14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ತತ್ರ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಸ್ಯ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ಷಡ್ರಸಸ್ಯ ದ್ವಿವಿಧವೀರ್ಯಸ್ಯಾಷ್ಟವಿಧವೀರ್ಯಸ್ಯ ವಾಽನೇಕಗುಣಸ್ಯೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣತಸ್ಯ ಯಸ್ತೇಜೋಭೂತಃ ಸಾರಃ ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸ `ರಸಃ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಂ, ಸ ಹೃದಯಾಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಧಮನೀರನುಪ್ರವಿಶ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಾದಶ ದಶಾಧೋಗಾಮಿನ್ಯಶ್ಚತಸ್ರಶ್ಚ ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಮಹರಹಸ್ತರ್ಪಯತಿ ವರ್ಧಯತಿ ಧಾರಯತಿ ಯಾಪಯತಿ ಚಾದೃಷ್ಟಹೇತುಕೇನ ಕರ್ಮಣಾ | ತಸ್ಯ ಶರೀರಮನುಸರತೋಽನುಮಾನಾದ್ಗತಿರುಪಲಕ್ಷಯಿತವ್ಯಾ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವೈಕೃತೈಃ | ತಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಶರೀರಾವಯವದೋಷಧಾತುಮಲಾಶಯಾನುಸಾರಿಣಿ ರಸೇ ಜಿಜ್ಞಾಸಾ- ಕಿಮಯಂ ಸೌಮ್ಯಸ್ತೈಜಸ? ಇತಿ | ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ಸ ಖಲು ದ್ರವಾನುಸಾರೀ ಸ್ನೇಹನಜೀವನತರ್ಪಣಧಾರಣಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷೈಃ ಸೌಮ್ಯ ಇತ್ಯವಗಮ್ಯತೇ ||೩||

ಶೋಣಿತೋತ್ಪತ್ತೇ ರಸಾಧೀನತ್ವಾದ್ರಸಮೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಯಃ ಸಾರಃ ಸ `ರಸ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಸ್ಯೇತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಭೂತದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ, ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯೇತಿ ಪೇಯಲೇಹ್ಯಭೋಜ್ಯಭಕ್ಷ್ಯಭೇದೇನ, ಷಡ್ರಸಸ್ಯೇತಿ ಮಧುರಾದಿರಸಭೇದೇನ, ದ್ವಿವಿಧವೀರ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಶೀತೋಷ್ಣವೀರ್ಯಭೇದೇನ, ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಅಷ್ಟವಿಧವೀರ್ಯಸ್ಯ ವೇತಿ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಮೃದುತೀಕ್ಷ್ಣಭೇದೇನ, ಅನೇಕಗುಣಸ್ಯೇತಿ ಶೀತಾದಿದ್ರವಾದಿಗುಣಭೇದೇನ ವಿಂಶತಿಗುಣಸ್ಯ, ಉಪಯುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನೈವೋಪಯುಕ್ತಪದಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾದ್ಯದುಪಯುಕ್ತಗ್ರಹಣಂ ಕರೋತಿ ತತ್ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವೃತ್ತೀಯದ್ವಾದಶವಿಧಾಶನಪ್ರವಿಚಾರಮಪೇಕ್ಷ್ಯೋಪಯೋಗಂ ಪ್ರಾಪಯತಿ| ತೇಜೋಭೂತ ಇತಿ ತೇಜಸಾ ಭೂತಸ್ತೇಜೋಭೂತೋ ವಹ್ನಿಸಮ್ಭೂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ಘೃತಮಾಹುಃ, ತತ್ರ ತೇಜೋಭೂತೋ ಘೃತವದುತ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವದನ್ತಿ- ಭೂತಶಬ್ದೋಽತ್ರೋಪಮಾನಾರ್ಥಃ, ತತ್ರ ತೇಜೋಭೂತೋ ಘೃತಾಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾರ ಇತಿ ವಿಡಾದಿಮಲರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇತಿ ಅತಿಶಯೇನಾಸ್ಥೂಲಾವಯವಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಽನುಸಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ರಸಸ್ಯ ಸರ್ವದೇಹಾನುಸಾರಿತ್ವೇಽಪಿ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ; ಹೃದಯಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಹೃದಯೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ಪ್ರದೇಶ ಉಚ್ಯತೇ, ನ ತು ಸಾಕ್ಷಾದ್ಧೃದಯಂ; ಕುತಃ? ಹೃದಯಸ್ಯೌಜಃಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್| ರಸಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ ಹೃದಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತರ್ಪಯತೀತಿ ಬಾಲಮಧ್ಯಸ್ಥವಿರಾನ್ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರೀಣಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ಗರ್ಭಂ ತರ್ಪಯತೀತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಯಾಹಾರಾಸಮ್ಭವಾತ್; ವರ್ಧಯತೀತಿ ಬಾಲಂ; ಧಾರಯತೀತಿ ಮಧ್ಯಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಧಾತುತ್ವಾತ್, ಕೇಚಿತ್ `ಧಾರಯತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ `ಜೀವಯತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ; ಯಾಪಯತೀತಿ ವೃದ್ಧಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣದೇಹತ್ವಾತ್| ಕೇಚಿದತ್ರ `ಹೃದಯಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಂ `ಚತಸ್ರಶ್ಚ ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಃ’ ಇತ್ಯನ್ತಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, `ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ| ಕುತಃ ಪುನರಯಂ ತರ್ಪಣಾದಿ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಅದೃಷ್ಟಹೇತುಕೇನ ಕರ್ಮಣಾ; ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕೇಷಾಞ್ಚಿದೇವ ಮರ್ತುಮಿಚ್ಛೂನಾಂ ಕುತೋ ನ ತರ್ಪಣಾದಿ ಕರೋತೀತಿ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ- ಅದೃಷ್ಟಹೇತುಕೇನ ಕರ್ಮಣೇತಿ| ತಸ್ಯ ಶರೀರಮಿತ್ಯಾದಿ ತಸ್ಯೇತಿ ರಸಸ್ಯ| ಅನುಸರತಃ ಅನುಗಚ್ಛತಃ| ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವೈಕೃತೈರಿತಿ ವೈಕೃತಂ ವಿಕಾರಃ; ಕ್ಷಯವಿಕಾರೈಃ `ರಸಕ್ಷಯೇ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಕಮ್ಪ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ, ವೃದ್ಧಿವಿಕಾರೈಃ `ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ತತ್ರ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಕಾರೈರ್ವಿಕೃತಸ್ಯ; ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವೈಕೃತೈಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಸರ್ವಶರೀರತರ್ಪಣಾದಿಭಿಶ್ಚಾವಿಕೃತಸ್ಯ ಗತಿರನುಮನ್ತವ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಸ್ವಭಾವಂ ವಿನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ ರಸೇ| ಜಿಜ್ಞಾಸಾ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾ| ಕಿಮಯಂ ಸೌಮ್ಯಃ ಕಫವತ್, ಅಥವಾ ತೈಜಸಃ ಪಿತ್ತವತ್? ಇತಿ ಸಂಶಯಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಸಾರೀ ಅನುಸರಣಶೀಲಃ, ಸ್ನೇಹನಃ ಸ್ನೇಹಯತೀತಿ, ಜೀವನೋ ಜೀವಯತೀತಿ, ತರ್ಪಣಃ ಪ್ರೀಣನಃ ಶರೀರಸ್ಯ, ಆದಿಶಬ್ದಾದವಷ್ಟಮ್ಭನಾದಯಃ| ವಿಶೇಷೈಃ ಭೇದೈಃ| ಅವಗಮ್ಯತೇ ಅವಬುಧ್ಯತೇ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಸ ಖಲ್ವಾಪ್ಯೋ ರಸೋ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಗಮುಪೈತಿ ||೪||

ಇದಾನೀಂ ಕ್ರಮನಿಷ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಶೋಣಿತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಖಲುಶಬ್ದೋಽಪ್ಯರ್ಥಃ| ಆಪ್ಯೋಽಪಿ ರಸೋ ರಾಗಮುಪೈತಿ ಲೋಹಿತತ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಶ್ಲೋಕೌ ಚಾತ್ರ ಭವತಃ- ರಞ್ಜಿತಾಸ್ತೇಜಸಾ ತ್ವಾಪಃ ಶರೀರಸ್ಥೇನ ದೇಹಿನಾಮ್ | ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ರಕ್ತಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೫||

ತಮೇವಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಭವತಶ್ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಸ್ಥೇನ ಯಕೃತ್ಲೀಹಸ್ಥೇನೈವ, ಪ್ರಸನ್ನೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇನ, ಇರ್ತ್ಥಭೂತೇನ ತೇಜಸಾ ರಞ್ಜಕನಾಮ್ನಾ, ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾ ಏವಙ್ಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಾ ಆಪೋ ರಞ್ಜಿತಾ ಲೋಹಿತೀಕೃತಾಃ ಸತ್ಯೋ ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಆಪೋಽತ್ರ ರಸಃ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ರಸಾದೇವ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ರಕ್ತಂ ರಜಃಸಞ್ಜ್ಞಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ | ತದ್ವರ್ಷಾದ್ದ್ವಾದಶಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ ಪಞ್ಚಾಶತಃ ಕ್ಷಯಮ್ ||೬||

ರಕ್ತಾರ್ತವಯೋರಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಸಾದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ರಜಃಸಞ್ಜ್ಞಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮೇತತ್ ಸ್ತ್ರೀಯೋನಿಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ, ಋತುಕಾಲಜಂ ರಕ್ತಮೇವ ರಜಃಸಞ್ಜ್ಞಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವರ್ಷಾದ್ದ್ವಾದಶಾದೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ ತದ್ರಜಃಸಞ್ಜ್ಞಂ ಶೋಣಿತಂ ದ್ವಾದಶವರ್ಷಾದನನ್ತರಂ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಕಾಲಮಾಹ- ಯಾತಿ ಪಞ್ಚಾಶತಃ ಕ್ಷಯಮಿತಿ| `ರಸಾದೇವ ರಜಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ತ್ರ್ಯಹಂ ಸ್ರವೇತ್| ತದ್ವರ್ಷಾದ್ದ್ವಾದಶಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾವತ್ ಪಞ್ಚಾಶತಂ ಸಮಾಃ’- ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಸಮಾಃ ವರ್ಷಾಣಿ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಆರ್ತವಂ ಶೋಣಿತಂ ತ್ವಾಗ್ನೇಯಮ್, ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಸ್ಯ ||೭||

ರಕ್ತಾರ್ತವಯೋಃ ಸೌಮ್ಯರಸಸಮ್ಭೂತಯೋರಪಿ ಸ್ವಭಾವಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆರ್ತವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭೇದೇ, ತೇನ ರಸಾತ್ ಸೌಮ್ಯಾಜ್ಜಾತಮಪ್ಯಾರ್ತವಂ ಶೋಣಿತಂ ಚಾಗ್ನೇಯಮ್| ಕುತಃ ಕಾರಣಾದಿತ್ಯಾಹ- ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಸ್ಯೇತಿ|- ಆರ್ತವಮಾಗ್ನೇಯಂ, ಶುಕ್ರಂ ಸೌಮ್ಯಂ, ತಾಭ್ಯಾಮಗ್ನೀಷೋಮೀಯೋ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ| ನನು ಯದ್ಯಾರ್ತವಮಪಿ ಸೌಮ್ಯಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಸೌಮ್ಯಾರಬ್ಧಃ ಸೌಮ್ಯ ಏವ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ; ನ ಚೈವಮ್, ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರಾರ್ತವಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ಆರ್ತವಶೋಣಿತಯೋಃ ಸ್ವಭಾವಾಭೇದಾದಾರ್ತವಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವೇ ಉಕ್ತೇ ಶೋಣಿತಸ್ಯಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಮುಕ್ತಮೇವೇತಿ| `ಆರ್ತವಶೋಣಿತಂ ತ್ವಾಗ್ನೇಯಮ್’- ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; `ಆರ್ತವಂ ಚ ತಚ್ಛೋಣಿತಂ ಚೇತ್ಯಾರ್ತವಶೋಣಿತಂ; ತುಶಬ್ದೋಽತ್ರಾವಧಾರಣೇ, ತೇನಾರ್ತವಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಮವಧಾರಯತಿ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ರಕ್ತಂ ಪುನರನುಷ್ಣಶೀತಮೇವಮಾಚಾರ್ಯಾ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಂ ತ್ವಪರೇ ಜೀವರಕ್ತಮಾಹುರಾಚಾರ್ಯಾಃ ||೮||

ಶೋಣಿತಸ್ವಭಾವೇ ಮತಾನ್ತರಮಾಹ- ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀವರಕ್ತಮಿತಿ ಜೀವತುಲ್ಯಂ ರಕ್ತಮ್| ಕುತಃ? ಜೀವಚ್ಛರೀರೇ ರಕ್ತದರ್ಶನಾತ್, ಮೃತಶರೀರೇ ಚಾದರ್ಶನಾತ್; ನತು ಜೀವರಕ್ತಮೋಜ ಇತಿ, ಏವಂ ಪ್ರಸ್ತುತಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮನುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ವಿಸ್ರತಾ ದ್ರವತಾ ರಾಗಃ ಸ್ಪನ್ದನಂ ಲಘುತಾ ತಥಾ | ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾ ಹ್ಯೇತೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಚಾತ್ರ ಶೋಣಿತೇ ||೯||

ತದೇವ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವಂ ಸುಖಬೋಧಾರ್ಥಂ ಸ್ಪಷ್ಟಯಿತುಮಾಹ- ವಿಸ್ರತೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸ್ರತಾ ಆಮಗನ್ಧತಾ, ಭೂಮಿಗುಣಃ; ದ್ರವತಾ ದ್ರವಭಾವಃ, ಅಯಮಮ್ಬುಗುಣಃ; ರಾಗೋ ರಕ್ತತಾ, ತೇಜೋಗುಣಃ; ಸ್ಪನ್ದನಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಲನಂ, ವಾತಗುಣಃ; ಲಘುತಾ ಅಗುರುತ್ವಮ್, ಆಕಾಶಗುಣಃ| ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಮಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನಾಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾದೇತೇ ವಿಸ್ರತಾದಯಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾ ಅತ್ರ ಶೋಣಿತೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಮಿತಿ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ತತೋ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ | ಮೇದಸೋಽಸ್ಥಿ ತತೋ ಮಜ್ಜಾ ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಶುಕ್ರಂ ತು ಜಾಯತೇ ||೧೦||

ಶೋಣಿತಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಸಾದ್ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ಖಲ್ವಾಪ್ಯೋ ರಸೋ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಗಮುಪೈತೀತ್ಯನೇನೈವ ರಸಾದೇವ ರಕ್ತಸ್ಯ ಭವನೇ ಉಕ್ತೇ ರಸಾತ್ ಪುನಃ ಶೋಣಿತಸಮ್ಭವನವಚನಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ರಸಾತ್ ಕ್ರಮೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಶೋಣಿತಮೇವ ಭವತಿ ನ ಪರೇ ಧಾತವ ಇತಿ| ಏತೇನ ಯುಗಪದೇವ ಸರ್ವಧಾತುಷು ರಸಸಞ್ಚಾರಾದ್ರಸೇನೈವ ಸರ್ವಧಾತುಪೋಷಣಮಿತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಂ ವಚೋ ನಿರಸ್ತಮ್| ನನು, ಯದಿ ಪರಿಣಮನ್ತಿ ರಸಾದಯೋ ರಕ್ತಾದಿಭಾವೇನ, ತರ್ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಮುತ್ಸಾದಃ ಸ್ಯಾತ್? ಸನ್ತತ್ಯಾ ಪರಿಣಾಮ ಇತಿ ಚೇತ್ತರ್ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪೂರ್ವೇಷಾಮಲ್ಪತಾ ಸ್ಯಾದುತ್ತರೇಷಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯಮಿತಿ? ನೈತದಸ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಮಲಸ್ಥೂಲಾಣುಭಾಗವಿಶೇಷೇಣ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪರಿಣಾಮೋ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅನ್ನಾತ್ ಪಚ್ಯಮಾನಾದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಮಲಃ, ಸಾರೋ ರಸಃ; ರಸಾದಗ್ನಿಪಕ್ವಾನ್ಮಲಃ ಕಫಃ, ಸ್ಥೂಲೋ ಭಾಗೋ ರಸಃ, ಅಣುಭಾಗೋ ರಕ್ತಂ; ರಕ್ತಾದಗ್ನಿಪಕ್ವಾನ್ಮಲಃ ಪಿತ್ತಂ, ಸ್ಥೂಲಭಾಗಃ ಶೋಣಿತಮ್, ಅಣುಭಾಗಸ್ತು ಮಾಂಸಮಿತಿ; ತತೋಽಪ್ಯಾತ್ಮಪಾವಕಪಚ್ಯಮಾನಾನ್ಮಲಃ ಶ್ರೋತ್ರನಾಸಾಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಪ್ರಜನನಾದಿಸ್ರೋತೋಮಲಃ, ಸ್ಥೂಲಭಾಗೋ ಮಾಂಸಂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ಮೇದಃ; ತತೋಽಪಿ ನಿಜವಹ್ನಿಪಚ್ಯಮಾನಾನ್ಮಲಃ ಸ್ವೇದಃ, ಸ್ಥೂಲೋಂಽಶೋ ಮೇದ ಏವ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾಗೋಽಸ್ಥಿ; ತತೋಽಪಿ ಪಚ್ಯಮಾನಾನ್ಮಲಃ ಕೇಶಲೋಮಶ್ಮಶ್ರೂಣಿ, ಸ್ಥೂಲೋಽಸ್ಥಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತು ಮಜ್ಜಾ; ತತೋಽಪಿ ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಪಾವಕಪಚ್ಯಮಾನಾನ್ಮಲೋ ನಯನಪುರೀಷತ್ವಚಾಂ ಸ್ನೇಹಃ, ಸ್ಥೂಲೋ ಭಾಗೋ ಮಜ್ಜಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಶುಕ್ರಂ; ತತಃ ಪುನಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾದುಪಮಲೋ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಸಹಸ್ರಧಾಧ್ಮಾತಸುವರ್ಣವತ್, ಸ್ಥೂಲೋ ಭಾಗಃ ಶುಕ್ರಮೇವ, ಸ್ನೇಹಭಾಗಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತೇಜೋಭೂತಮೋಜಃ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಏವಾರ್ಥಃ ಶ್ಲೋಕಾಭ್ಯಾಂ ಕಥ್ಯತೇ- “ಸ್ಥೂಲಾಣ್ವಂಶಮಲೈಃ ಸರ್ವೇ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಧಾತವಸ್ತ್ರಿಧಾ| ಸ್ವಃ ಸ್ಥೂಲೋಂಽಶಃ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತನ್ಮಲಂ ಯಾತಿ ತನ್ಮಲಃ|| ಸ್ವಾಗ್ನಿಭಿಃ ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಮಲಃ ಷಟ್ಸು ರಸಾದಿಷು| ನ ಶುಕ್ರೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಹೇಮನೀವಾಕ್ಷಯೇ ಮಲಃ - ಇತಿ| ಆಕೃಷ್ಟಾಣ್ಡಕೋಷಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಶ್ಮಶ್ರುಪಾತಾಚ್ಛ್ಮಶ್ರು ಶುಕ್ರಮಲ ಇತ್ಯೇಕೇ| ತನ್ನ, ಶ್ಮಶ್ರುಹೀನಸ್ಯಾಪಿ ಶುಕ್ರದರ್ಶನಾತ್| ನನು, ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಃ ಪ್ರಜಾಯತ ಇತ್ಯನರ್ಥಕಂ, ‘ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಶುಕ್ರಂ ತು ಜಾಯತೇ’ ಇತ್ಯೇಕೇನೈವ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನ ಪ್ರಜಾಯತ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಸತ್ಯಂ, ಪ್ರಜಾಯತ ಇತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಮೇದಃಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಕಾರ್ಯಾನ್ತರೋತ್ಪಾದದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್, ಏಭ್ಯ ಏವೋಪಧಾತವಃ ಸ್ವಭಾವಾದುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ನ ಪುನರಸ್ಥ್ಯಾದಿಭ್ಯ ಇತಿ| ತಥಾಹಿ - ರಸಾತ್ ಸ್ತನ್ಯಮಾರ್ತವಂ ಚ, ರಕ್ತಾತ್ ಕಣ್ಡರಾಃ ಸಿರಾಶ್ಚ, ಮಾಂಸಾದ್ವಸಾತ್ವಚೌ, ಮೇದಸಃ ಸ್ನಾಯುಸನ್ಧೀ ಇತಿ| ಶುಕ್ರಂ ತು ಜಾಯತ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಜಾಯತೇಗ್ರಹಣೇನ ಶುಕ್ರೇ ವಿಶಿಷ್ಟಧರ್ಮವತ್ತಾ ಉಕ್ತಾ; ಶುಕ್ರಂ ಹಿ ಸ್ವಾಗ್ನಿಪಚ್ಯಮಾನಮಪಿ ನಾಣುಭಾಗಮುತ್ಪಾದಯತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಮೇದಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ `ಪ್ರವರ್ತತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, `ಶುಕ್ರಂ ತು ಜಾಯತೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ `ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸಮ್ಭವ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಸಮ್ಭವಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪೋಷಣೇ ನ ತ್ವಪೂರ್ವೋತ್ಪಾದನೇ, ಯತೋ ರಸಾದೀನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಮಾಗರ್ಭಾದೇವೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ||೧೦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ತತ್ರೈತೇಷಾಂ ಧಾತೂನಾಮನ್ನಪಾನರಸಃ ಪ್ರೀಣಯಿತಾ ||೧೧|| ರಸಜಂ ಪುರುಷಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಸಂ ರಕ್ಷೇತ್ ಪ್ರಯತ್ನತಃ | ಅನ್ನಾತ್ಪಾನಾಞ್ಚ ಮತಿಮಾನಾಚಾರಾಞ್ಚಾಪ್ಯತನ್ದ್ರಿತಃ ||೧೨||

ರಸಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತತ್ರೈಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಧಾತುಷು ಮಧ್ಯೇ| ಏತೇಷಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಾಂ ರಕ್ತಾದೀನಾಮ್| ಅನ್ನಪಾನರಸಃ ಅನ್ನಪಾನಸ್ಯ ಸಾರಃ| ಪ್ರೀಣಯಿತಾ ತರ್ಪಯಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತನ್ದ್ರಿತೋಽನಲಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧-೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ತತ್ರ ‘ರಸ’ ಗತೌ ಧಾತುಃ, ಅಹರಹರ್ಗಚ್ಛತೀತ್ಯತೋ ರಸಃ ||೧೩||

ರಸಸ್ಯೈವ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ- ತತ್ರ ರಸಗತಾವಿತ್ಯಾದಿ||೧೩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ಸ ಖಲು ತ್ರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಕಲಾಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪಞ್ಚದಶ ಚ ಕಲಾ ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಧಾತಾವವತಿಷ್ಠತೇ; ಏವಂ ಮಾಸೇನ ರಸಃ ಶುಕ್ರಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚಾರ್ತವಂ ಭವತಿ ||೧೪|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಅಷ್ಟಾದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಮುಚ್ಚಯೇ | ಕಲಾನಾಂ ನವತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಯೋಃ ||೧೫||

ರಸಧಾತುರ್ಧಾತ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ಸ್ವಭಾವಂ ಜನಯನ್ನೇಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಧಾತೌ ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಮವತಿಷ್ಠತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅವತಿಷ್ಠತೇ ಅವಸ್ಥಿತಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಪರಿಣಾಮಂ ಗಚ್ಛನ್ನೇವ ತಿಷ್ಠತಿ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಥಾಲೀತಣ್ಡುಲವತ್, ನ ಪುನರಸ್ಯ ಗಮನನಿವೃತ್ತಿಃ| ತ್ರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಕಲಾಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪಞ್ಚದಶ ಚ ಕಲಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಃ- ರಸಃ ಕಿಲೈಕಾಹೇನೈವ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತದನನ್ತರಂ ಯೇ ಷಟ್ಧಾತವಸ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರಹೋಭಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ರಸಃ ಶುಕ್ರತಾಂ ಯಾತಿ ತಾವನ್ತಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಏವಂ ಮಾಸೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾರ್ತವಶಬ್ದೋಽಯಂ ಶುಕ್ರೇ ವರ್ತತೇ ನ ತು ರಜಸಿ, ರಜೋ ಹಿ ರಸಾದ್ರಕ್ತವತ್ ಸಪ್ತಮೇಽಹನಿ ಜಾಯತೇ; ಅಥವಾ ಯದ್ಯಯಮಾರ್ತವಶಬ್ದಃ ಶುಕ್ರೇ ನ ವರ್ತತೇ ತದಾಽತ್ರ ಶುಕ್ರೋತ್ಪತ್ತ್ಯಧಿಕಾರೇ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯಾನುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಷಡ್ಧಾತುತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾದಾರ್ತವಶಬ್ದಃ ಶುಕ್ರೇ ವರ್ತತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪುನರತ್ರಾರ್ತವಶಬ್ದಂ ರಜಸ್ಯೇವ ವರ್ತಯನ್ತಿ, ಚಕಾರೇಣ ಸ್ತ್ರೀಶುಕ್ರಂ ಸಮುಚ್ಚಿನ್ವನ್ತಿ ಶುಕ್ರೇಽಪಿ ಗರ್ಭಜನನಶಕ್ತಿದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- `ಯದಾ ನಾರ್ಯಾವುಪೇಯಾತಾಂ ವೃಷಸ್ಯನ್ತ್ಯೌ ಕಥಞ್ಚನ| ಮುಞ್ಚತಃ ಶುಕ್ರಮನ್ಯೋಽನ್ಯಮನಸ್ಥಿಸ್ತತ್ರ ಜಾಯತೇ’ (ಶಾ. ಅ. ೨)- ಇತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ಮಾಸೇನಾರ್ತವಸ್ಯ ಭವನಮುಪಚಯೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ ಪ್ರಕಾಶಶ್ಚ; ಯಸ್ಮಾದಾರ್ತವಸ್ಯ ರಕ್ತವತ್ ಸಪ್ತಾಹೇನೈವೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ| ಇದಾನೀಂ ಸಮುದಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಅಷ್ಟಾದಶೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟಾದಶಸಹಸ್ರಾಣೀತ್ಯಾದಿನಾ ತ್ರಿಂಶದ್ದಿನಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ| ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಯೋರಿತಿ ಸಮಾನತನ್ತ್ರಾಸಮಾನತನ್ತ್ರಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪-೧೫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ಸ ಶಬ್ದಾರ್ಚಿರ್ಜಲಸನ್ತಾನವದಣುನಾ ವಿಶೇಷೇಣಾನುಧಾವತ್ಯೇವಂ ಶರೀರಂ ಕೇವಲಮ್ ||೧೬||

ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ರಯೇಣ ಶರೀರೇ ರಸಗತಿಂ ತ್ರಿಧಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ ಶಬ್ದಾರ್ಚಿರ್ಜಲಸನ್ತಾನವದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಃರಸಃ, ಸನ್ತಾನಶಬ್ದಃ ಶಬ್ದಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಣುನಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಕಾರೇಣ| ಅನುಧಾವತಿ ಸಞ್ಚರತಿ| ಏವಂಶಬ್ದೋ ನಿಯಮಾರ್ಥಃ| ಶರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಸಕಲನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಶಬ್ದಸನ್ತಾನವದಿತ್ಯನೇನ ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಮಿತ್ವಂ ರಸಸ್ಯೋಕ್ತಮ್, ಅರ್ಚಿಃಸನ್ತಾನವದಿತ್ಯನೇನೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಂ, ಜಲಸನ್ತಾನವದಿತ್ಯನೇನಾಧೋಗಾಮಿತ್ವಮಿತಿ| ಕೇಚಿದನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- `ಶಬ್ದಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ರಯೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಧ್ಯಮನ್ದಾಗ್ನಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ಶಬ್ದಸನ್ತಾನವತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೀನಾಂ ರಸಃ ಸಞ್ಚರತಿ, ಅರ್ಚಿಃಸನ್ತಾನವನ್ಮಧ್ಯಾಗ್ನೀನಾಂ, ಜಲಸನ್ತಾನವನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೀನಾಮ್’ ಇತಿ| ತೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೀನಾಮಷ್ಟಾಹೇನೈವ ರಸಃ ಶುಕ್ರೀಭವತಿ, ಮನ್ದಾಗ್ನೇರ್ಮಾಸೇನೈವ | ಅಯಮರ್ಥೋ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣ ಬಹುಧಾ ದೂಷಿತಃ| ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಸ್ತು ಕಿಞ್ಚಿನ್ಯೂನೇನ ಮಾಸೇನ ಶುಕ್ರಂ ಭವತಿ, ಮನ್ದಾಗ್ನೇಸ್ತು ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಕೇನ ಮಾಸೇನೇತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಇತಿ||೧೬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ವಾಜೀಕರಣ್ಯಸ್ತ್ವೋಷಧಯಃ ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಿರೇಚನವದುಪಯುಕ್ತಾಃ ಶುಕ್ರಂ ಶೀಘ್ರಂ ವಿರೇಚಯನ್ತಿ ||೧೭||

ಯದಿ ಮಾಸೇನ ರಸಃ ಶುಕ್ರೀಭವತಿ ತರ್ಹಿ ವಾಜೀಕರೀಣಾಂ ಮಹೌಷಧೀನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೋ ನಿಷ್ಫಲಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ವಾಜೀಕರಣ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾಜೀಕರಣ್ಯಸ್ತ್ವೋಷಧಯ ಇತಿ ಯಾಭಿರೋಷಧಿಭಿಃ ಸ್ತ್ರೀಷು ನರೋ ವಾಜೀವ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ ತಾ ವಾಜೀಕರಣ್ಯಃ| ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾದಿತಿ ಸ್ವಶಬ್ದೋ ಬಲಗುಣಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಂವಧ್ಯತೇ, ಉತ್ಕರ್ಷಶಬ್ದೋಽಪಿ| ಅತ್ರ ಕಾಶ್ಚಿದೋಷಧಯಃ ಸ್ವಬಲೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ಕಾಶ್ಚಿತ್ ಸ್ವಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ಕಾಶ್ಚಿತ್ ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ತತ್ರ ಸಙ್ಕಲ್ಪಪಾದಲೇಪವಿಶಿಷ್ಟಕಾನ್ತಾಸ್ಪರ್ಶಾದಯಃ ಸ್ವಬಲೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ಸ್ವಪ್ರಭಾವೋತ್ಕರ್ಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಘೃತಕ್ಷೀರಾದಯಃ ಸ್ವಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ಸ್ವಸ್ನೇಹಾದ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಮಾಷಾದಯಃ ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ಸ್ವಪ್ರಭಾವಸ್ನೇಹಾದ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಉತ್ಕರ್ಷ ಆಧಿಕ್ಯಮ್| ವಾಜೀಕರಣ್ಯ ಇತಿ ಬಹುವಚನಮಾದ್ಯರ್ಥೇ, ತೇನ ಬಲ್ಯಬೃಂಹಣೀಯಜೀವನಸಙ್ಗ್ರಹಣಾದಯೋಽಪಿ ತದ್ವದ್ವಾಚ್ಯಾ ಇತಿ||೧೭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ಯಥಾಹಿ ಪುಷ್ಪಮುಕುಲಸ್ಥೋ ಗನ್ಧೋ ನ ಶಕ್ಯಮಿಹಾಸ್ತೀತಿ ವಕ್ತುಂ, ನೈವ ನಾಸ್ತೀತಿ; ಅಥ ಚಾಸ್ತಿ, ಸತಾಂ ಭಾವಾನಾಮಭಿವ್ಯಕ್ತಿರಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ , ಕೇವಲಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾನ್ನಾಭಿವ್ಯಜ್ಯತೇ; ಸ ಏವ ವಿವೃತಪತ್ರಕೇಶರೇ ಪುಷ್ಪೇ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ; ಏವಂ ಬಾಲಾನಾಮಪಿ ವಯಃಪರಿಣಾಮಾಚ್ಛುಕ್ರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಭವತಿ, ರೋಮರಾಜ್ಯಾದಯಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾ ನಾರೀಣಾಮ್ ||೧೮||

ನನು, ಯದಿ ಮಾಸೇನ ರಸಃ ಶುಕ್ರೀಭವತಿ ತರ್ಹಿ ಬಾಲಾನಾಮಶ್ನತಾಮಪಿ ತತ್ ಕಥಂ ನ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಹೀತ್ಯವ್ಯಯಂ ಯಥಾದೃಷ್ಟಾನ್ತತಾಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಪುಷ್ಪಮುಕುಲಸ್ಥ ಇತಿ ಕುಸುಮಕಲಿಕಾಮಧ್ಯಸ್ಥಃ| ಇಹೇತಿ ಪುಷ್ಪಮುಕುಲೇ, ಗನ್ಧೋಽಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಚ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯಮ್| ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಂ ರೂಪಮಾಹ- ಅಥ ಚಾಸ್ತೀತಿ|- ಅಥಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬೋಧನೇ ; ಚಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ, ಅಸ್ತ್ಯೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತಿಮಾಹ- ಸತಾಂ ಭಾವಾನಾಮಭಿವ್ಯಕ್ತಿರಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವೇತಿ; ಪೂರ್ವಂ ಸನ್ತ ಏವ ಭಾವಾಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೇತುಮಾಸಾದ್ಯಾಭಿವ್ಯಜ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ- ತಿಲೇಷು ತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಸ್ತ್ಯೇವಿತಿ ತರ್ಹಿ ಮುಕುಲಾವಸ್ಥಾಯಾಮೇವ ಕಥಂ ನಾಭಿವ್ಯಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕೇವಲಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾನ್ನಾಭಿವ್ಯಜ್ಯತ ಇತಿ| ಸ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವ ಗನ್ಧೋ ವಿವೃತಪತ್ರಕೇಶರೇ ಕುಸುಮೇ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣೋಪಚಿತೋಽಭಿವ್ಯಕ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಏವಂ ಬಾಲಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಇತ್ಥಂ ಬಾಲಾನಾಮಪಿ ವಯಃಪರಿಣಾಮಾಚ್ಛುಕ್ರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವ್ಯಕ್ತೀಭಾವೋ ಭವತಿ| ರೋಮರಾಜ್ಯಾದಯಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾ ಭಾವಾ ವಯಃಪರಿಣಾಮಾನ್ನಾರೀಣಾಮಪಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ, ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ತನ್ಯಾರ್ತವಾದಯಃ; ರೋಮರಾಜ್ಯಾದಯಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ನಾರೀಣಾಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಪುರುಷಾಣಾಮಪಿ ಶ್ಮಶ್ರುಪ್ರಭೃತಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ `ರಜಸಿ ಚೋಪಚೀಯಮಾನೇ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಸ್ತನಗರ್ಭಾಶಯಯೋನ್ಯಭಿವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ’- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ನ ತು ನಿಬನ್ಧಕಾರಾಃ, ಕುತಃ? ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ತದರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾದಿತಿ||೧೮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ಸ ಏವಾನ್ನರಸೋ ವೃದ್ಧಾನಾಂ (ಜರಾ) ಪರಿಪಕ್ವಶರೀರತ್ವಾದಪ್ರೀಣನೋ ಭವತಿ ||೧೯||

ನನು ರಸಸ್ಯೋಪಚಯಕರತ್ವಾದ್ವೃದ್ಧೇನಾಪಿ ವರ್ಧಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ ಏವಾನ್ನರಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವಾನ್ನರಸ ಇತಿ ಅಶೇಷಧಾತುಪೋಷಕೋಽಪಿ ವೃದ್ಧಾನಾಮಪ್ರೀಣನ ಈಷತ್ಪ್ರೀಣನೋ ಭವತಿ, ಜೀವನಮಾತ್ರಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಪರಿಪಕ್ವಶರೀರತ್ವಾತ್||೧೯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ತ ಏತೇ ಶರೀರಧಾರಣಾದ್ಧಾತವ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ ||೨೦||

ರಸಾದಿಧಾತೂನಾಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತ ಏತೇ ಶರೀರಧಾರಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಕ್ವಚಿದದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾ ಅಪಿ ದೇಹಧಾರಣಾದ್ಧಾತುಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ರಸಾದೀನಾಮಧಿಕೃತತ್ವಾತ್ ಏವ ಧಾತವಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ||೨೦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧೀ ಶೋಣಿತನಿಮಿತ್ತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ತದಧಿಕೃತ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ, ಫೇನಿಲಮರುಣಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಪರುಷಂ ತನು ಶೀಘ್ರಗಮಸ್ಕನ್ದಿ ಚ ವಾತೇನ ದುಷ್ಟಂ; ನೀಲಂ ಪೀತಂ ಹರಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಿಸ್ರಮನಿಷ್ಟಂ ಪಿಪೀಲಿಕಾಮಕ್ಷಿಕಾಣಾಮಸ್ಕನ್ದಿ ಚ ಪಿತ್ತೇನ ದುಷ್ಟಂ; ಗೈರಿಕೋದಕಪ್ರತೀಕಾಶಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ಬಹಲಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚಿರಸ್ರಾವಿ ಮಾಂಸಪೇಶೀಪ್ರಭಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮದುಷ್ಟಂ; ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಾಭಂ ವಿಶೇಷತೋ ದುರ್ಗನ್ಧಿ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತದುಷ್ಟಂ; ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಮ್ ||೨೧||

ಪ್ರಸ್ತುತಂ ಶೋಣಿತಮೇವಾಧಿಕರ್ತುಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮಿತಿ ಧಾತೂನಾಮ್| ತದಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ಶೋಣಿತಮಧಿಕೃತಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಫೇನಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಫೇನಿಲಂ ಫೇನಸಹಿತಮ್| ಅರುಣಮ್ ಈಷದ್ರಕ್ತಮ್; ತದೇವ ಪಾಕಾಭಿಮುಖಂ ಕೃಷ್ಣಮ್| ಪರುಷಮ್ ಅಪಿಚ್ಛಿಲಂ, ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತನು ಅಚ್ಛಮ್| ಶೀಘ್ರಗಮ್ ಆಶುಪ್ರಸೃತಿ| ಅಸ್ಕನ್ದಿ ಚೇತಿ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವರಹಿತಮ್| ನೀಲಮಿತ್ಯಾದಿ|- ನೀಲಂ ಹರಿತಂ, ಶ್ಯಾವಂ ಸಾಮಪಿತ್ತದುಷ್ಟಂ, ಪೀತಂ ನಿರಾಮಪಿತ್ತದುಷ್ಟಂ, ಶ್ಯಾವಂ ಹರಿತಕೃಷ್ಣಮ್| ವಿಸ್ರಮ್ ಆಮಗನ್ಧಿ| ಅನಿಷ್ಟಂ ಪಿಪೀಲಿಕಾದೀನಾಮನನುಸರಣಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಅಸ್ಕನ್ದಿ ಚೇತಿ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವರಹಿತಮ್| ಗೈರಿಕೇತ್ಯಾದಿ|- ಗೈರಿಕೋದಕಪ್ರತೀಕಾಶಂ ಪಾಣ್ಡುಲೋಹಿತಮ್| ಬಹಲಂ ಘನಮ್| ಮಾಂಸಪೇಶೀಪ್ರಭಂ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾತ್| ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ|- ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಂ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಪಿತ್ತವದ್ರಕ್ತೇನಾತಿಕೃಷ್ಣಂ ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ನ ತು ನಿಬನ್ಧಕಾರಾಃ| ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ದೋಷದ್ವಯಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಕ್ವಚಿತ್ ‘ಜೀವಶೋಣಿತಮನ್ಯತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ನ ತು ನಿಬನ್ಧೇಷು||೨೧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ಇನ್ದ್ರಗೋಪಕಪ್ರತೀಕಾಶಮಸಂಹತಮವಿವರ್ಣಂ ಚ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಜಾನೀಯಾತ್ ||೨೨||

ರಕ್ತವಿಕೃತೀರಭಿಧಾಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಇನ್ದ್ರಗೋಪಕಪ್ರತೀಕಾಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಗೋಪಕಃ ಪ್ರಾವೃಟ್ಕಾಲಜ ಉದ್ಭಿಜ್ಜಃ `ಇನ್ದ್ರವಧೂಃ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಸ ಚಾನೇಕಪ್ರಕಾರವರ್ಣಃ, ಅತ್ರ ತು ರಕ್ತ ಏವ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಸಂಹತಂ ನಾತ್ಯಚ್ಛಂ ನಾತಿಘನಂ, ನ ಸ್ತ್ಯಾಯತೀತ್ಯನ್ಯೇ| ಅವಿವರ್ಣಮಿತಿ ಇನ್ದ್ರಗೋಪಕವರ್ಣಮಪೀಷದ್ವಿವಿಧವರ್ಣಮ್, ಏತೇನ ಪದ್ಮಾಲಕ್ತಕಗುಞ್ಜಾಫಲವರ್ಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಅಥವಾ ವಸ್ತ್ರಾದಿಲಗ್ನಂ ಸತ್ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯಮಾನಮಪಿ ನ ವಿವರ್ಣತಾಂ ಯಾತೀತ್ಯವಿವರ್ಣಮ್||೨೨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

ವಿಸ್ರಾವ್ಯಾಣ್ಯನ್ಯತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ||೨೩||

ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಸ್ರಾವಣವಿಷಯಮತಿದೇಶೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿಸ್ರಾವ್ಯಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ ಅಷ್ಟವಿಧಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮೀಯೇ||೨೩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

ಅಥಾವಿಸ್ರಾವ್ಯಾಃ- ಸರ್ವಾಙ್ಗಶೋಫಃ, ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಚಾಮ್ಲಭೋಜನನಿಮಿತ್ತಃ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗ್ಯರ್ಶಸೋದರಿಶೋಷಿಗರ್ಭಿಣೀನಾಂ ಚ ಶ್ವಯಥವಃ ||೨೪||

ವಿಸ್ರಾವ್ಯನಿಷೇಧವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಥಾವಿಸ್ರಾವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಪುಂಸೋಽಮ್ಲಭೋಜನನಿಮಿತ್ತೋ ಯಃ ಸೋಽವಿಸ್ರಾವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗ್ಯಾದೀನಾಂ ಶೋಥಾ ಅವಿಸ್ರಾವ್ಯಾಃ; ಏತೇಷಾಂ ವ್ರಣಶೋಥಾ ಏಕಾಙ್ಗಜಾ ಅಪಿ ನ ಸ್ರಾವ್ಯಾಃ||೨೪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

ಶಸ್ತ್ರವಿಸ್ರಾವಣಂ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಪ್ರಚ್ಛಾನಂ , ಸಿರಾವ್ಯಧನಂ ಚ ||೨೫||

ಶಸ್ತ್ರವಿಸ್ರಾವಣಸ್ಯ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಶಸ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೨೫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

ತತ್ರ, ಋಜ್ವಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸಮಮನವಗಾಢಮನುತ್ತಾನಮಾಶು ಚ ಶಸ್ತ್ರಂ ಪಾತಯೇನ್ಮರ್ಮಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧೀನಾಂ ಚಾನುಪಘಾತಿ ||೨೬||

ಅತ್ರ ಪ್ರಚ್ಛಾನಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಋಜು ಪ್ರಾಞ್ಜಲಮ್| ಅಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ ನ ಸಙ್ಕಟಂ, ವಿಶಾಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ಪರಸ್ಪರಾಸಂಸೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ನಾತಿಮಹಾಮುಖಶಸ್ತ್ರಕೃತಮ್| ಸಮಂ ತುಲ್ಯರೇಖಮ್| ಅನವಗಾಢಮ್ ಅದೂರಗತಿಕಮ್| ಅನುತ್ತಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಾಂಸಸ್ಪೃಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಶು ಅವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಯಥಾ ಭವತ್ಯೇವಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ಪಾತಯೇತ್||೨೬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

ತತ್ರ, ದುರ್ದಿನೇ ದುರ್ವಿದ್ಧೇ ಶೀತವಾತಯೋರಸ್ವಿನ್ನೇ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಸ್ಕನ್ದತ್ವಾಚ್ಛೋಣಿತಂ ನ ಸ್ರವತ್ಯಲ್ಪಂ ವಾ ಸ್ರವತಿ ||೨೭|| ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ರಮಾರ್ತಾನಾಂ ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಿನಾಮ್ | ನಿದ್ರಾಭಿಭೂತಭೀತಾನಾಂ ನೃಣಾಂ ನಾಸೃಕ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೨೮||

ರಕ್ತಸ್ಯಾಯೋಗಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಾಹ- ತತ್ರ ದುರ್ದಿನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ದಿನ ಇತಿ ನಿತ್ಯಗಕಾಲದೋಷಃ| ಕೇಚಿದ್ ‘ದುರ್ದಿನೇ’ ಇತಿ ನ ಪಠನ್ತಿ| ದುರ್ವಿದ್ಧೇ ಇತಿ ವೈದ್ಯಕ್ರಿಯಾದೋಷಃ| ಶೀತವಾತಯೋರಿತಿ ಕಾಲಕೃತೋ ದೋಷಃ| ಭುಕ್ತಮಾತ್ರ ಇತಿ ಆವಸ್ಥಿಕಕಾಲದೋಷಃ; ‘ಅಭುಕ್ತವತ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ಕನ್ದತ್ವಾತ್ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾತ್| ಮದೋ ವಿಷಮದ್ಯಜೋ ವಿಕಾರಃ, ಆರ್ತಾನಾಂ ಪೀಡಿತಾನಾಮ್| ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಿನಾಮಿತಿ ಸಙ್ಗೋಽಪ್ರವರ್ತನಮ್||೨೭-೨೮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

ತದ್ದುಷ್ಟಂ ಶೋಣಿತಮನಿರ್ಹ್ರಿಯಮಾಣಂ ಶೋಫದಾಹರಾಗಪಾಕವೇದನಾ ಜನಯೇತ್ ||೨೯||

ದುಷ್ಟರಕ್ತಸ್ಯಾಸ್ರುತಿದೋಷಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ತದ್ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

ಅತ್ಯುಷ್ಣೇಽತಿಸ್ವಿನ್ನೇಽತಿವಿದ್ಧೇಽಜ್ಞೈರ್ವಿಸ್ರಾವಿತಮತಿಪ್ರವರ್ತತೇ ; ತದತಿಪ್ರವೃತ್ತಂ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಮಾನ್ಧ್ಯಮಧಿಮನ್ಥತಿಮಿರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಮಾಕ್ಷೇಪಕಂ ದಾಹಂ ಪಕ್ಷಾಘಾತಮೇಕಾಙ್ಗವಿಕಾರಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸೌ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಮರಣಂ ಚಾಪಾದಯತಿ ||೩೦||

ಅತಿಯೋಗಂ ವ್ಯಾಪದಶ್ಚೋಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಅತ್ಯುಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ಯುಷ್ಣೇ ಅತ್ಯುಷ್ಣಕಾಲೇ| ಅತಿಸ್ವಿನ್ನೇ ಅತಿಸ್ವೇದಿತೇ| ಅತಿವಿದ್ಧೇಽಜ್ಞೈರಿತಿ ಆಜ್ಞಾ ಅದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾಣಃ| ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಂ ಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಆನ್ಧ್ಯಮ್ ಅನ್ಧತಾಮ್| ಅಧಿಮನ್ಥಃ ಚಕ್ಷೂರೋಗೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಪೂರ್ವಕಃ, ತಿಮಿರಂ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ, ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಶಬ್ದೋಽಧಿಮನ್ಥತಿಮಿರಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶಿರೋಭಿತಾಪಾದೀನ್ ಶಿರಸ್ಯತಿಹೃತಂ ರಕ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಧಾತುಕ್ಷಯಂ ಸರ್ವತ್ರೈವಾತಿಹೃತಮ್| ಏಕಾಙ್ಗವಿಕಾರಮಿತಿ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಙ್ಗೇ ಯ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಸ ಏಕಾಙ್ಗವಿಕಾರಃ, ಸ ಚಾತ್ರ ವಾತಜನಿತಃ||೩೦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

ತಸ್ಮಾನ್ನ ಶೀತೇ ನಾತ್ಯುಷ್ಣೇ ನಾಸ್ವಿನ್ನೇ ನಾತಿತಾಪಿತೇ | ಯವಾಗೂಂ ಪ್ರತಿ ಪೀತಸ್ಯ ಶೋಣಿತಂ ಮೋಕ್ಷಯೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೩೧||

ಅಯೋಗಾತಿಯೋಗೌ ಸಹೇತುಕೌ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಂ ಸಹೇತುಕಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಶೀತೇ ನಾತ್ಯುಷ್ಣೇ ಸಾಧಾರಣೇ ಕಾಲೇ| ನಾಸ್ವಿನ್ನೇ ನಾತಿಸ್ವೇದಿತೇ| ನಾತಿತಾಪಿತೇ ಸೂರ್ಯತಾಪಾದಿಭಿಃ| ಯವಾಗೂರತ್ರ ತಿಲಯವಾಗೂಃ, ತಸ್ಯಾಃ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನೀಯತ್ವಾದ್ರಕ್ತೋತ್ಕ್ಲೇಶಕರತ್ವಾಚ್ಚ| ಪ್ರತಿಪೀತಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪಾನಾನ್ತರಂ ಸೂಚಯತಿ; ತೇನ ಯವಾಗ್ವಾ ದ್ವಿತೀಯಪಾನಾನನ್ತರಂ ತೃತೀಯಪಾನಾನನ್ತರಂ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಯವಾಗೂರ್ವಿರಲದ್ರವಾ ಬಹುಸಿಕ್ಥಾ, ತಾಂ ಪ್ರತಿಪೀತಸ್ಯ, ಸಾ ಹಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಕ್ಲೇದನಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ವೇದಲತ್ವಾದ್ದ್ರವೋಷ್ಣತ್ವಾಚ್ಚ ಶೋಣಿತಂ ವಿಲಾಯಯತಿ; ಪ್ರತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಮಾತ್ರಾರ್ಥಃ, ತೇನ ಯವಾಗೂಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಪೀತವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ’||೩೧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

ಸಮ್ಯಗ್ಗತ್ವಾ ಯದಾ ರಕ್ತಂ ಸ್ವಯಮೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ | ಶುದ್ಧಂ ತದಾ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಸ್ರಾವಿತಂ ಚ ತತ್ ||೩೨||

ಇದಾನೀಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ಯ ಸುವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಚೈಕೇನೈವ ವಾಕ್ಯೇನ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಗತ್ವಾ ಯದಾ ರಕ್ತಮಿತಿ ಗತ್ವಾ ನಿಃಸೃತ್ಯ, ಯದಾ ಸಮ್ಯಗ್ರಕ್ತಂ ರಕ್ತವರ್ಣಂ ಶೋಣಿತಂ ಭವತಿ ತದಾ ಶುದ್ಧಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್; ಸಮ್ಯಗ್ವಿಸ್ರಾವಿತಪಕ್ಷೇ ತ್ವಯಮರ್ಥಃ- ಸಮ್ಯಗ್ಗತ್ವೇತಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಕೃತ್ವಾ, ಯದಾ ರಕ್ತಂ ರುಧಿರಂ, ಸ್ವಯಮೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ ಅವಸ್ಥಿತಿಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಸ್ರಾವಿತಂ ಚ ತದ್ರಕ್ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್| ಚಕಾರೇಣೈತಲ್ಲಕ್ಷಣದ್ವಯಂ ಲಭ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಮ್ಯಗ್ಗತ್ವೇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮನ್ಯಥಾ ಕೃತ್ವಾ ಸಾರ್ಧಶ್ಲೋಕೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- “ನ ಚಾತಿವೇಗಂ ನಾವೇಗಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಿನಿಃಸೃತಮ್| ವಿಹಾಯ ದುಷ್ಟತಾಂ ಸ್ವೇನ ರೂಪೇಣ ಹ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ|| ಪ್ರಯತ್ನಮನಪೇಕ್ಷ್ಯಾಸೃಕ್ ತದಾ ಶುದ್ಧಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್”- ಇತಿ||೩೨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ಲಾಘವಂ ವೇದನಾಶಾನ್ತಿರ್ವ್ಯಾಘೇರ್ವೇಗಪರಿಕ್ಷಯಃ | ಸಮ್ಯಗ್ವಿಸ್ರಾವಿತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಸಾದೋ ಮನಸಸ್ತಥಾ ||೩೩||

ಆಭ್ಯನ್ತರಮಪರಮಪಿ ರಕ್ತಶುದ್ಧಿಸ್ರಾವಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಲಾಘವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಛಾರೀರಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಸ್ರಾವಿತೇ ಲಿಙ್ಗಂ; ಪ್ರಸಾದೋ ಮನಸಸ್ತಥೇತಿ ಪುನರ್ಮಾನಸಮ್||೩೩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

ತ್ವಗ್ದೋಷಾ ಗ್ರನ್ಥಯಃ ಶೋಫಾ ರೋಗಾಃ ಶೋಣಿತಜಾಶ್ಚ ಯೇ | ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಶೀಲಾನಾಂ ನ ಭವನ್ತಿ ಕದಾಚನ ||೩೪||

ಶೋಣಿತಸ್ರಾವಣಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತ್ವಗ್ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗ್ದೋಷಾ ಅಷ್ಟಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ ನ್ಯಚ್ಛನೀಲಿಕಾದಯಶ್ಚ, ಗ್ರನ್ಥಯೋ ವಾತಾದಿನಿಮಿತ್ತಾ ಸಿರಾಗ್ರನ್ಥಿಶ್ಚ| ಶೋಣಿತಜಾ ರೋಗಾ ರಕ್ತಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧಿವಿಸರ್ಪಾದಯಃ| ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಶೀಲಾನಾಂ ರಕ್ತಸ್ರಾವಣಾಭ್ಯಾಸಕಾರಿಣಾಮ್||೩೪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

ಅಥ ಖಲ್ವಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ರಕ್ತೇ ಏಲಾಶೀತಶಿವಕುಷ್ಠತಗರಪಾಠಾಭದ್ರದಾರುವಿಡಙ್ಗಚಿತ್ರಕತ್ರಿಕಟುಕಾಗಾರಧೂಮಹರಿದ್ರಾರ್ಕಾಙ್ಕುರನಕ್ತಮಾಲಫಲೈರ್ಯಥಾಲಾಭಂ ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವಾ ಚೂರ್ಣೀಕೃತೈರ್ಲವಣತೈಲಪ್ರಗಾಢೈರ್ವ್ರಣಮುಖಮವಘರ್ಷಯೇತ್, ಏವಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೩೫||

ಇದಾನೀಮಪ್ರವೃತ್ತರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನಾಯಾಹ- ಅಥ ಖಲ್ವಿಯಾದಿ| ಶೀತಾಶಿವಂ ಕರ್ಪೂರಂ, ನಕ್ತಮಾಲೋ ಬೃಹತ್ಕರಞ್ಜಃ| ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರಿತಿ ಏತೇನೈಕದ್ವಿದ್ರವ್ಯನಿಷೇಧಃ ಕೃತಃ| ಲವಣತೈಲಪ್ರಗಾಢೈರಿತಿ ಸೈನ್ಧವತಿಲತೈಲೋತ್ಕಟೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

ಅಥಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೇ ರೋಧ್ರಮಧುಕಪ್ರಿಯಙ್ಗುಪತ್ತಙ್ಗುಪತ್ತಙ್ಗಗೈರಿಕಸರ್ಜರಸರಸಾಞ್ಜನಶಾಲ್ಮಲೀಪುಷ್ಪಶಙ್ಖಶುಕ್ತಿಮಾಷಯವಗೋಧೂಮಚೂರ್ಣೈಃ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ವ್ರಣಮುಖಮವಚೂರ್ಣ್ಯಾಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರೇಣಾವಪೀಡಯೇತ್ ಸಾಲಸರ್ಜಾರ್ಜುನಾರಿಮೇದಮೇಷಶೃಙ್ಗಧವಧನ್ವನತ್ವಗ್ಭಿ ರ್ವಾ ಚೂರ್ಣಿತಾಭಿಃ ಕ್ಷೌಮೇಣ ವಾ ಧ್ಮಾಪಿತೇನ ಸಮುದ್ರಫೇನಲಾಕ್ಷಾಚೂರ್ಣೈರ್ವಾ, ಯಥೋಕ್ತರ್ವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯೈರ್ಗಾಢಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ಶೀತಾಚ್ಛಾದನಭೋಜನಾಗಾರೈಃ ಶೀತೈಃ ಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕೈಶ್ಚೋಪಚರೇತ್, ಕ್ಷಾರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ವಾ ದಹೇದ್ಯಥೋಕ್ತಂ, ವ್ಯಧಾದನನ್ತರಂ ತಾಮೇವಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಾಂ ಸಿರಾಂ ವಿಧ್ಯೇತ್; ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥಂ ವಾ ಶರ್ಕರಾಮಧುಮಧುರಂ ಪಾಯಯೇತ್, ಏಣಹರಿಣೋರಭ್ರಶಶಮಹಿಷವರಾಹಾಣಾಂ ವಾ ರುಧಿರಂ; ಕ್ಷೀರಯೂಷರಸೈಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೈಶ್ಚಾಶ್ನೀಯಾತ್; ಉಪದ್ರವಾಂಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಮುಪಚರೇತ್ ||೩೬|| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಸ್ರುತೇ ರಕ್ತೇ ಮನ್ದಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇಽನಲಃ | ಪವನಶ್ಚ ಪರಂ ಕೋಪಂ ಯಾತಿ ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯತ್ನತಃ ||೩೭|| ತಂ ನಾತಿಶೀತೈರ್ಲಘುಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಶೋಣಿತವರ್ಧನೈಃ | ಈಷದಮ್ಲೈರನಮ್ಲೈರ್ವಾ ಭೋಜನೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೩೮||

ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ರಕ್ತಾಸ್ಥಾಪನಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪತ್ತಙ್ಗಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ಸರ್ಜರಸೋ ರಾಲಾ, ಶುಕ್ತಿರ್ಜಲಶುಕ್ತಿಃ| ಸಾಲಃ ಶಙ್ಕುಃ, ಸರ್ಜಃ ಶಾಲಭೇದಃ, ಅರ್ಜುನಃ ಕಕುಭಃ, ಅರಿಮೇದಃ ‘ಅರಿಮಞ್ಜ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಮೇಷಶೃಙ್ಗಃ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗಃ, ಧನ್ವನಃ ‘ಧಮ್ಮಣ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಸಾಲಾದಿತ್ವಗ್ಭಿಶ್ಚೂರ್ಣೀಕೃತಾಭಿಃ ‘ವ್ರಣಮುಖಮವಚೂರ್ಣ್ಯಾಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರೇಣಾವಪೀಡಯೇತ್’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷೌಮೇಣ ವಾ ಧ್ಮಾಪಿತೇನ ಅತಸೀವಸ್ತ್ರೇಣ ದಗ್ಧೇನ ‘ವ್ರಣಮುಖಮವಚೂರ್ಣ್ಯಾಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರೇಣಾವಪೀಡಯೇತ್’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯಥೋಕ್ತೈರ್ವಾ ವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯೈರಿತಿ ಕ್ಷೌಮಕಾರ್ಪಾಸವಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ| ಆಚ್ಛಾದನಂ ವಸ್ತ್ರಾದಿ, ಪ್ರದೇಹೋ ಲೇಪಃ, ಪರಿಷೇಕೋ ಧಾರಾಸೇಕಃ| ಯಥೋಕ್ತಂ ವಲಯಬಿನ್ದ್ವಾದಿ ಭೇದೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಧಾದನನ್ತರಂ ಪ್ರಾಕ್ಕೃತವ್ಯಧನಾದಧಃಸ್ಥಾನೇ , ತಾಮೇವ ಪೂರ್ವವಿದ್ಧಾಂ ಸಿರಾಂ ವಿಧ್ಯೇತ್, ರಕ್ತಗತಿಚ್ಛೇದನಾರ್ಥಮ್| ರಕ್ತಾತಿಸ್ರುತಾವಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಭೇಷಜಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಏಣಃ ಕೃಷ್ಣಹರಿಣಃ, ಹರಿಣಸ್ತಾಮ್ರವರ್ಣಃ; ಏಣಾದಿರಕ್ತಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ರಕ್ತಾಪ್ಯಾಯನಾರ್ಥಂ; ತಚ್ಚಾದುಷ್ಟಮಸಂಸ್ಕೃತಂ ಚ| ರಕ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ಭೋಜನಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಕ್ಷೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಯೂಷೋ ಮುದ್ಗಯೂಷಃ, ರಸೋ ಮಾಂಸರಸಃ| ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೈರಿತಿ ಶೋಭನಂ ಕೃತ್ವಾ ಘೃತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧೀಕೃತೈಃ| ಅಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ಕ್ಷೀರಾದಿಸಿಕ್ತಮೋದನಂ ಭುಞ್ಜೀತ| ಪಿತ್ತದುಷ್ಟರಕ್ತಸ್ಯೈವಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಾವತಿಪ್ರವೃತ್ತರಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಭೋಜನಮ್, ಅಥವಾ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಕಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ಕ್ಷೀರಭೋಜನಂ, ಕಫದುಷ್ಟರಕ್ತಸ್ಯೈವಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಾವತಿಪ್ರವೃತ್ತರಕ್ತಸ್ಯ ಯೂಷಭೋಜನಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿಕಸ್ಯೈವ ವಾ; ವಾತದುಷ್ಟರಕ್ತಸ್ಯೈವಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಾವತಿಪ್ರವೃತ್ತರಕ್ತಸ್ಯ ರಸಭೋಜನಂ, ವಾತಪ್ರಕೃತಿಕಸ್ಯೈವ ವಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ದೀಪ್ತಮಧ್ಯಮನ್ದಾಗ್ನೀನಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಸಿಕ್ತಮೋದನಂ ಭೋಜನಮಾಹುಃ; ಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯೇಕೇ| ಅತಿಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನ್ ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಮಾಹ- ಉಪದ್ರವಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದ್ರವಾನ್ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾದೀನ್| ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಸ್ವಕೀಯೇನ ಸ್ವಕೀಯೇನೋಪಚಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾತುಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದನತಿಶೀತಾದಿಭೋಜನೈಃ ಪ್ರಯತ್ನತಸ್ತಂ ಪುರುಷಮುಪಾಚರೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಅಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಶೋಣಿತಾಪ್ಯಾಯನಾರ್ಥಮುಪದ್ರವಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಚ| ಈಷದಮ್ಲೈರ್ದಾಡಿಮಾಮಲಕೈಃ, ತೇಷಾಮೇವಾಮ್ಲೇಷು ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್||೩೬-೩೮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ಚತುರ್ವಿಧಂ ಯದೇತದ್ಧಿ ರುಧಿರಸ್ಯ ನಿವಾರಣಮ್ | ಸನ್ಧಾನಂ ಸ್ಕನ್ದನಂ ಚೈವ ಪಾಚನಂ ದಹನಂ ತಥಾ ||೩೯|| ವ್ರಣಂ ಕಷಾಯಃ ಸನ್ಧತ್ತೇ ರಕ್ತಂ ಸ್ಕನ್ದಯತೇ ಹಿಮಮ್ | ತಥಾ ಸಮ್ಪಾಚಯೇದ್ಭಸ್ಮ ದಾಹಃ ಸಙ್ಕೋಚಯೇತ್ ಸಿರಾಃ ||೪೦||

ಚತುರ್ವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಾನಂ ಶಸ್ತ್ರಪದಸ್ಯ, ಸ್ಕನ್ದನಂ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಸ್ತ್ಯಾನೀಕರಣಂ, ಪಾಚನಂ ದಹನಂ ಚ ಶಸ್ತ್ರಪದಸ್ಯ| ಕಷಾಯಃ ಕಷಾಯರಸದ್ರವ್ಯಂ, ತಚ್ಚ ಲೋಧ್ರಾದಿಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಹರೀತಕ್ಯಾದಿಕಂ ಪಞ್ಚವಲ್ಕಲಾದಿಕಂ ಚಾಹುಃ| ಹಿಮಂ ಶೀತಮ್| ಭಸ್ಮ ಕ್ಷೌಮಾದಿಜನಿತಮ್| ದಹನಂ ಶಲಾಕಾಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ||೩೯-೪೦||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

ಅಸ್ಕನ್ದಮಾನೇ ರುಧಿರೇ ಸನ್ಧಾನಾನಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ | ಸನ್ಧಾನೇ ಭ್ರಶ್ಯಮಾನೇ ತು ಪಾಚನೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೪೧|| ಕಲ್ಪೈರೇತೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯತೇತ ಯಥಾವಿಧಿ | ಅಸಿದ್ಧಿಮತ್ಸು ಚೈತೇಷು ದಾಹಃ ಪರಮ ಇಷ್ಯತೇ ||೪೨||

ಇದಾನೀಂ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾಸಿದ್ಧಾವುತ್ತರೋತ್ತರಂ ವಿಧ್ಯವಸರಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಅಸ್ಕನ್ದಮಾನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಶೀತೋಪಚಾರಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ತೇನ ಯದಾ ಸ್ತ್ಯಾನೀಭೂಯ ರಕ್ತಂ ನ ತಿಷ್ಠತಿ ತದಾ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿ ಪಞ್ಚವಲ್ಕಲಾದಿ ವಾ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್; ಸನ್ಧಾನೇನ ಚೇನ್ನ ತಿಷ್ಠತಿ ರಸಂ ತದಾ ಪಾಚನಂ ಭಸ್ಮ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್; ಏಭಿಸ್ತ್ರೀಭಿರ್ವಿಧಾನೈರ್ಯದಿ ನ ತಿಷ್ಠತಿ ರಕ್ತಂ ತದಾ ದಹನಂ ಶೋಣಿತಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೧-೪೨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

ಶೇಷದೋಷೇ ಯತೋ ರಕ್ತೇ ನ ವ್ಯಾಧಿರತಿವರ್ತತೇ | ಸಾವಶೇಷೇ ತತಃ ಸ್ಥೇಯಂ ನ ತು ಕುರ್ಯಾದತಿಕ್ರಮಮ್ ||೪೩||

ಇದಾನೀಂ ರಕ್ತಾತಿಸ್ರಾವದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶೇಷೇತ್ಯಾದಿ| ನ ವ್ಯಾಧಿರತಿವರ್ತತೇ ನ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ಸಾವಶೇಷೇ ತತಃ ಸ್ಥೇಯಮಿತಿ ಸಾವಶೇಷೇ ದೋಷೇ ರಕ್ತಂ ಪುನಃ ಸಂಶಮನಾದಿಭಿರ್ಜಯೇತ್||೪೩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

ದೇಹಸ್ಯ ರುಧಿರಂ ಮೂಲಂ ರುಧಿರೇಣೈವ ಧಾರ್ಯತೇ | ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ನೇನ ಸಂರಕ್ಷ್ಯಂ ರಕ್ತಂ ಜೀವ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ ||೪೪||

ಕುತಃ ಪುನಃ ಶೋಣಿತಸ್ರಾವಣೇಽತಿಕ್ರಮೋ ನ ಕರಣೀಯ ಇತ್ಯಾಹ- ದೇಹಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಮಿತಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತಿಪ್ರಲಯೇಷು ಶೋಣಿತಮೇವ ಹೇತುಃ, ಅನೇನೈವ ಧಾರ್ಯತೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ||೪೪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಸೇಕಾದ್ಯೈಃ ಶೀತೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತೇಽನಿಲೇ | ಶೋಫಂ ಸತೋದಂ ಕೋಷ್ಣೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ಪರಿಷೇಚತ್ ||೪೫||

ಶೋಣಿತಾವಸೇಕೇ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೪೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯ ||೧೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೪||