩||
शेषदोषे यतो रक्ते न व्याधिरतिवर्तते | सावशेषे ततः स्थेयं न तु कुर्यादतिक्रमम् ||४३||
Meaning of the śloka
Because disease does not necessarily increase when some dosha remains in the blood, the text says to stop with a remainder rather than go beyond the proper limit of blood removal.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં રક્તાતિસ્રાવદોષં દર્શયન્નાહ- શેષેત્યાદિ| ન વ્યાધિરતિવર્તતે ન વૃદ્ધિં યાતિ| સાવશેષે તતઃ સ્થેયમિતિ સાવશેષે દોષે રક્તં પુનઃ સંશમનાદિભિર્જયેત્||૪૩||
Meaning of the commentary
The commentary explains na vyadhir ativartate as the disease not increasing. When some dosha remains, the blood is subsequently managed with pacifying and related measures.
Key terms
દેહસ્ય રુધિરં મૂલં રુધિરેણૈવ ધાર્યતે | તસ્માદ્યત્નેન સંરક્ષ્યં રક્તં જીવ ઇતિ સ્થિતિઃ ||૪૪||
देहस्य रुधिरं मूलं रुधिरेणैव धार्यते | तस्माद्यत्नेन संरक्ष्यं रक्तं जीव इति स्थितिः ||४४||
Meaning of the śloka
Blood is described as the foundation of the body and that by which it is sustained. It must therefore be carefully protected; the established teaching here identifies blood with life.
🔊 Audio coming soon
કુતઃ પુનઃ શોણિતસ્રાવણેઽતિક્રમો ન કરણીય ઇત્યાહ- દેહસ્યેત્યાદિ| મૂલમિતિ ઉત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયેષુ શોણિતમેવ હેતુઃ, અનેનૈવ ધાર્યતે સ્થાપ્યતે||૪૪||
Meaning of the commentary
The commentary gives this as the reason not to exceed the proper limit in blood removal. Foundation means that blood is regarded as a cause in the body's origin, maintenance and dissolution. The body is upheld or maintained by it.
સ્રુતરક્તસ્ય સેકાદ્યૈઃ શીતૈઃ પ્રકુપિતેઽનિલે | શોફં સતોદં કોષ્ણેન સર્પિષા પરિષેચત્ ||૪૫||
स्रुतरक्तस्य सेकाद्यैः शीतैः प्रकुपितेऽनिले | शोफं सतोदं कोष्णेन सर्पिषा परिषेचत् ||४५||
Meaning of the śloka
If cold pouring treatments and similar measures aggravate vata after blood removal and produce swelling with pricking pain, the text describes pouring lukewarm ghee over the swelling.
🔊 Audio coming soon
શોણિતાવસેકે પશ્ચાત્કર્મ દર્શયન્નાહ- સ્રુતરક્તસ્યેત્યાદિ||૪૫||
Meaning of the commentary
The commentary identifies this as care following blood removal.
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શોણિતવર્ણનીયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાય ||૧૪||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शोणितवर्णनीयो नाम चतुर्दशोऽध्याय ||१४||
Meaning of the śloka
Thus ends the fourteenth chapter, called Shonitavarnaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શોણિતવર્ણનીયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||
Meaning of the commentary
Thus ends the fourteenth chapter, called Shonitavarnaniya, in the Sutrasthana of the commentary on Sushruta named Nibandhasangraha, composed by Shri Dalhana.