Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः शोणितवर्णनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਸਡ੍ਰਸਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਵਿਧਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਟਵਿਧਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਨੇਕਗੁਣਸ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤਸ੍ਯ ਯਸ੍ਤੇਜੋਭੂਤਃ ਸਾਰਃ ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ `ਰਸਃ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਸ ਹਦਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਧਮਨੀਰਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਦਸ਼ ਦਸ਼ਾਧੋਗਾਮਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਮਹਰਹਸ੍ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਵਰ੍ਧਯਤਿ ਧਾਰਯਤਿ ਯਾਪਯਤਿ ਚਾਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ | ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸਰਤੋਨੁਮਾਨਾਦ੍ਗਤਿਰੁਪਲਕ੍ਸਯਿਤਵ੍ਯਾ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵੈਕਤੈਃ | ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਸ਼ਯਾਨੁਸਾਰਿਣਿ ਰਸੇ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾ- ਕਿਮਯਂ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੈਜਸ? ਇਤਿ | ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਸ ਖਲੁ ਦ੍ਰਵਾਨੁਸਾਰੀ ਸ੍ਨੇਹਨਜੀਵਨਤਰ੍ਪਣਧਾਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਸੌਮ੍ਯ ਇਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ ||੩||
View original
तत्र पाञ्चभौतिकस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्यस्याष्टविधवीर्यस्य वाऽनेकगुणस्योपयुक्तस्याहारस्य सम्यक्परिणतस्य यस्तेजोभूतः सारः परमसूक्ष्मः स `रसः’ इत्युच्यते, तस्य हृदयं स्थानं, स हृदयाच्चतुर्विंशतिधमनीरनुप्रविश्योर्ध्वगादश दशाधोगामिन्यश्चतस्रश्च तिर्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहरहस्तर्पयति वर्धयति धारयति यापयति चादृष्टहेतुकेन कर्मणा | तस्य शरीरमनुसरतोऽनुमानाद्गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः | तस्मिन् सर्वशरीरावयवदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासा- किमयं सौम्यस्तैजस? इति | अत्रोच्यते- स खलु द्रवानुसारी स्नेहनजीवनतर्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਸ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯੋ ਰਸੋ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਗਮੁਪੈਤਿ ||੪||
View original
स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਸ਼੍ਲੋਕੌ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਤਃ- ਰਞ੍ਜਿਤਾਸ੍ਤੇਜਸਾ ਤ੍ਵਾਪਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੇਨ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ | ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੫||
View original
श्लोकौ चात्र भवतः- रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् | अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਰਸਾਦੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਰਕ੍ਤਂ ਰਜਃਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ | ਤਦ੍ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਃ ਕ੍ਸਯਮ੍ ||੬||
View original
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसञ्ज्ञं प्रवर्तते | तद्वर्षाद्द्वादशादूर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਆਰ੍ਤਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯਮ੍, ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ||੭||
View original
आर्तवं शोणितं त्वाग्नेयम्, अग्नीषोमीयत्वाद्गर्भस्य ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਂ ਤ੍ਵਪਰੇ ਜੀਵਰਕ੍ਤਮਾਹੁਰਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ||੮||
View original
पाञ्चभौतिकं त्वपरे जीवरक्तमाहुराचार्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਵਿਸ੍ਰਤਾ ਦ੍ਰਵਤਾ ਰਾਗਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਲਘੁਤਾ ਤਥਾ | ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ||੯||
View original
विस्रता द्रवता रागः स्पन्दनं लघुता तथा | भूम्यादीनां गुणा ह्येते दृश्यन्ते चात्र शोणिते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ | ਮੇਦਸੋਸ੍ਥਿ ਤਤੋ ਮਜ੍ਜਾ ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤੁ ਜਾਯਤੇ ||੧੦||
View original
रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते | मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं तु जायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
ਤਤ੍ਰੈਤੇਸਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਨ੍ਨਪਾਨਰਸਃ ਪ੍ਰੀਣਯਿਤਾ ||੧੧|| ਰਸਜਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਸਂ ਰਕ੍ਸੇਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ | ਅਨ੍ਨਾਤ੍ਪਾਨਾਞ੍ਚ ਮਤਿਮਾਨਾਚਾਰਾਞ੍ਚਾਪ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ||੧੨||
View original
तत्रैतेषां धातूनामन्नपानरसः प्रीणयिता ||११|| रसजं पुरुषं विद्याद्रसं रक्षेत् प्रयत्नतः | अन्नात्पानाञ्च मतिमानाचाराञ्चाप्यतन्द्रितः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਤਤ੍ਰ ‘ਰਸ’ ਗਤੌ ਧਾਤੁਃ, ਅਹਰਹਰ੍ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਤੋ ਰਸਃ ||੧੩||
View original
तत्र ‘रस’ गतौ धातुः, अहरहर्गच्छतीत्यतो रसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ਸ ਖਲੁ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਲਾਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਚ ਕਲਾ ਏਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਤਾਵਵਤਿਸ੍ਠਤੇ; ਏਵਂ ਮਾਸੇਨ ਰਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਾਰ੍ਤਵਂ ਭਵਤਿ ||੧੪|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ | ਕਲਾਨਾਂ ਨਵਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ||੧੫||
View original
स खलु त्रीणि त्रीणि कलासहस्राणि पञ्चदश च कला एकैकस्मिन् धाताववतिष्ठते; एवं मासेन रसः शुक्रं स्त्रीणां चार्तवं भवति ||१४|| भवति चात्र- अष्टादशसहस्राणि सङ्ख्या ह्यस्मिन् समुच्चये | कलानां नवतिः प्रोक्ता स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ਸ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਚਿਰ੍ਜਲਸਨ੍ਤਾਨਵਦਣੁਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਨੁਧਾਵਤ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੇਵਲਮ੍ ||੧੬||
View original
स शब्दार्चिर्जलसन्तानवदणुना विशेषेणानुधावत्येवं शरीरं केवलम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਵਾਜੀਕਰਣ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੋਸਧਯਃ ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਵਦੁਪਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ ||੧੭||
View original
वाजीकरण्यस्त्वोषधयः स्वबलगुणोत्कर्षाद्विरेचनवदुपयुक्ताः शुक्रं शीघ्रं विरेचयन्ति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ਯਥਾਹਿ ਪੁਸ੍ਪਮੁਕੁਲਸ੍ਥੋ ਗਨ੍ਧੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਿਹਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ, ਨੈਵ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ; ਅਥ ਚਾਸ੍ਤਿ, ਸਤਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ , ਕੇਵਲਂ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਾਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ; ਸ ਏਵ ਵਿਵਤਪਤ੍ਰਕੇਸ਼ਰੇ ਪੁਸ੍ਪੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ; ਏਵਂ ਬਾਲਾਨਾਮਪਿ ਵਯਃਪਰਿਣਾਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਭਵਤਿ, ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਨਾਰੀਣਾਮ੍ ||੧੮||
View original
यथाहि पुष्पमुकुलस्थो गन्धो न शक्यमिहास्तीति वक्तुं, नैव नास्तीति; अथ चास्ति, सतां भावानामभिव्यक्तिरिति ज्ञात्वा , केवलं सौक्ष्म्यान्नाभिव्यज्यते; स एव विवृतपत्रकेशरे पुष्पे कालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छति; एवं बालानामपि वयःपरिणामाच्छुक्रप्रादुर्भावो भवति, रोमराज्यादयश्च विशेषा नारीणाम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ਸ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ (ਜਰਾ) ਪਰਿਪਕ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰੀਣਨੋ ਭਵਤਿ ||੧੯||
View original
स एवान्नरसो वृद्धानां (जरा) परिपक्वशरीरत्वादप्रीणनो भवति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
ਤ ਏਤੇ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੨੦||
View original
त एते शरीरधारणाद्धातव इत्युच्यन्ते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧੀ ਸ਼ੋਣਿਤਨਿਮਿਤ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ, ਫੇਨਿਲਮਰੁਣਂ ਕਸ੍ਣਂ ਪਰੁਸਂ ਤਨੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਮਸ੍ਕਨ੍ਦਿ ਚ ਵਾਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ; ਨੀਲਂ ਪੀਤਂ ਹਰਿਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਿਸ੍ਰਮਨਿਸ੍ਟਂ ਪਿਪੀਲਿਕਾਮਕ੍ਸਿਕਾਣਾਮਸ੍ਕਨ੍ਦਿ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ; ਗੈਰਿਕੋਦਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਬਹਲਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚਿਰਸ੍ਰਾਵਿ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਪ੍ਰਭਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦੁਸ੍ਟਂ; ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਭਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦੁਸ੍ਟਂ; ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ ਸਂਸਸ੍ਟਮ੍ ||੨੧||
View original
तेषां क्षयवृद्धी शोणितनिमित्ते, तस्मात्तदधिकृत्य वक्ष्यामः | तत्र, फेनिलमरुणं कृष्णं परुषं तनु शीघ्रगमस्कन्दि च वातेन दुष्टं; नीलं पीतं हरितं श्यावं विस्रमनिष्टं पिपीलिकामक्षिकाणामस्कन्दि च पित्तेन दुष्टं; गैरिकोदकप्रतीकाशं स्निग्धं शीतलं बहलं पिच्छिलं चिरस्रावि मांसपेशीप्रभं च श्लेष्मदुष्टं; सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं विशेषतो दुर्गन्धि च सन्निपातदुष्टं; द्विदोषलिङ्गं संसृष्टम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਮਸਂਹਤਮਵਿਵਰ੍ਣਂ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ||੨੨||
View original
इन्द्रगोपकप्रतीकाशमसंहतमविवर्णं च प्रकृतिस्थं जानीयात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾਣ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੨੩||
View original
विस्राव्याण्यन्यत्र वक्ष्यामः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (24) · Śloka 24
ਅਥਾਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾਃ- ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼ੋਫਃ, ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਚਾਮ੍ਲਭੋਜਨਨਿਮਿਤ੍ਤਃ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸੋਦਰਿਸ਼ੋਸਿਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਂ ਚ ਸ਼੍ਵਯਥਵਃ ||੨੪||
View original
अथाविस्राव्याः- सर्वाङ्गशोफः, क्षीणस्य चाम्लभोजननिमित्तः, पाण्डुरोग्यर्शसोदरिशोषिगर्भिणीनां च श्वयथवः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (25) · Śloka 25
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ੍ਰਾਵਣਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨਂ , ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਂ ਚ ||੨੫||
View original
शस्त्रविस्रावणं द्विविधं- प्रच्छानं , सिराव्यधनं च ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
ਤਤ੍ਰ, ਜ੍ਵਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਸਮਮਨਵਗਾਢਮਨੁਤ੍ਤਾਨਮਾਸ਼ੁ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਾਤਯੇਨ੍ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚਾਨੁਪਘਾਤਿ ||੨੬||
View original
तत्र, ऋज्वसङ्कीर्णं सूक्ष्मं सममनवगाढमनुत्तानमाशु च शस्त्रं पातयेन्मर्मसिरास्नायुसन्धीनां चानुपघाति ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28
ਤਤ੍ਰ, ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਵਾਤਯੋਰਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਕਨ੍ਦਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਨ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਵਾ ਸ੍ਰਵਤਿ ||੨੭|| ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਿਨਾਮ੍ | ਨਿਦ੍ਰਾਭਿਭੂਤਭੀਤਾਨਾਂ ਨਣਾਂ ਨਾਸਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੮||
View original
तत्र, दुर्दिने दुर्विद्धे शीतवातयोरस्विन्ने भुक्तमात्रे स्कन्दत्वाच्छोणितं न स्रवत्यल्पं वा स्रवति ||२७|| मदमूर्च्छाश्रमार्तानां वातविण्मूत्रसङ्गिनाम् | निद्राभिभूतभीतानां नृणां नासृक् प्रवर्तते ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
ਤਦ੍ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਸ਼ੋਫਦਾਹਰਾਗਪਾਕਵੇਦਨਾ ਜਨਯੇਤ੍ ||੨੯||
View original
तद्दुष्टं शोणितमनिर्ह्रियमाणं शोफदाहरागपाकवेदना जनयेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਤਿਵਿਦ੍ਧੇਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤਮਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ; ਤਦਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਮਾਨ੍ਧ੍ਯਮਧਿਮਨ੍ਥਤਿਮਿਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਮਾਕ੍ਸੇਪਕਂ ਦਾਹਂ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਮੇਕਾਙ੍ਗਵਿਕਾਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੌ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਮਰਣਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ ||੩੦||
View original
अत्युष्णेऽतिस्विन्नेऽतिविद्धेऽज्ञैर्विस्रावितमतिप्रवर्तते ; तदतिप्रवृत्तं शिरोऽभितापमान्ध्यमधिमन्थतिमिरप्रादुर्भावं धातुक्षयमाक्षेपकं दाहं पक्षाघातमेकाङ्गविकारं हिक्कां श्वासकासौ पाण्डुरोगं मरणं चापादयति ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (31) · Śloka 31
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਸ਼ੀਤੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਨਾਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਨਾਤਿਤਾਪਿਤੇ | ਯਵਾਗੂਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪੀਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਮੋਕ੍ਸਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੩੧||
View original
तस्मान्न शीते नात्युष्णे नास्विन्ने नातितापिते | यवागूं प्रति पीतस्य शोणितं मोक्षयेद्भिषक् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (32) · Śloka 32
ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤ੍ਵਾ ਯਦਾ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ | ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤਦਾ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤਂ ਚ ਤਤ੍ ||੩੨||
View original
सम्यग्गत्वा यदा रक्तं स्वयमेवावतिष्ठते | शुद्धं तदा विजानीयात् सम्यग्विस्रावितं च तत् ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (33) · Śloka 33
ਲਾਘਵਂ ਵੇਦਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਘੇਰ੍ਵੇਗਪਰਿਕ੍ਸਯਃ | ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਨਸਸ੍ਤਥਾ ||੩੩||
View original
लाघवं वेदनाशान्तिर्व्याघेर्वेगपरिक्षयः | सम्यग्विस्राविते लिङ्गं प्रसादो मनसस्तथा ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (34) · Śloka 34
ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਸ਼ੋਫਾ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਸ਼੍ਚ ਯੇ | ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਾਨਾਂ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ ||੩੪||
View original
त्वग्दोषा ग्रन्थयः शोफा रोगाः शोणितजाश्च ये | रक्तमोक्षणशीलानां न भवन्ति कदाचन ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (35) · Śloka 35
ਅਥ ਖਲ੍ਵਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਰਕ੍ਤੇ ਏਲਾਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਕੁਸ੍ਠਤਗਰਪਾਠਾਭਦ੍ਰਦਾਰੁਵਿਡਙ੍ਗਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਗਾਰਧੂਮਹਰਿਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਙ੍ਕੁਰਨਕ੍ਤਮਾਲਫਲੈਰ੍ਯਥਾਲਾਭਂ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤੈਰ੍ਲਵਣਤੈਲਪ੍ਰਗਾਢੈਰ੍ਵ੍ਰਣਮੁਖਮਵਘਰ੍ਸਯੇਤ੍, ਏਵਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੩੫||
View original
अथ खल्वप्रवर्तमाने रक्ते एलाशीतशिवकुष्ठतगरपाठाभद्रदारुविडङ्गचित्रकत्रिकटुकागारधूमहरिद्रार्काङ्कुरनक्तमालफलैर्यथालाभं त्रिभिश्चतुर्भिः समस्तैर्वा चूर्णीकृतैर्लवणतैलप्रगाढैर्व्रणमुखमवघर्षयेत्, एवं सम्यक् प्रवर्तते ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38
ਅਥਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਰੋਧ੍ਰਮਧੁਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪਤ੍ਤਙ੍ਗੁਪਤ੍ਤਙ੍ਗਗੈਰਿਕਸਰ੍ਜਰਸਰਸਾਞ੍ਜਨਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਪੁਸ੍ਪਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਸਯਵਗੋਧੂਮਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵ੍ਰਣਮੁਖਮਵਚੂਰ੍ਣ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰੇਣਾਵਪੀਡਯੇਤ੍ ਸਾਲਸਰ੍ਜਾਰ੍ਜੁਨਾਰਿਮੇਦਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗਧਵਧਨ੍ਵਨਤ੍ਵਗ੍ਭਿ ਰ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਭਿਃ ਕ੍ਸੌਮੇਣ ਵਾ ਧ੍ਮਾਪਿਤੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਲਾਕ੍ਸਾਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਵਾ, ਯਥੋਕ੍ਤਰ੍ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਗਾਢਂ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਸ਼ੀਤਾਚ੍ਛਾਦਨਭੋਜਨਾਗਾਰੈਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕੈਸ਼੍ਚੋਪਚਰੇਤ੍, ਕ੍ਸਾਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਾ ਦਹੇਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਂ, ਵ੍ਯਧਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਤਾਮੇਵਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍; ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥਂ ਵਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਧੁਰਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਏਣਹਰਿਣੋਰਭ੍ਰਸ਼ਸ਼ਮਹਿਸਵਰਾਹਾਣਾਂ ਵਾ ਰੁਧਿਰਂ; ਕ੍ਸੀਰਯੂਸਰਸੈਃ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਉਪਦ੍ਰਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਪਚਰੇਤ੍ ||੩੬|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇਨਲਃ | ਪਵਨਸ਼੍ਚ ਪਰਂ ਕੋਪਂ ਯਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ||੩੭|| ਤਂ ਨਾਤਿਸ਼ੀਤੈਰ੍ਲਘੁਭਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਧਨੈਃ | ਈਸਦਮ੍ਲੈਰਨਮ੍ਲੈਰ੍ਵਾ ਭੋਜਨੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੩੮||
View original
अथातिप्रवृत्ते रोध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गुपत्तङ्गगैरिकसर्जरसरसाञ्जनशाल्मलीपुष्पशङ्खशुक्तिमाषयवगोधूमचूर्णैः शनैः शनैर्व्रणमुखमवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेणावपीडयेत् सालसर्जार्जुनारिमेदमेषशृङ्गधवधन्वनत्वग्भि र्वा चूर्णिताभिः क्षौमेण वा ध्मापितेन समुद्रफेनलाक्षाचूर्णैर्वा, यथोक्तर्व्रणबन्धनद्रव्यैर्गाढं बध्नीयात्, शीताच्छादनभोजनागारैः शीतैः प्रदेहपरिषेकैश्चोपचरेत्, क्षारेणाग्निना वा दहेद्यथोक्तं, व्यधादनन्तरं तामेवातिप्रवृत्तां सिरां विध्येत्; काकोल्यादिक्वाथं वा शर्करामधुमधुरं पाययेत्, एणहरिणोरभ्रशशमहिषवराहाणां वा रुधिरं; क्षीरयूषरसैः सुस्निग्धैश्चाश्नीयात्; उपद्रवांश्च यथास्वमुपचरेत् ||३६|| भवन्ति चात्र- धातुक्षयात् स्रुते रक्ते मन्दः सञ्जायतेऽनलः | पवनश्च परं कोपं याति तस्मात् प्रयत्नतः ||३७|| तं नातिशीतैर्लघुभिः स्निग्धैः शोणितवर्धनैः | ईषदम्लैरनम्लैर्वा भोजनैः समुपाचरेत् ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਯਦੇਤਦ੍ਧਿ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਨਿਵਾਰਣਮ੍ | ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਚੈਵ ਪਾਚਨਂ ਦਹਨਂ ਤਥਾ ||੩੯|| ਵ੍ਰਣਂ ਕਸਾਯਃ ਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਯਤੇ ਹਿਮਮ੍ | ਤਥਾ ਸਮ੍ਪਾਚਯੇਦ੍ਭਸ੍ਮ ਦਾਹਃ ਸਙ੍ਕੋਚਯੇਤ੍ ਸਿਰਾਃ ||੪੦||
View original
चतुर्विधं यदेतद्धि रुधिरस्य निवारणम् | सन्धानं स्कन्दनं चैव पाचनं दहनं तथा ||३९|| व्रणं कषायः सन्धत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् | तथा सम्पाचयेद्भस्म दाहः सङ्कोचयेत् सिराः ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42
ਅਸ੍ਕਨ੍ਦਮਾਨੇ ਰੁਧਿਰੇ ਸਨ੍ਧਾਨਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ | ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਪਾਚਨੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੪੧|| ਕਲ੍ਪੈਰੇਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਯਥਾਵਿਧਿ | ਅਸਿਦ੍ਧਿਮਤ੍ਸੁ ਚੈਤੇਸੁ ਦਾਹਃ ਪਰਮ ਇਸ੍ਯਤੇ ||੪੨||
View original
अस्कन्दमाने रुधिरे सन्धानानि प्रयोजयेत् | सन्धाने भ्रश्यमाने तु पाचनैः समुपाचरेत् ||४१|| कल्पैरेतैस्त्रिभिर्वैद्यः प्रयतेत यथाविधि | असिद्धिमत्सु चैतेषु दाहः परम इष्यते ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (43) · Śloka 43
ਸ਼ੇਸਦੋਸੇ ਯਤੋ ਰਕ੍ਤੇ ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਰਤਿਵਰ੍ਤਤੇ | ਸਾਵਸ਼ੇਸੇ ਤਤਃ ਸ੍ਥੇਯਂ ਨ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਦਤਿਕ੍ਰਮਮ੍ ||੪੩||
View original
शेषदोषे यतो रक्ते न व्याधिरतिवर्तते | सावशेषे ततः स्थेयं न तु कुर्यादतिक्रमम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (44) · Śloka 44
ਦੇਹਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਂ ਮੂਲਂ ਰੁਧਿਰੇਣੈਵ ਧਾਰ੍ਯਤੇ | ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਂਰਕ੍ਸ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਂ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ||੪੪||
View original
देहस्य रुधिरं मूलं रुधिरेणैव धार्यते | तस्माद्यत्नेन संरक्ष्यं रक्तं जीव इति स्थितिः ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (45) · Śloka 45
ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸੇਕਾਦ੍ਯੈਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇਨਿਲੇ | ਸ਼ੋਫਂ ਸਤੋਦਂ ਕੋਸ੍ਣੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਪਰਿਸੇਚਤ੍ ||੪੫||
View original
स्रुतरक्तस्य सेकाद्यैः शीतैः प्रकुपितेऽनिले | शोफं सतोदं कोष्णेन सर्पिषा परिषेचत् ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯ ||੧੪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शोणितवर्णनीयो नाम चतुर्दशोऽध्याय ||१४||
🔊 Audio coming soon