14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શોણિતવર્ણનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

તત્ર પાઞ્ચભૌતિકસ્ય ચતુર્વિધસ્ય ષડ્રસસ્ય દ્વિવિધવીર્યસ્યાષ્ટવિધવીર્યસ્ય વાઽનેકગુણસ્યોપયુક્તસ્યાહારસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય યસ્તેજોભૂતઃ સારઃ પરમસૂક્ષ્મઃ સ `રસઃ’ ઇત્યુચ્યતે, તસ્ય હૃદયં સ્થાનં, સ હૃદયાચ્ચતુર્વિંશતિધમનીરનુપ્રવિશ્યોર્ધ્વગાદશ દશાધોગામિન્યશ્ચતસ્રશ્ચ તિર્યગ્ગાઃ કૃત્સ્નં શરીરમહરહસ્તર્પયતિ વર્ધયતિ ધારયતિ યાપયતિ ચાદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણા | તસ્ય શરીરમનુસરતોઽનુમાનાદ્ગતિરુપલક્ષયિતવ્યા ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈઃ | તસ્મિન્ સર્વશરીરાવયવદોષધાતુમલાશયાનુસારિણિ રસે જિજ્ઞાસા- કિમયં સૌમ્યસ્તૈજસ? ઇતિ | અત્રોચ્યતે- સ ખલુ દ્રવાનુસારી સ્નેહનજીવનતર્પણધારણાદિભિર્વિશેષૈઃ સૌમ્ય ઇત્યવગમ્યતે ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સ ખલ્વાપ્યો રસો યકૃત્પ્લીહાનૌ પ્રાપ્ય રાગમુપૈતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ- રઞ્જિતાસ્તેજસા ત્વાપઃ શરીરસ્થેન દેહિનામ્ | અવ્યાપન્નાઃ પ્રસન્નેન રક્તમિત્યભિધીયતે ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

રસાદેવ સ્ત્રિયા રક્તં રજઃસઞ્જ્ઞં પ્રવર્તતે | તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાદૂર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

આર્તવં શોણિતં ત્વાગ્નેયમ્, અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્ય ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

પાઞ્ચભૌતિકં ત્વપરે જીવરક્તમાહુરાચાર્યાઃ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

વિસ્રતા દ્રવતા રાગઃ સ્પન્દનં લઘુતા તથા | ભૂમ્યાદીનાં ગુણા હ્યેતે દૃશ્યન્તે ચાત્ર શોણિતે ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદઃ પ્રજાયતે | મેદસોઽસ્થિ તતો મજ્જા મજ્જ્ઞઃ શુક્રં તુ જાયતે ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

તત્રૈતેષાં ધાતૂનામન્નપાનરસઃ પ્રીણયિતા ||૧૧|| રસજં પુરુષં વિદ્યાદ્રસં રક્ષેત્ પ્રયત્નતઃ | અન્નાત્પાનાઞ્ચ મતિમાનાચારાઞ્ચાપ્યતન્દ્રિતઃ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

તત્ર ‘રસ’ ગતૌ ધાતુઃ, અહરહર્ગચ્છતીત્યતો રસઃ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

સ ખલુ ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા એકૈકસ્મિન્ ધાતાવવતિષ્ઠતે; એવં માસેન રસઃ શુક્રં સ્ત્રીણાં ચાર્તવં ભવતિ ||૧૪|| ભવતિ ચાત્ર- અષ્ટાદશસહસ્રાણિ સઙ્ખ્યા હ્યસ્મિન્ સમુચ્ચયે | કલાનાં નવતિઃ પ્રોક્તા સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

સ શબ્દાર્ચિર્જલસન્તાનવદણુના વિશેષેણાનુધાવત્યેવં શરીરં કેવલમ્ ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

વાજીકરણ્યસ્ત્વોષધયઃ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્વિરેચનવદુપયુક્તાઃ શુક્રં શીઘ્રં વિરેચયન્તિ ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

યથાહિ પુષ્પમુકુલસ્થો ગન્ધો ન શક્યમિહાસ્તીતિ વક્તું, નૈવ નાસ્તીતિ; અથ ચાસ્તિ, સતાં ભાવાનામભિવ્યક્તિરિતિ જ્ઞાત્વા , કેવલં સૌક્ષ્મ્યાન્નાભિવ્યજ્યતે; સ એવ વિવૃતપત્રકેશરે પુષ્પે કાલાન્તરેણાભિવ્યક્તિં ગચ્છતિ; એવં બાલાનામપિ વયઃપરિણામાચ્છુક્રપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, રોમરાજ્યાદયશ્ચ વિશેષા નારીણામ્ ||૧૮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

સ એવાન્નરસો વૃદ્ધાનાં (જરા) પરિપક્વશરીરત્વાદપ્રીણનો ભવતિ ||૧૯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ત એતે શરીરધારણાદ્ધાતવ ઇત્યુચ્યન્તે ||૨૦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

તેષાં ક્ષયવૃદ્ધી શોણિતનિમિત્તે, તસ્માત્તદધિકૃત્ય વક્ષ્યામઃ | તત્ર, ફેનિલમરુણં કૃષ્ણં પરુષં તનુ શીઘ્રગમસ્કન્દિ ચ વાતેન દુષ્ટં; નીલં પીતં હરિતં શ્યાવં વિસ્રમનિષ્ટં પિપીલિકામક્ષિકાણામસ્કન્દિ ચ પિત્તેન દુષ્ટં; ગૈરિકોદકપ્રતીકાશં સ્નિગ્ધં શીતલં બહલં પિચ્છિલં ચિરસ્રાવિ માંસપેશીપ્રભં ચ શ્લેષ્મદુષ્ટં; સર્વલક્ષણસંયુક્તં કાઞ્જિકાભં વિશેષતો દુર્ગન્ધિ ચ સન્નિપાતદુષ્ટં; દ્વિદોષલિઙ્ગં સંસૃષ્ટમ્ ||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ઇન્દ્રગોપકપ્રતીકાશમસંહતમવિવર્ણં ચ પ્રકૃતિસ્થં જાનીયાત્ ||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

વિસ્રાવ્યાણ્યન્યત્ર વક્ષ્યામઃ ||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

અથાવિસ્રાવ્યાઃ- સર્વાઙ્ગશોફઃ, ક્ષીણસ્ય ચામ્લભોજનનિમિત્તઃ, પાણ્ડુરોગ્યર્શસોદરિશોષિગર્ભિણીનાં ચ શ્વયથવઃ ||૨૪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

શસ્ત્રવિસ્રાવણં દ્વિવિધં- પ્રચ્છાનં , સિરાવ્યધનં ચ ||૨૫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

તત્ર, ઋજ્વસઙ્કીર્ણં સૂક્ષ્મં સમમનવગાઢમનુત્તાનમાશુ ચ શસ્ત્રં પાતયેન્મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધીનાં ચાનુપઘાતિ ||૨૬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

તત્ર, દુર્દિને દુર્વિદ્ધે શીતવાતયોરસ્વિન્ને ભુક્તમાત્રે સ્કન્દત્વાચ્છોણિતં ન સ્રવત્યલ્પં વા સ્રવતિ ||૨૭|| મદમૂર્ચ્છાશ્રમાર્તાનાં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગિનામ્ | નિદ્રાભિભૂતભીતાનાં નૃણાં નાસૃક્ પ્રવર્તતે ||૨૮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

તદ્દુષ્ટં શોણિતમનિર્હ્રિયમાણં શોફદાહરાગપાકવેદના જનયેત્ ||૨૯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

અત્યુષ્ણેઽતિસ્વિન્નેઽતિવિદ્ધેઽજ્ઞૈર્વિસ્રાવિતમતિપ્રવર્તતે ; તદતિપ્રવૃત્તં શિરોઽભિતાપમાન્ધ્યમધિમન્થતિમિરપ્રાદુર્ભાવં ધાતુક્ષયમાક્ષેપકં દાહં પક્ષાઘાતમેકાઙ્ગવિકારં હિક્કાં શ્વાસકાસૌ પાણ્ડુરોગં મરણં ચાપાદયતિ ||૩૦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

તસ્માન્ન શીતે નાત્યુષ્ણે નાસ્વિન્ને નાતિતાપિતે | યવાગૂં પ્રતિ પીતસ્ય શોણિતં મોક્ષયેદ્ભિષક્ ||૩૧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

સમ્યગ્ગત્વા યદા રક્તં સ્વયમેવાવતિષ્ઠતે | શુદ્ધં તદા વિજાનીયાત્ સમ્યગ્વિસ્રાવિતં ચ તત્ ||૩૨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

લાઘવં વેદનાશાન્તિર્વ્યાઘેર્વેગપરિક્ષયઃ | સમ્યગ્વિસ્રાવિતે લિઙ્ગં પ્રસાદો મનસસ્તથા ||૩૩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

ત્વગ્દોષા ગ્રન્થયઃ શોફા રોગાઃ શોણિતજાશ્ચ યે | રક્તમોક્ષણશીલાનાં ન ભવન્તિ કદાચન ||૩૪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

અથ ખલ્વપ્રવર્તમાને રક્તે એલાશીતશિવકુષ્ઠતગરપાઠાભદ્રદારુવિડઙ્ગચિત્રકત્રિકટુકાગારધૂમહરિદ્રાર્કાઙ્કુરનક્તમાલફલૈર્યથાલાભં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિઃ સમસ્તૈર્વા ચૂર્ણીકૃતૈર્લવણતૈલપ્રગાઢૈર્વ્રણમુખમવઘર્ષયેત્, એવં સમ્યક્ પ્રવર્તતે ||૩૫||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

અથાતિપ્રવૃત્તે રોધ્રમધુકપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગુપત્તઙ્ગગૈરિકસર્જરસરસાઞ્જનશાલ્મલીપુષ્પશઙ્ખશુક્તિમાષયવગોધૂમચૂર્ણૈઃ શનૈઃ શનૈર્વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્ સાલસર્જાર્જુનારિમેદમેષશૃઙ્ગધવધન્વનત્વગ્ભિ ર્વા ચૂર્ણિતાભિઃ ક્ષૌમેણ વા ધ્માપિતેન સમુદ્રફેનલાક્ષાચૂર્ણૈર્વા, યથોક્તર્વ્રણબન્ધનદ્રવ્યૈર્ગાઢં બધ્નીયાત્, શીતાચ્છાદનભોજનાગારૈઃ શીતૈઃ પ્રદેહપરિષેકૈશ્ચોપચરેત્, ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેદ્યથોક્તં, વ્યધાદનન્તરં તામેવાતિપ્રવૃત્તાં સિરાં વિધ્યેત્; કાકોલ્યાદિક્વાથં વા શર્કરામધુમધુરં પાયયેત્, એણહરિણોરભ્રશશમહિષવરાહાણાં વા રુધિરં; ક્ષીરયૂષરસૈઃ સુસ્નિગ્ધૈશ્ચાશ્નીયાત્; ઉપદ્રવાંશ્ચ યથાસ્વમુપચરેત્ ||૩૬|| ભવન્તિ ચાત્ર- ધાતુક્ષયાત્ સ્રુતે રક્તે મન્દઃ સઞ્જાયતેઽનલઃ | પવનશ્ચ પરં કોપં યાતિ તસ્માત્ પ્રયત્નતઃ ||૩૭|| તં નાતિશીતૈર્લઘુભિઃ સ્નિગ્ધૈઃ શોણિતવર્ધનૈઃ | ઈષદમ્લૈરનમ્લૈર્વા ભોજનૈઃ સમુપાચરેત્ ||૩૮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ચતુર્વિધં યદેતદ્ધિ રુધિરસ્ય નિવારણમ્ | સન્ધાનં સ્કન્દનં ચૈવ પાચનં દહનં તથા ||૩૯|| વ્રણં કષાયઃ સન્ધત્તે રક્તં સ્કન્દયતે હિમમ્ | તથા સમ્પાચયેદ્ભસ્મ દાહઃ સઙ્કોચયેત્ સિરાઃ ||૪૦||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

અસ્કન્દમાને રુધિરે સન્ધાનાનિ પ્રયોજયેત્ | સન્ધાને ભ્રશ્યમાને તુ પાચનૈઃ સમુપાચરેત્ ||૪૧|| કલ્પૈરેતૈસ્ત્રિભિર્વૈદ્યઃ પ્રયતેત યથાવિધિ | અસિદ્ધિમત્સુ ચૈતેષુ દાહઃ પરમ ઇષ્યતે ||૪૨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

શેષદોષે યતો રક્તે ન વ્યાધિરતિવર્તતે | સાવશેષે તતઃ સ્થેયં ન તુ કુર્યાદતિક્રમમ્ ||૪૩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

દેહસ્ય રુધિરં મૂલં રુધિરેણૈવ ધાર્યતે | તસ્માદ્યત્નેન સંરક્ષ્યં રક્તં જીવ ઇતિ સ્થિતિઃ ||૪૪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

સ્રુતરક્તસ્ય સેકાદ્યૈઃ શીતૈઃ પ્રકુપિતેઽનિલે | શોફં સતોદં કોષ્ણેન સર્પિષા પરિષેચત્ ||૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શોણિતવર્ણનીયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાય ||૧૪||