14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਤਤ੍ਰ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਸਡ੍ਰਸਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਵਿਧਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਟਵਿਧਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਨੇਕਗੁਣਸ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤਸ੍ਯ ਯਸ੍ਤੇਜੋਭੂਤਃ ਸਾਰਃ ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ `ਰਸਃ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਸ ਹਦਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਧਮਨੀਰਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਦਸ਼ ਦਸ਼ਾਧੋਗਾਮਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਮਹਰਹਸ੍ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਵਰ੍ਧਯਤਿ ਧਾਰਯਤਿ ਯਾਪਯਤਿ ਚਾਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ | ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸਰਤੋਨੁਮਾਨਾਦ੍ਗਤਿਰੁਪਲਕ੍ਸਯਿਤਵ੍ਯਾ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵੈਕਤੈਃ | ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਸ਼ਯਾਨੁਸਾਰਿਣਿ ਰਸੇ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾ- ਕਿਮਯਂ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੈਜਸ? ਇਤਿ | ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਸ ਖਲੁ ਦ੍ਰਵਾਨੁਸਾਰੀ ਸ੍ਨੇਹਨਜੀਵਨਤਰ੍ਪਣਧਾਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਸੌਮ੍ਯ ਇਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ ||੩||

ਸ਼ੋਣਿਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇ ਰਸਾਧੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਮੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਯਃ ਸਾਰਃ ਸ `ਰਸ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਸ੍ਯੇਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਭੂਤਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯੇਤਿ ਪੇਯਲੇਹ੍ਯਭੋਜ੍ਯਭਕ੍ਸ੍ਯਭੇਦੇਨ, ਸਡ੍ਰਸਸ੍ਯੇਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਭੇਦੇਨ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਭੇਦੇਨ, ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਅਸ੍ਟਵਿਧਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਤਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਮਦੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਭੇਦੇਨ, ਅਨੇਕਗੁਣਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੀਤਾਦਿਦ੍ਰਵਾਦਿਗੁਣਭੇਦੇਨ ਵਿਂਸ਼ਤਿਗੁਣਸ੍ਯ, ਉਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨੈਵੋਪਯੁਕ੍ਤਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣਂ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਤ੍ਤੀਯਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਾਸ਼ਨਪ੍ਰਵਿਚਾਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਪਯੋਗਂ ਪ੍ਰਾਪਯਤਿ| ਤੇਜੋਭੂਤ ਇਤਿ ਤੇਜਸਾ ਭੂਤਸ੍ਤੇਜੋਭੂਤੋ ਵਹ੍ਨਿਸਮ੍ਭੂਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਘਤਮਾਹੁਃ, ਤਤ੍ਰ ਤੇਜੋਭੂਤੋ ਘਤਵਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਦਨ੍ਤਿ- ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰੋਪਮਾਨਾਰ੍ਥਃ, ਤਤ੍ਰ ਤੇਜੋਭੂਤੋ ਘਤਾਕਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਰ ਇਤਿ ਵਿਡਾਦਿਮਲਰਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮ ਇਤਿ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨਾਸ੍ਥੂਲਾਵਯਵਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦੇਹਾਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵੇਪਿ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ; ਹਦਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਹਦਯੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਧਦਯਂ; ਕੁਤਃ? ਹਦਯਸ੍ਯੌਜਃਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਰਸਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਹਦਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰ੍ਪਯਤੀਤਿ ਬਾਲਮਧ੍ਯਸ੍ਥਵਿਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰੀਣਯਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਗਰ੍ਭਂ ਤਰ੍ਪਯਤੀਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਹਾਰਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍; ਵਰ੍ਧਯਤੀਤਿ ਬਾਲਂ; ਧਾਰਯਤੀਤਿ ਮਧ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਧਾਤੁਤ੍ਵਾਤ੍, ਕੇਚਿਤ੍ `ਧਾਰਯਤਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ `ਜੀਵਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ; ਯਾਪਯਤੀਤਿ ਵਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਦੇਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ `ਹਦਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਂ `ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, `ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਚ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਯਂ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ; ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦੇਵ ਮਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੂਨਾਂ ਕੁਤੋ ਨ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਅਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣੇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਰਸਸ੍ਯ| ਅਨੁਸਰਤਃ ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਃ| ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵੈਕਤੈਰਿਤਿ ਵੈਕਤਂ ਵਿਕਾਰਃ; ਕ੍ਸਯਵਿਕਾਰੈਃ `ਰਸਕ੍ਸਯੇ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਕਮ੍ਪ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਵਦ੍ਧਿਵਿਕਾਰੈਃ `ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਕਾਰੈਰ੍ਵਿਕਤਸ੍ਯ; ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵੈਕਤੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤਰ੍ਪਣਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਵਿਕਤਸ੍ਯ ਗਤਿਰਨੁਮਨ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇ ਰਸੇ| ਜਿਜ੍ਞਾਸਾ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾ| ਕਿਮਯਂ ਸੌਮ੍ਯਃ ਕਫਵਤ੍, ਅਥਵਾ ਤੈਜਸਃ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍? ਇਤਿ ਸਂਸ਼ਯਃ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਸਾਰੀ ਅਨੁਸਰਣਸ਼ੀਲਃ, ਸ੍ਨੇਹਨਃ ਸ੍ਨੇਹਯਤੀਤਿ, ਜੀਵਨੋ ਜੀਵਯਤੀਤਿ, ਤਰ੍ਪਣਃ ਪ੍ਰੀਣਨਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਵਸ੍ਟਮ੍ਭਨਾਦਯਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਭੇਦੈਃ| ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਸ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯੋ ਰਸੋ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਗਮੁਪੈਤਿ ||੪||

ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਰਮਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋਪ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਪ੍ਯੋਪਿ ਰਸੋ ਰਾਗਮੁਪੈਤਿ ਲੋਹਿਤਤ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਸ਼੍ਲੋਕੌ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਤਃ- ਰਞ੍ਜਿਤਾਸ੍ਤੇਜਸਾ ਤ੍ਵਾਪਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੇਨ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ | ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੫||

ਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੇਨ ਯਕਤ੍ਲੀਹਸ੍ਥੇਨੈਵ, ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇਨ, ਇਰ੍ਤ੍ਥਭੂਤੇਨ ਤੇਜਸਾ ਰਞ੍ਜਕਨਾਮ੍ਨਾ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਏਵਙ੍ਗੁਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਆਪੋ ਰਞ੍ਜਿਤਾ ਲੋਹਿਤੀਕਤਾਃ ਸਤ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਆਪੋਤ੍ਰ ਰਸਃ||੫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ਰਸਾਦੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਰਕ੍ਤਂ ਰਜਃਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ | ਤਦ੍ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਃ ਕ੍ਸਯਮ੍ ||੬||

ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਤਵਯੋਰਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰਸਾਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਜਃਸਞ੍ਜ੍ਞਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯੋਨਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਤੁਕਾਲਜਂ ਰਕ੍ਤਮੇਵ ਰਜਃਸਞ੍ਜ੍ਞਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਤਦ੍ਰਜਃਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਵਤ੍ਤਿ ਕਾਲਮਾਹ- ਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਃ ਕ੍ਸਯਮਿਤਿ| `ਰਸਾਦੇਵ ਰਜਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤਦ੍ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਵਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਂ ਸਮਾਃ’- ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸਮਾਃ ਵਰ੍ਸਾਣਿ||੬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ਆਰ੍ਤਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯਮ੍, ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ||੭||

ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਤਵਯੋਃ ਸੌਮ੍ਯਰਸਸਮ੍ਭੂਤਯੋਰਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਰ੍ਤਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਭੇਦੇ, ਤੇਨ ਰਸਾਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਤਮਪ੍ਯਾਰ੍ਤਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਚਾਗ੍ਨੇਯਮ੍| ਕੁਤਃ ਕਾਰਣਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯੇਤਿ|- ਆਰ੍ਤਵਮਾਗ੍ਨੇਯਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸੌਮ੍ਯਂ, ਤਾਭ੍ਯਾਮਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯੋ ਗਰ੍ਭੋ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ ਯਦ੍ਯਾਰ੍ਤਵਮਪਿ ਸੌਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਸੌਮ੍ਯਾਰਬ੍ਧਃ ਸੌਮ੍ਯ ਏਵ ਗਰ੍ਭੋ ਭਵਤਿ; ਨ ਚੈਵਮ੍, ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਆਰ੍ਤਵਸ਼ੋਣਿਤਯੋਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਭੇਦਾਦਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵੇ ਉਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮੇਵੇਤਿ| `ਆਰ੍ਤਵਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯਮ੍’- ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; `ਆਰ੍ਤਵਂ ਚ ਤਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਚੇਤ੍ਯਾਰ੍ਤਵਸ਼ੋਣਿਤਂ; ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਵਧਾਰਣੇ, ਤੇਨਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਮਵਧਾਰਯਤਿ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਰਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰਨੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਮੇਵਮਾਚਾਰ੍ਯਾ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਂ ਤ੍ਵਪਰੇ ਜੀਵਰਕ੍ਤਮਾਹੁਰਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ||੮||

ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਵਭਾਵੇ ਮਤਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਵਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਜੀਵਤੁਲ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਮ੍| ਕੁਤਃ? ਜੀਵਚ੍ਛਰੀਰੇ ਰਕ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਮਤਸ਼ਰੀਰੇ ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍; ਨਤੁ ਜੀਵਰਕ੍ਤਮੋਜ ਇਤਿ, ਏਵਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਨੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ਵਿਸ੍ਰਤਾ ਦ੍ਰਵਤਾ ਰਾਗਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਲਘੁਤਾ ਤਥਾ | ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ||੯||

ਤਦੇਵ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵਂ ਸੁਖਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਯਿਤੁਮਾਹ- ਵਿਸ੍ਰਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਰਤਾ ਆਮਗਨ੍ਧਤਾ, ਭੂਮਿਗੁਣਃ; ਦ੍ਰਵਤਾ ਦ੍ਰਵਭਾਵਃ, ਅਯਮਮ੍ਬੁਗੁਣਃ; ਰਾਗੋ ਰਕ੍ਤਤਾ, ਤੇਜੋਗੁਣਃ; ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਲਨਂ, ਵਾਤਗੁਣਃ; ਲਘੁਤਾ ਅਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍, ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਃ| ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ, ਯਸ੍ਮਾਦੇਤੇ ਵਿਸ੍ਰਤਾਦਯਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾ ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਮਿਤਿ||੯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ | ਮੇਦਸੋਸ੍ਥਿ ਤਤੋ ਮਜ੍ਜਾ ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤੁ ਜਾਯਤੇ ||੧੦||

ਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯੋ ਰਸੋ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਗਮੁਪੈਤੀਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਰਸਾਦੇਵ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵਨੇ ਉਕ੍ਤੇ ਰਸਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਨਵਚਨਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਰਸਾਤ੍ ਕ੍ਰਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਭਵਤਿ ਨ ਪਰੇ ਧਾਤਵ ਇਤਿ| ਏਤੇਨ ਯੁਗਪਦੇਵ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸੁ ਰਸਸਞ੍ਚਾਰਾਦ੍ਰਸੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਪੋਸਣਮਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਂ ਵਚੋ ਨਿਰਸ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ ਰਸਾਦਯੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਭਾਵੇਨ, ਤਰ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੁਤ੍ਸਾਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍? ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਾ ਪਰਿਣਾਮ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਮਲ੍ਪਤਾ ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰੇਸਾਂ ਬਾਹੁਲ੍ਯਮਿਤਿ? ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਮਲਸ੍ਥੂਲਾਣੁਭਾਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪਰਿਣਾਮੋ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨ੍ਨਾਤ੍ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਦ੍ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਮਲਃ, ਸਾਰੋ ਰਸਃ; ਰਸਾਦਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨ੍ਮਲਃ ਕਫਃ, ਸ੍ਥੂਲੋ ਭਾਗੋ ਰਸਃ, ਅਣੁਭਾਗੋ ਰਕ੍ਤਂ; ਰਕ੍ਤਾਦਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨ੍ਮਲਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ੍ਥੂਲਭਾਗਃ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍, ਅਣੁਭਾਗਸ੍ਤੁ ਮਾਂਸਮਿਤਿ; ਤਤੋਪ੍ਯਾਤ੍ਮਪਾਵਕਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਮਲਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਨਾਸਾਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਪ੍ਰਜਨਨਾਦਿਸ੍ਰੋਤੋਮਲਃ, ਸ੍ਥੂਲਭਾਗੋ ਮਾਂਸਂ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋ ਮੇਦਃ; ਤਤੋਪਿ ਨਿਜਵਹ੍ਨਿਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਮਲਃ ਸ੍ਵੇਦਃ, ਸ੍ਥੂਲੋਂਸ਼ੋ ਮੇਦ ਏਵ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਗੋਸ੍ਥਿ; ਤਤੋਪਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਮਲਃ ਕੇਸ਼ਲੋਮਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੂਣਿ, ਸ੍ਥੂਲੋਸ੍ਥਿ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਤੁ ਮਜ੍ਜਾ; ਤਤੋਪਿ ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਪਾਵਕਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਮਲੋ ਨਯਨਪੁਰੀਸਤ੍ਵਚਾਂ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ੍ਥੂਲੋ ਭਾਗੋ ਮਜ੍ਜਾ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ; ਤਤਃ ਪੁਨਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਦੁਪਮਲੋ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਹਸ੍ਰਧਾਧ੍ਮਾਤਸੁਵਰ੍ਣਵਤ੍, ਸ੍ਥੂਲੋ ਭਾਗਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਵ, ਸ੍ਨੇਹਭਾਗਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਤੇਜੋਭੂਤਮੋਜਃ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤ ਏਵਾਰ੍ਥਃ ਸ਼੍ਲੋਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕਥ੍ਯਤੇ- “ਸ੍ਥੂਲਾਣ੍ਵਂਸ਼ਮਲੈਃ ਸਰ੍ਵੇ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਥੂਲੋਂਸ਼ਃ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਤਨ੍ਮਲਂ ਯਾਤਿ ਤਨ੍ਮਲਃ|| ਸ੍ਵਾਗ੍ਨਿਭਿਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਮਲਃ ਸਟ੍ਸੁ ਰਸਾਦਿਸੁ| ਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਪਿ ਹੇਮਨੀਵਾਕ੍ਸਯੇ ਮਲਃ - ਇਤਿ| ਆਕਸ੍ਟਾਣ੍ਡਕੋਸਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਪਾਤਾਚ੍ਛ੍ਮਸ਼੍ਰੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਲ ਇਤ੍ਯੇਕੇ| ਤਨ੍ਨ, ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਹੀਨਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਨਨੁ, ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਨਰ੍ਥਕਂ, ‘ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤੁ ਜਾਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇਨੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦੇਨ ਪ੍ਰਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਤ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਜਾਯਤ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਮੇਦਃਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਾਦਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਏਭ੍ਯ ਏਵੋਪਧਾਤਵਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਪੁਨਰਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯ ਇਤਿ| ਤਥਾਹਿ - ਰਸਾਤ੍ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਾਰ੍ਤਵਂ ਚ, ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਕਣ੍ਡਰਾਃ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ, ਮਾਂਸਾਦ੍ਵਸਾਤ੍ਵਚੌ, ਮੇਦਸਃ ਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧੀ ਇਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤੁ ਜਾਯਤ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਜਾਯਤੇਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਧਰ੍ਮਵਤ੍ਤਾ ਉਕ੍ਤਾ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਹਿ ਸ੍ਵਾਗ੍ਨਿਪਚ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਨਾਣੁਭਾਗਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ `ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, `ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤੁ ਜਾਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ `ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਸਮ੍ਭਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪੋਸਣੇ ਨ ਤ੍ਵਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਾਦਨੇ, ਯਤੋ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਮਾਗਰ੍ਭਾਦੇਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ||੧੦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ਤਤ੍ਰੈਤੇਸਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਨ੍ਨਪਾਨਰਸਃ ਪ੍ਰੀਣਯਿਤਾ ||੧੧|| ਰਸਜਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਸਂ ਰਕ੍ਸੇਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ | ਅਨ੍ਨਾਤ੍ਪਾਨਾਞ੍ਚ ਮਤਿਮਾਨਾਚਾਰਾਞ੍ਚਾਪ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ||੧੨||

ਰਸਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੈਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਧਾਤੁਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਏਤੇਸਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਨ੍ਨਪਾਨਰਸਃ ਅਨ੍ਨਪਾਨਸ੍ਯ ਸਾਰਃ| ਪ੍ਰੀਣਯਿਤਾ ਤਰ੍ਪਯਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤੋਨਲਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧-੧੨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ਤਤ੍ਰ ‘ਰਸ’ ਗਤੌ ਧਾਤੁਃ, ਅਹਰਹਰ੍ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਤੋ ਰਸਃ ||੧੩||

ਰਸਸ੍ਯੈਵ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਰਸਗਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ਸ ਖਲੁ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਲਾਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਚ ਕਲਾ ਏਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਤਾਵਵਤਿਸ੍ਠਤੇ; ਏਵਂ ਮਾਸੇਨ ਰਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਾਰ੍ਤਵਂ ਭਵਤਿ ||੧੪|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ | ਕਲਾਨਾਂ ਨਵਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ||੧੫||

ਰਸਧਾਤੁਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਜਨਯਨ੍ਨੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਤੌ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮਵਤਿਸ੍ਠਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਅਵਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਪਰਿਣਾਮਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨੇਵ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਥਾਲੀਤਣ੍ਡੁਲਵਤ੍, ਨ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਗਮਨਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਲਾਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਚ ਕਲਾ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ- ਰਸਃ ਕਿਲੈਕਾਹੇਨੈਵ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਯੇ ਸਟ੍ਧਾਤਵਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਹੋਭਿਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਰਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤਾਂ ਯਾਤਿ ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਏਵਂ ਮਾਸੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਤੁ ਰਜਸਿ, ਰਜੋ ਹਿ ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵਤ੍ ਸਪ੍ਤਮੇਹਨਿ ਜਾਯਤੇ; ਅਥਵਾ ਯਦ੍ਯਯਮਾਰ੍ਤਵਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧਿਕਾਰੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਡ੍ਧਾਤੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦਾਰ੍ਤਵਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪੁਨਰਤ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ਼ਬ੍ਦਂ ਰਜਸ੍ਯੇਵ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ, ਚਕਾਰੇਣ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਪਿ ਗਰ੍ਭਜਨਨਸ਼ਕ੍ਤਿਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ- `ਯਦਾ ਨਾਰ੍ਯਾਵੁਪੇਯਾਤਾਂ ਵਸਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੌ ਕਥਞ੍ਚਨ| ਮੁਞ੍ਚਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਨਸ੍ਥਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਜਾਯਤੇ’ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੨)- ਇਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ਮਾਸੇਨਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਭਵਨਮੁਪਚਯੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ; ਯਸ੍ਮਾਦਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਵਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨੈਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਸਮੁਦਾਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਿਨਾਨਿ ਕਥਿਤਾਨਿ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਯੋਰਿਤਿ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਾਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪-੧੫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ਸ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਚਿਰ੍ਜਲਸਨ੍ਤਾਨਵਦਣੁਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਨੁਧਾਵਤ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੇਵਲਮ੍ ||੧੬||

ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਰਯੇਣ ਸ਼ਰੀਰੇ ਰਸਗਤਿਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਚਿਰ੍ਜਲਸਨ੍ਤਾਨਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਃਰਸਃ, ਸਨ੍ਤਾਨਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਣੁਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਅਨੁਧਾਵਤਿ ਸਞ੍ਚਰਤਿ| ਏਵਂਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੇਵਲਂ ਸਕਲਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਸਨ੍ਤਾਨਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਮਿਤ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਰ੍ਚਿਃਸਨ੍ਤਾਨਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਂ, ਜਲਸਨ੍ਤਾਨਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਧੋਗਾਮਿਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- `ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਰਯੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਧ੍ਯਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਯੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਸ਼ਬ੍ਦਸਨ੍ਤਾਨਵਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਰਸਃ ਸਞ੍ਚਰਤਿ, ਅਰ੍ਚਿਃਸਨ੍ਤਾਨਵਨ੍ਮਧ੍ਯਾਗ੍ਨੀਨਾਂ, ਜਲਸਨ੍ਤਾਨਵਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਮ੍’ ਇਤਿ| ਤੇਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੀਨਾਮਸ੍ਟਾਹੇਨੈਵ ਰਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੀਭਵਤਿ, ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਮਾਸੇਨੈਵ | ਅਯਮਰ੍ਥੋ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਬਹੁਧਾ ਦੂਸਿਤਃ| ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਯੂਨੇਨ ਮਾਸੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਭਵਤਿ, ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧਿਕੇਨ ਮਾਸੇਨੇਤ੍ਯਯਮਰ੍ਥੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਇਤਿ||੧੬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ਵਾਜੀਕਰਣ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੋਸਧਯਃ ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਵਦੁਪਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ ||੧੭||

ਯਦਿ ਮਾਸੇਨ ਰਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੀਭਵਤਿ ਤਰ੍ਹਿ ਵਾਜੀਕਰੀਣਾਂ ਮਹੌਸਧੀਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨਿਸ੍ਫਲਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਜੀਕਰਣ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਜੀਕਰਣ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੋਸਧਯ ਇਤਿ ਯਾਭਿਰੋਸਧਿਭਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਨਰੋ ਵਾਜੀਵ ਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ ਤਾ ਵਾਜੀਕਰਣ੍ਯਃ| ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਤਿ ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬਲਗੁਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਂਵਧ੍ਯਤੇ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਸ਼ਬ੍ਦੋਪਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦੋਸਧਯਃ ਸ੍ਵਬਲੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਾਦਲੇਪਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਾਨ੍ਤਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਯਃ ਸ੍ਵਬਲੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਸ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਘਤਕ੍ਸੀਰਾਦਯਃ ਸ੍ਵਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਸ੍ਵਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਮਾਸਾਦਯਃ ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਸ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਉਤ੍ਕਰ੍ਸ ਆਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਵਾਜੀਕਰਣ੍ਯ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਮਾਦ੍ਯਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਬਲ੍ਯਬਂਹਣੀਯਜੀਵਨਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਦਯੋਪਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਚ੍ਯਾ ਇਤਿ||੧੭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ਯਥਾਹਿ ਪੁਸ੍ਪਮੁਕੁਲਸ੍ਥੋ ਗਨ੍ਧੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਿਹਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ, ਨੈਵ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ; ਅਥ ਚਾਸ੍ਤਿ, ਸਤਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ , ਕੇਵਲਂ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਾਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ; ਸ ਏਵ ਵਿਵਤਪਤ੍ਰਕੇਸ਼ਰੇ ਪੁਸ੍ਪੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ; ਏਵਂ ਬਾਲਾਨਾਮਪਿ ਵਯਃਪਰਿਣਾਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਭਵਤਿ, ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਨਾਰੀਣਾਮ੍ ||੧੮||

ਨਨੁ, ਯਦਿ ਮਾਸੇਨ ਰਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੀਭਵਤਿ ਤਰ੍ਹਿ ਬਾਲਾਨਾਮਸ਼੍ਨਤਾਮਪਿ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਹੀਤ੍ਯਵ੍ਯਯਂ ਯਥਾਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪੁਸ੍ਪਮੁਕੁਲਸ੍ਥ ਇਤਿ ਕੁਸੁਮਕਲਿਕਾਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ| ਇਹੇਤਿ ਪੁਸ੍ਪਮੁਕੁਲੇ, ਗਨ੍ਧੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਚ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਂ ਰੂਪਮਾਹ- ਅਥ ਚਾਸ੍ਤੀਤਿ|- ਅਥਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ ; ਚਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਾਰ੍ਥੇ, ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਸਤਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੇਤਿ; ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤ ਏਵ ਭਾਵਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਧੇਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯਾਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ- ਤਿਲੇਸੁ ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯੇਵਿਤਿ ਤਰ੍ਹਿ ਮੁਕੁਲਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵ ਕਥਂ ਨਾਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕੇਵਲਂ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਾਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਸ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵ ਗਨ੍ਧੋ ਵਿਵਤਪਤ੍ਰਕੇਸ਼ਰੇ ਕੁਸੁਮੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣੋਪਚਿਤੋਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਏਵਂ ਬਾਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਇਤ੍ਥਂ ਬਾਲਾਨਾਮਪਿ ਵਯਃਪਰਿਣਾਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵੋ ਭਵਤਿ| ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਾਵਾ ਵਯਃਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਨਾਰੀਣਾਮਪਿ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਰ੍ਤਵਾਦਯਃ; ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਨਾਰੀਣਾਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਪੁਰੁਸਾਣਾਮਪਿ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਭਤਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ `ਰਜਸਿ ਚੋਪਚੀਯਮਾਨੇ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ੍ਤਨਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਯੋਨ੍ਯਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ’- ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਨ ਤੁ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰਾਃ, ਕੁਤਃ? ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਤਦਰ੍ਥਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ||੧੮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ਸ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ (ਜਰਾ) ਪਰਿਪਕ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰੀਣਨੋ ਭਵਤਿ ||੧੯||

ਨਨੁ ਰਸਸ੍ਯੋਪਚਯਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦ੍ਧੇਨਾਪਿ ਵਰ੍ਧਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸ ਇਤਿ ਅਸ਼ੇਸਧਾਤੁਪੋਸਕੋਪਿ ਵਦ੍ਧਾਨਾਮਪ੍ਰੀਣਨ ਈਸਤ੍ਪ੍ਰੀਣਨੋ ਭਵਤਿ, ਜੀਵਨਮਾਤ੍ਰਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪਰਿਪਕ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍||੧੯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ਤ ਏਤੇ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੨੦||

ਰਸਾਦਿਧਾਤੂਨਾਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤ ਏਤੇ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਵਚਿਦਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾ ਅਪਿ ਦੇਹਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਰਸਾਦੀਨਾਮਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਏਵ ਧਾਤਵਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ||੨੦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧੀ ਸ਼ੋਣਿਤਨਿਮਿਤ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ, ਫੇਨਿਲਮਰੁਣਂ ਕਸ੍ਣਂ ਪਰੁਸਂ ਤਨੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਮਸ੍ਕਨ੍ਦਿ ਚ ਵਾਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ; ਨੀਲਂ ਪੀਤਂ ਹਰਿਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਿਸ੍ਰਮਨਿਸ੍ਟਂ ਪਿਪੀਲਿਕਾਮਕ੍ਸਿਕਾਣਾਮਸ੍ਕਨ੍ਦਿ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ; ਗੈਰਿਕੋਦਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਬਹਲਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚਿਰਸ੍ਰਾਵਿ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਪ੍ਰਭਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦੁਸ੍ਟਂ; ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਭਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦੁਸ੍ਟਂ; ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ ਸਂਸਸ੍ਟਮ੍ ||੨੧||

ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵਾਧਿਕਰ੍ਤੁਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਧਾਤੂਨਾਮ੍| ਤਦਧਿਕਤ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਮਧਿਕਤਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਫੇਨਿਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਫੇਨਿਲਂ ਫੇਨਸਹਿਤਮ੍| ਅਰੁਣਮ੍ ਈਸਦ੍ਰਕ੍ਤਮ੍; ਤਦੇਵ ਪਾਕਾਭਿਮੁਖਂ ਕਸ੍ਣਮ੍| ਪਰੁਸਮ੍ ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਂ, ਰੂਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਨੁ ਅਚ੍ਛਮ੍| ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਮ੍ ਆਸ਼ੁਪ੍ਰਸਤਿ| ਅਸ੍ਕਨ੍ਦਿ ਚੇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਰਹਿਤਮ੍| ਨੀਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਨੀਲਂ ਹਰਿਤਂ, ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸਾਮਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਂ, ਪੀਤਂ ਨਿਰਾਮਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਂ, ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਹਰਿਤਕਸ੍ਣਮ੍| ਵਿਸ੍ਰਮ੍ ਆਮਗਨ੍ਧਿ| ਅਨਿਸ੍ਟਂ ਪਿਪੀਲਿਕਾਦੀਨਾਮਨਨੁਸਰਣਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਕਨ੍ਦਿ ਚੇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਰਹਿਤਮ੍| ਗੈਰਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਗੈਰਿਕੋਦਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਂ ਪਾਣ੍ਡੁਲੋਹਿਤਮ੍| ਬਹਲਂ ਘਨਮ੍| ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਪ੍ਰਭਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਰਕ੍ਤੇਨਾਤਿਕਸ੍ਣਂ ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਨ ਤੁ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰਾਃ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਦੋਸਦ੍ਵਯਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ‘ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਨ ਤੁ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸੁ||੨੧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਮਸਂਹਤਮਵਿਵਰ੍ਣਂ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ||੨੨||

ਰਕ੍ਤਵਿਕਤੀਰਭਿਧਾਯ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਕਃ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਕਾਲਜ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਃ `ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਧੂਃ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਸ ਚਾਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਵਰ੍ਣਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਰਕ੍ਤ ਏਵ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਸਂਹਤਂ ਨਾਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਨਾਤਿਘਨਂ, ਨ ਸ੍ਤ੍ਯਾਯਤੀਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਵਿਵਰ੍ਣਮਿਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਕਵਰ੍ਣਮਪੀਸਦ੍ਵਿਵਿਧਵਰ੍ਣਮ੍, ਏਤੇਨ ਪਦ੍ਮਾਲਕ੍ਤਕਗੁਞ੍ਜਾਫਲਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਅਥਵਾ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਲਗ੍ਨਂ ਸਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਨ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਵਿਵਰ੍ਣਮ੍||੨੨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾਣ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੨੩||

ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਰਾਵਣਵਿਸਯਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਅਸ੍ਟਵਿਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮੀਯੇ||੨੩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

ਅਥਾਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾਃ- ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼ੋਫਃ, ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਚਾਮ੍ਲਭੋਜਨਨਿਮਿਤ੍ਤਃ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸੋਦਰਿਸ਼ੋਸਿਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਂ ਚ ਸ਼੍ਵਯਥਵਃ ||੨੪||

ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਨਿਸੇਧਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਥਾਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋਮ੍ਲਭੋਜਨਨਿਮਿਤ੍ਤੋ ਯਃ ਸੋਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਥਾ ਅਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾਃ; ਏਤੇਸਾਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥਾ ਏਕਾਙ੍ਗਜਾ ਅਪਿ ਨ ਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾਃ||੨੪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ੍ਰਾਵਣਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨਂ , ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਂ ਚ ||੨੫||

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ੍ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

ਤਤ੍ਰ, ਜ੍ਵਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਸਮਮਨਵਗਾਢਮਨੁਤ੍ਤਾਨਮਾਸ਼ੁ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਾਤਯੇਨ੍ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚਾਨੁਪਘਾਤਿ ||੨੬||

ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੁ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਮ੍| ਅਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਨ ਸਙ੍ਕਟਂ, ਵਿਸ਼ਾਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਪਰਸ੍ਪਰਾਸਂਸਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਨਾਤਿਮਹਾਮੁਖਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤਮ੍| ਸਮਂ ਤੁਲ੍ਯਰੇਖਮ੍| ਅਨਵਗਾਢਮ੍ ਅਦੂਰਗਤਿਕਮ੍| ਅਨੁਤ੍ਤਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਾਂਸਸ੍ਪਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਸ਼ੁ ਅਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਯਥਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਾਤਯੇਤ੍||੨੬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

ਤਤ੍ਰ, ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਵਾਤਯੋਰਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਕਨ੍ਦਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਨ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਵਾ ਸ੍ਰਵਤਿ ||੨੭|| ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਿਨਾਮ੍ | ਨਿਦ੍ਰਾਭਿਭੂਤਭੀਤਾਨਾਂ ਨਣਾਂ ਨਾਸਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੮||

ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਯੋਗਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਦੁਰ੍ਦਿਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਦਿਨ ਇਤਿ ਨਿਤ੍ਯਗਕਾਲਦੋਸਃ| ਕੇਚਿਦ੍ ‘ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ’ ਇਤਿ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਦੋਸਃ| ਸ਼ੀਤਵਾਤਯੋਰਿਤਿ ਕਾਲਕਤੋ ਦੋਸਃ| ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਆਵਸ੍ਥਿਕਕਾਲਦੋਸਃ; ‘ਅਭੁਕ੍ਤਵਤ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਕਨ੍ਦਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਦੋ ਵਿਸਮਦ੍ਯਜੋ ਵਿਕਾਰਃ, ਆਰ੍ਤਾਨਾਂ ਪੀਡਿਤਾਨਾਮ੍| ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਿਨਾਮਿਤਿ ਸਙ੍ਗੋਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੨੭-੨੮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

ਤਦ੍ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਸ਼ੋਫਦਾਹਰਾਗਪਾਕਵੇਦਨਾ ਜਨਯੇਤ੍ ||੨੯||

ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਰੁਤਿਦੋਸਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਦ੍ਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਤਿਵਿਦ੍ਧੇਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤਮਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ; ਤਦਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਮਾਨ੍ਧ੍ਯਮਧਿਮਨ੍ਥਤਿਮਿਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਮਾਕ੍ਸੇਪਕਂ ਦਾਹਂ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਮੇਕਾਙ੍ਗਵਿਕਾਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੌ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਮਰਣਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ ||੩੦||

ਅਤਿਯੋਗਂ ਵ੍ਯਾਪਦਸ਼੍ਚੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਕਾਲੇ| ਅਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਿਤੇ| ਅਤਿਵਿਦ੍ਧੇਜ੍ਞੈਰਿਤਿ ਆਜ੍ਞਾ ਅਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾਣਃ| ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਂ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮ੍| ਆਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਧਤਾਮ੍| ਅਧਿਮਨ੍ਥਃ ਚਕ੍ਸੂਰੋਗੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪੂਰ੍ਵਕਃ, ਤਿਮਿਰਂ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ਼ਬ੍ਦੋਧਿਮਨ੍ਥਤਿਮਿਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਦੀਨ੍ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਤਿਹਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵਾਤਿਹਤਮ੍| ਏਕਾਙ੍ਗਵਿਕਾਰਮਿਤਿ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਙ੍ਗੇ ਯ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ ਏਕਾਙ੍ਗਵਿਕਾਰਃ, ਸ ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਜਨਿਤਃ||੩੦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਸ਼ੀਤੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਨਾਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਨਾਤਿਤਾਪਿਤੇ | ਯਵਾਗੂਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪੀਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਮੋਕ੍ਸਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੩੧||

ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗੌ ਸਹੇਤੁਕੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਂ ਸਹੇਤੁਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਸ਼ੀਤੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕਾਲੇ| ਨਾਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਨਾਤਿਸ੍ਵੇਦਿਤੇ| ਨਾਤਿਤਾਪਿਤੇ ਸੂਰ੍ਯਤਾਪਾਦਿਭਿਃ| ਯਵਾਗੂਰਤ੍ਰ ਤਿਲਯਵਾਗੂਃ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਪ੍ਰਤਿਪੀਤਸ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪਾਨਾਨ੍ਤਰਂ ਸੂਚਯਤਿ; ਤੇਨ ਯਵਾਗ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤੀਯਪਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਯਵਾਗੂਰ੍ਵਿਰਲਦ੍ਰਵਾ ਬਹੁਸਿਕ੍ਥਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪੀਤਸ੍ਯ, ਸਾ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ੍ਵੇਦਲਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਿਲਾਯਯਤਿ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਯਵਾਗੂਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਪੀਤਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ’||੩੧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤ੍ਵਾ ਯਦਾ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ | ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤਦਾ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤਂ ਚ ਤਤ੍ ||੩੨||

ਇਦਾਨੀਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਸੁਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚੈਕੇਨੈਵ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤ੍ਵਾ ਯਦਾ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਗਤ੍ਵਾ ਨਿਃਸਤ੍ਯ, ਯਦਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍; ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤਪਕ੍ਸੇ ਤ੍ਵਯਮਰ੍ਥਃ- ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤ੍ਵੇਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਯਦਾ ਰਕ੍ਤਂ ਰੁਧਿਰਂ, ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਅਵਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਦਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤਂ ਚ ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਚਕਾਰੇਣੈਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵਯਂ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਨ੍ਯਥਾ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- “ਨ ਚਾਤਿਵੇਗਂ ਨਾਵੇਗਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਃਸਤਮ੍| ਵਿਹਾਯ ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਸ੍ਵੇਨ ਰੂਪੇਣ ਹ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ|| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਸਕ੍ ਤਦਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍”- ਇਤਿ||੩੨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ਲਾਘਵਂ ਵੇਦਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਘੇਰ੍ਵੇਗਪਰਿਕ੍ਸਯਃ | ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਨਸਸ੍ਤਥਾ ||੩੩||

ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਪਰਮਪਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ੍ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਲਾਘਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਛਾਰੀਰਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ; ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਨਸਸ੍ਤਥੇਤਿ ਪੁਨਰ੍ਮਾਨਸਮ੍||੩੩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਸ਼ੋਫਾ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਸ਼੍ਚ ਯੇ | ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਾਨਾਂ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ ||੩੪||

ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਣਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਨ੍ਯਚ੍ਛਨੀਲਿਕਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋ ਵਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਸਿਰਾਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼੍ਚ| ਸ਼ੋਣਿਤਜਾ ਰੋਗਾ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧਿਵਿਸਰ੍ਪਾਦਯਃ| ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਾਨਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਣਾਭ੍ਯਾਸਕਾਰਿਣਾਮ੍||੩੪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

ਅਥ ਖਲ੍ਵਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਰਕ੍ਤੇ ਏਲਾਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਕੁਸ੍ਠਤਗਰਪਾਠਾਭਦ੍ਰਦਾਰੁਵਿਡਙ੍ਗਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਗਾਰਧੂਮਹਰਿਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਙ੍ਕੁਰਨਕ੍ਤਮਾਲਫਲੈਰ੍ਯਥਾਲਾਭਂ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤੈਰ੍ਲਵਣਤੈਲਪ੍ਰਗਾਢੈਰ੍ਵ੍ਰਣਮੁਖਮਵਘਰ੍ਸਯੇਤ੍, ਏਵਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੩੫||

ਇਦਾਨੀਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਯਾਹ- ਅਥ ਖਲ੍ਵਿਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਾਸ਼ਿਵਂ ਕਰ੍ਪੂਰਂ, ਨਕ੍ਤਮਾਲੋ ਬਹਤ੍ਕਰਞ੍ਜਃ| ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਿਤਿ ਏਤੇਨੈਕਦ੍ਵਿਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਸੇਧਃ ਕਤਃ| ਲਵਣਤੈਲਪ੍ਰਗਾਢੈਰਿਤਿ ਸੈਨ੍ਧਵਤਿਲਤੈਲੋਤ੍ਕਟੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

ਅਥਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਰੋਧ੍ਰਮਧੁਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪਤ੍ਤਙ੍ਗੁਪਤ੍ਤਙ੍ਗਗੈਰਿਕਸਰ੍ਜਰਸਰਸਾਞ੍ਜਨਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਪੁਸ੍ਪਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਸਯਵਗੋਧੂਮਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵ੍ਰਣਮੁਖਮਵਚੂਰ੍ਣ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰੇਣਾਵਪੀਡਯੇਤ੍ ਸਾਲਸਰ੍ਜਾਰ੍ਜੁਨਾਰਿਮੇਦਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗਧਵਧਨ੍ਵਨਤ੍ਵਗ੍ਭਿ ਰ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਭਿਃ ਕ੍ਸੌਮੇਣ ਵਾ ਧ੍ਮਾਪਿਤੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਲਾਕ੍ਸਾਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਵਾ, ਯਥੋਕ੍ਤਰ੍ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਗਾਢਂ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਸ਼ੀਤਾਚ੍ਛਾਦਨਭੋਜਨਾਗਾਰੈਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕੈਸ਼੍ਚੋਪਚਰੇਤ੍, ਕ੍ਸਾਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਾ ਦਹੇਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਂ, ਵ੍ਯਧਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਤਾਮੇਵਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍; ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥਂ ਵਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਧੁਰਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਏਣਹਰਿਣੋਰਭ੍ਰਸ਼ਸ਼ਮਹਿਸਵਰਾਹਾਣਾਂ ਵਾ ਰੁਧਿਰਂ; ਕ੍ਸੀਰਯੂਸਰਸੈਃ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਉਪਦ੍ਰਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਪਚਰੇਤ੍ ||੩੬|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇਨਲਃ | ਪਵਨਸ਼੍ਚ ਪਰਂ ਕੋਪਂ ਯਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ||੩੭|| ਤਂ ਨਾਤਿਸ਼ੀਤੈਰ੍ਲਘੁਭਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਧਨੈਃ | ਈਸਦਮ੍ਲੈਰਨਮ੍ਲੈਰ੍ਵਾ ਭੋਜਨੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੩੮||

ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਰਕ੍ਤਾਸ੍ਥਾਪਨਾਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਤ੍ਤਙ੍ਗਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ, ਸਰ੍ਜਰਸੋ ਰਾਲਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰ੍ਜਲਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ| ਸਾਲਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਃ, ਸਰ੍ਜਃ ਸ਼ਾਲਭੇਦਃ, ਅਰ੍ਜੁਨਃ ਕਕੁਭਃ, ਅਰਿਮੇਦਃ ‘ਅਰਿਮਞ੍ਜ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗਃ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗਃ, ਧਨ੍ਵਨਃ ‘ਧਮ੍ਮਣ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ; ਸਾਲਾਦਿਤ੍ਵਗ੍ਭਿਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣੀਕਤਾਭਿਃ ‘ਵ੍ਰਣਮੁਖਮਵਚੂਰ੍ਣ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰੇਣਾਵਪੀਡਯੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੌਮੇਣ ਵਾ ਧ੍ਮਾਪਿਤੇਨ ਅਤਸੀਵਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਗ੍ਧੇਨ ‘ਵ੍ਰਣਮੁਖਮਵਚੂਰ੍ਣ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰੇਣਾਵਪੀਡਯੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਵਾ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਿਤਿ ਕ੍ਸੌਮਕਾਰ੍ਪਾਸਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ| ਆਚ੍ਛਾਦਨਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ, ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਲੇਪਃ, ਪਰਿਸੇਕੋ ਧਾਰਾਸੇਕਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਵਲਯਬਿਨ੍ਦ੍ਵਾਦਿ ਭੇਦੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਧਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤਵ੍ਯਧਨਾਦਧਃਸ੍ਥਾਨੇ , ਤਾਮੇਵ ਪੂਰ੍ਵਵਿਦ੍ਧਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਰਕ੍ਤਗਤਿਚ੍ਛੇਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਰਕ੍ਤਾਤਿਸ੍ਰੁਤਾਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਭੇਸਜਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਣਃ ਕਸ੍ਣਹਰਿਣਃ, ਹਰਿਣਸ੍ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਃ; ਏਣਾਦਿਰਕ੍ਤਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਰਕ੍ਤਾਪ੍ਯਾਯਨਾਰ੍ਥਂ; ਤਚ੍ਚਾਦੁਸ੍ਟਮਸਂਸ੍ਕਤਂ ਚ| ਰਕ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਭੋਜਨਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਸੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੂਸੋ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸਃ, ਰਸੋ ਮਾਂਸਰਸਃ| ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰਿਤਿ ਸ਼ੋਭਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਘਤੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੀਕਤੈਃ| ਅਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸਿਕ੍ਤਮੋਦਨਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ| ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਭੋਜਨਮ੍, ਅਥਵਾ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਕਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਕ੍ਸੀਰਭੋਜਨਂ, ਕਫਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੂਸਭੋਜਨਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਕਸ੍ਯੈਵ ਵਾ; ਵਾਤਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰਸਭੋਜਨਂ, ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਕਸ੍ਯੈਵ ਵਾ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦੀਪ੍ਤਮਧ੍ਯਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸਿਕ੍ਤਮੋਦਨਂ ਭੋਜਨਮਾਹੁਃ; ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯੇਤ੍ਯੇਕੇ| ਅਤਿਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮਾਹ- ਉਪਦ੍ਰਵਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਦੀਨ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਵਕੀਯੇਨ ਸ੍ਵਕੀਯੇਨੋਪਚਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਨਤਿਸ਼ੀਤਾਦਿਭੋਜਨੈਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਸ੍ਤਂ ਪੁਰੁਸਮੁਪਾਚਰੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਅਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਪ੍ਯਾਯਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰਵਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਈਸਦਮ੍ਲੈਰ੍ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੈਃ, ਤੇਸਾਮੇਵਾਮ੍ਲੇਸੁ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍||੩੬-੩੮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਯਦੇਤਦ੍ਧਿ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਨਿਵਾਰਣਮ੍ | ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਚੈਵ ਪਾਚਨਂ ਦਹਨਂ ਤਥਾ ||੩੯|| ਵ੍ਰਣਂ ਕਸਾਯਃ ਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਯਤੇ ਹਿਮਮ੍ | ਤਥਾ ਸਮ੍ਪਾਚਯੇਦ੍ਭਸ੍ਮ ਦਾਹਃ ਸਙ੍ਕੋਚਯੇਤ੍ ਸਿਰਾਃ ||੪੦||

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਦਸ੍ਯ, ਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੀਕਰਣਂ, ਪਾਚਨਂ ਦਹਨਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਦਸ੍ਯ| ਕਸਾਯਃ ਕਸਾਯਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਚ੍ਚ ਲੋਧ੍ਰਾਦਿਕਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਞ੍ਚਵਲ੍ਕਲਾਦਿਕਂ ਚਾਹੁਃ| ਹਿਮਂ ਸ਼ੀਤਮ੍| ਭਸ੍ਮ ਕ੍ਸੌਮਾਦਿਜਨਿਤਮ੍| ਦਹਨਂ ਸ਼ਲਾਕਾਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ||੩੯-੪੦||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

ਅਸ੍ਕਨ੍ਦਮਾਨੇ ਰੁਧਿਰੇ ਸਨ੍ਧਾਨਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ | ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਪਾਚਨੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੪੧|| ਕਲ੍ਪੈਰੇਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਯਥਾਵਿਧਿ | ਅਸਿਦ੍ਧਿਮਤ੍ਸੁ ਚੈਤੇਸੁ ਦਾਹਃ ਪਰਮ ਇਸ੍ਯਤੇ ||੪੨||

ਇਦਾਨੀਂ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਾਸਿਦ੍ਧਾਵੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਵਿਧ੍ਯਵਸਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਕਨ੍ਦਮਾਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ਼ੀਤੋਪਚਾਰਾਦਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਯਦਾ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੀਭੂਯ ਰਕ੍ਤਂ ਨ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਦਾ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ ਪਞ੍ਚਵਲ੍ਕਲਾਦਿ ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍; ਸਨ੍ਧਾਨੇਨ ਚੇਨ੍ਨ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਰਸਂ ਤਦਾ ਪਾਚਨਂ ਭਸ੍ਮ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍; ਏਭਿਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਰ੍ਵਿਧਾਨੈਰ੍ਯਦਿ ਨ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਰਕ੍ਤਂ ਤਦਾ ਦਹਨਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੧-੪੨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

ਸ਼ੇਸਦੋਸੇ ਯਤੋ ਰਕ੍ਤੇ ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਰਤਿਵਰ੍ਤਤੇ | ਸਾਵਸ਼ੇਸੇ ਤਤਃ ਸ੍ਥੇਯਂ ਨ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਦਤਿਕ੍ਰਮਮ੍ ||੪੩||

ਇਦਾਨੀਂ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸ੍ਰਾਵਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੇਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਰਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ| ਸਾਵਸ਼ੇਸੇ ਤਤਃ ਸ੍ਥੇਯਮਿਤਿ ਸਾਵਸ਼ੇਸੇ ਦੋਸੇ ਰਕ੍ਤਂ ਪੁਨਃ ਸਂਸ਼ਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਜਯੇਤ੍||੪੩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

ਦੇਹਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਂ ਮੂਲਂ ਰੁਧਿਰੇਣੈਵ ਧਾਰ੍ਯਤੇ | ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਂਰਕ੍ਸ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਂ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ||੪੪||

ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਣੇਤਿਕ੍ਰਮੋ ਨ ਕਰਣੀਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੇਹਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਲਯੇਸੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਹੇਤੁਃ, ਅਨੇਨੈਵ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ||੪੪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸੇਕਾਦ੍ਯੈਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇਨਿਲੇ | ਸ਼ੋਫਂ ਸਤੋਦਂ ਕੋਸ੍ਣੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਪਰਿਸੇਚਤ੍ ||੪੫||

ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੪੫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯ ||੧੪||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੪||