14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ ശോണിതവര്ണനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

തത്ര പാഞ്ചഭൌതികസ്യ ചതുര്വിധസ്യ ഷഡ്രസസ്യ ദ്വിവിധവീര്യസ്യാഷ്ടവിധവീര്യസ്യ വാऽനേകഗുണസ്യോപയുക്തസ്യാഹാരസ്യ സമ്യക്പരിണതസ്യ യസ്തേജോഭൂതഃ സാരഃ പരമസൂക്ഷ്മഃ സ `രസഃ’ ഇത്യുച്യതേ, തസ്യ ഹൃദയം സ്ഥാനം, സ ഹൃദയാച്ചതുര്വിംശതിധമനീരനുപ്രവിശ്യോര്ധ്വഗാദശ ദശാധോഗാമിന്യശ്ചതസ്രശ്ച തിര്യഗ്ഗാഃ കൃത്സ്നം ശരീരമഹരഹസ്തര്പയതി വര്ധയതി ധാരയതി യാപയതി ചാദൃഷ്ടഹേതുകേന കര്മണാ | തസ്യ ശരീരമനുസരതോऽനുമാനാദ്ഗതിരുപലക്ഷയിതവ്യാ ക്ഷയവൃദ്ധിവൈകൃതൈഃ | തസ്മിന് സര്വശരീരാവയവദോഷധാതുമലാശയാനുസാരിണി രസേ ജിജ്ഞാസാ- കിമയം സൌമ്യസ്തൈജസ? ഇതി | അത്രോച്യതേ- സ ഖലു ദ്രവാനുസാരീ സ്നേഹനജീവനതര്പണധാരണാദിഭിര്വിശേഷൈഃ സൌമ്യ ഇത്യവഗമ്യതേ ||൩||

ശോണിതോത്പത്തേ രസാധീനത്വാദ്രസമേവ ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്യാഹാരസ്യ യഃ സാരഃ സ `രസ’ ഇത്യുച്യത ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| പാഞ്ചഭൌതികസ്യേതി പൃഥിവ്യാദിഭൂതദ്രവ്യഭേദേന, ചതുര്വിധസ്യേതി പേയലേഹ്യഭോജ്യഭക്ഷ്യഭേദേന, ഷഡ്രസസ്യേതി മധുരാദിരസഭേദേന, ദ്വിവിധവീര്യസ്യേതി ശീതോഷ്ണവീര്യഭേദേന, പക്ഷാന്തരമാഹ- അഷ്ടവിധവീര്യസ്യ വേതി ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷവിശദപിച്ഛിലമൃദുതീക്ഷ്ണഭേദേന, അനേകഗുണസ്യേതി ശീതാദിദ്രവാദിഗുണഭേദേന വിംശതിഗുണസ്യ, ഉപയുക്തസ്യേതി സമ്യക്പരിണതസ്യേത്യനേനൈവോപയുക്തപദാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാദ്യദുപയുക്തഗ്രഹണം കരോതി തത് സമ്യഗ്യോഗം സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തീയദ്വാദശവിധാശനപ്രവിചാരമപേക്ഷ്യോപയോഗം പ്രാപയതി| തേജോഭൂത ഇതി തേജസാ ഭൂതസ്തേജോഭൂതോ വഹ്നിസമ്ഭൂത ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു തേജഃശബ്ദേന ഘൃതമാഹുഃ, തത്ര തേജോഭൂതോ ഘൃതവദുത്പന്ന ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു വദന്തി- ഭൂതശബ്ദോऽത്രോപമാനാര്ഥഃ, തത്ര തേജോഭൂതോ ഘൃതാകാര ഇത്യര്ഥഃ| സാര ഇതി വിഡാദിമലരഹിത ഇത്യര്ഥഃ| പരമസൂക്ഷ്മ ഇതി അതിശയേനാസ്ഥൂലാവയവഃ, സൂക്ഷ്മസ്രോതോऽനുസാരീത്യര്ഥഃ| രസസ്യ സ്ഥാനമാഹ- തസ്യേത്യാദി| തസ്യ രസസ്യ സര്വദേഹാനുസാരിത്വേऽപി ഹൃദയം സ്ഥാനം ; ഹൃദയശബ്ദേനാത്ര ഹൃദയോപലക്ഷിതഃ പ്രദേശ ഉച്യതേ, ന തു സാക്ഷാദ്ധൃദയം; കുതഃ? ഹൃദയസ്യൌജഃസ്ഥാനത്വാത്| രസസ്യ ക്രിയാം നിര്ദിശന്നാഹ- സ ഹൃദയാദിത്യാദി| തര്പയതീതി ബാലമധ്യസ്ഥവിരാന് സര്വാനേവ പ്രീണയതി; അന്യേ ഗര്ഭം തര്പയതീതി മന്യന്തേ, തസ്യാഹാരാസമ്ഭവാത്; വര്ധയതീതി ബാലം; ധാരയതീതി മധ്യം സമ്പൂര്ണധാതുത്വാത്, കേചിത് `ധാരയതി’ ഇത്യത്ര `ജീവയതി’ ഇതി പഠന്തി, അത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ; യാപയതീതി വൃദ്ധം ക്ഷീയമാണദേഹത്വാത്| കേചിദത്ര `ഹൃദയാത്’ ഇത്യാദി പാഠം `ചതസ്രശ്ച തിര്യഗ്ഗാഃ’ ഇത്യന്തം ന പഠന്തി, `കൃത്സ്നം ശരീരം’ ഇത്യാദി ച പഠന്തി| കുതഃ പുനരയം തര്പണാദി കരോതീത്യാഹ- അദൃഷ്ടഹേതുകേന കര്മണാ; പ്രാക്തനകര്മണേത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു കേഷാഞ്ചിദേവ മര്തുമിച്ഛൂനാം കുതോ ന തര്പണാദി കരോതീതി പൃഷ്ട ആഹ- അദൃഷ്ടഹേതുകേന കര്മണേതി| തസ്യ ശരീരമിത്യാദി തസ്യേതി രസസ്യ| അനുസരതഃ അനുഗച്ഛതഃ| ക്ഷയവൃദ്ധിവൈകൃതൈരിതി വൈകൃതം വികാരഃ; ക്ഷയവികാരൈഃ `രസക്ഷയേ ഹൃത്പീഡാ കമ്പ’ ഇത്യാദിഭിഃ, വൃദ്ധിവികാരൈഃ `ഹൃദയോത്ക്ലേദം’ ഇത്യാദിഭിഃ| തത്ര ക്ഷയവൃദ്ധിവികാരൈര്വികൃതസ്യ; ക്ഷയവൃദ്ധിവൈകൃതൈശ്ചേത്യത്ര ചകാരോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന സര്വശരീരതര്പണാദിഭിശ്ചാവികൃതസ്യ ഗതിരനുമന്തവ്യേത്യര്ഥഃ| രസസ്വഭാവം വിനിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തസ്മിന്നിത്യാദി| തസ്മിന്നിതി പൂര്വോക്തേ രസേ| ജിജ്ഞാസാ ജ്ഞാതുമിച്ഛാ| കിമയം സൌമ്യഃ കഫവത്, അഥവാ തൈജസഃ പിത്തവത്? ഇതി സംശയഃ| അത്രോച്യത ഇത്യാദി| അനുസാരീ അനുസരണശീലഃ, സ്നേഹനഃ സ്നേഹയതീതി, ജീവനോ ജീവയതീതി, തര്പണഃ പ്രീണനഃ ശരീരസ്യ, ആദിശബ്ദാദവഷ്ടമ്ഭനാദയഃ| വിശേഷൈഃ ഭേദൈഃ| അവഗമ്യതേ അവബുധ്യതേ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

സ ഖല്വാപ്യോ രസോ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ പ്രാപ്യ രാഗമുപൈതി ||൪||

ഇദാനീം ക്രമനിഷ്പത്ത്യാ ശോണിതം ദര്ശയന്നാഹ- സ ഖല്വിത്യാദി| ഖലുശബ്ദോऽപ്യര്ഥഃ| ആപ്യോऽപി രസോ രാഗമുപൈതി ലോഹിതത്വം ഗച്ഛതി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ശ്ലോകൌ ചാത്ര ഭവതഃ- രഞ്ജിതാസ്തേജസാ ത്വാപഃ ശരീരസ്ഥേന ദേഹിനാമ് | അവ്യാപന്നാഃ പ്രസന്നേന രക്തമിത്യഭിധീയതേ ||൫||

തമേവാര്ഥം ശ്ലോകേന സ്പഷ്ടീകുര്വന്നാഹ- ഭവതശ്ചാത്രേത്യാദി| ശരീരസ്ഥേന യകൃത്ലീഹസ്ഥേനൈവ, പ്രസന്നേന പ്രകൃതിസ്ഥേന, ഇര്ത്ഥഭൂതേന തേജസാ രഞ്ജകനാമ്നാ, അവ്യാപന്നാ ഏവങ്ഗുണവിശിഷ്ടാ ആപോ രഞ്ജിതാ ലോഹിതീകൃതാഃ സത്യോ രക്തമിത്യുച്യതേ| ആപോऽത്ര രസഃ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

രസാദേവ സ്ത്രിയാ രക്തം രജഃസഞ്ജ്ഞം പ്രവര്തതേ | തദ്വര്ഷാദ്ദ്വാദശാദൂര്ധ്വം യാതി പഞ്ചാശതഃ ക്ഷയമ് ||൬||

രക്താര്തവയോരഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- രസാദേവേത്യാദി| രജഃസഞ്ജ്ഞമിതി സഞ്ജ്ഞാന്തരമേതത് സ്ത്രീയോനിപ്രവൃത്തസ്യ രക്തസ്യ, ഋതുകാലജം രക്തമേവ രജഃസഞ്ജ്ഞമുച്യത ഇത്യര്ഥഃ| തദ്വര്ഷാദ്ദ്വാദശാദൂര്ധ്വമിതി തദ്രജഃസഞ്ജ്ഞം ശോണിതം ദ്വാദശവര്ഷാദനന്തരം പ്രവര്തത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തസ്യ നിവൃത്തി കാലമാഹ- യാതി പഞ്ചാശതഃ ക്ഷയമിതി| `രസാദേവ രജഃ സ്ത്രീണാം മാസി മാസി ത്ര്യഹം സ്രവേത്| തദ്വര്ഷാദ്ദ്വാദശാദൂര്ധ്വം യാവത് പഞ്ചാശതം സമാഃ’- ഇത്യന്യേ പഠന്തി| സമാഃ വര്ഷാണി||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ആര്തവം ശോണിതം ത്വാഗ്നേയമ്, അഗ്നീഷോമീയത്വാദ്ഗര്ഭസ്യ ||൭||

രക്താര്തവയോഃ സൌമ്യരസസമ്ഭൂതയോരപി സ്വഭാവഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- ആര്തവമിത്യാദി| തുശബ്ദോऽത്ര ഭേദേ, തേന രസാത് സൌമ്യാജ്ജാതമപ്യാര്തവം ശോണിതം ചാഗ്നേയമ്| കുതഃ കാരണാദിത്യാഹ- അഗ്നീഷോമീയത്വാദ്ഗര്ഭസ്യേതി|- ആര്തവമാഗ്നേയം, ശുക്രം സൌമ്യം, താഭ്യാമഗ്നീഷോമീയോ ഗര്ഭോ ഭവതി| നനു യദ്യാര്തവമപി സൌമ്യം ഭവതി, തദാ സൌമ്യാരബ്ധഃ സൌമ്യ ഏവ ഗര്ഭോ ഭവതി; ന ചൈവമ്, അഗ്നീഷോമീയത്വാദ്ഗര്ഭസ്യേത്യത്രാര്തവസ്യാഗ്നേയത്വമുച്യതേ, ആര്തവശോണിതയോഃ സ്വഭാവാഭേദാദാര്തവസ്യാഗ്നേയത്വേ ഉക്തേ ശോണിതസ്യാപ്യാഗ്നേയത്വമുക്തമേവേതി| `ആര്തവശോണിതം ത്വാഗ്നേയമ്’- ഇത്യന്യേ പഠന്തി; `ആര്തവം ച തച്ഛോണിതം ചേത്യാര്തവശോണിതം; തുശബ്ദോऽത്രാവധാരണേ, തേനാര്തവസ്യാഗ്നേയത്വമവധാരയതി’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| രക്തം പുനരനുഷ്ണശീതമേവമാചാര്യാ മന്യന്തേ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

പാഞ്ചഭൌതികം ത്വപരേ ജീവരക്തമാഹുരാചാര്യാഃ ||൮||

ശോണിതസ്വഭാവേ മതാന്തരമാഹ- പാഞ്ചഭൌതികമിത്യാദി| ജീവരക്തമിതി ജീവതുല്യം രക്തമ്| കുതഃ? ജീവച്ഛരീരേ രക്തദര്ശനാത്, മൃതശരീരേ ചാദര്ശനാത്; നതു ജീവരക്തമോജ ഇതി, ഏവം പ്രസ്തുതസ്യൈവ രക്തസ്യ ലക്ഷണമനുക്തം സ്യാത്||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

വിസ്രതാ ദ്രവതാ രാഗഃ സ്പന്ദനം ലഘുതാ തഥാ | ഭൂമ്യാദീനാം ഗുണാ ഹ്യേതേ ദൃശ്യന്തേ ചാത്ര ശോണിതേ ||൯||

തദേവ പാഞ്ചഭൌതികത്വം സുഖബോധാര്ഥം സ്പഷ്ടയിതുമാഹ- വിസ്രതേത്യാദി| വിസ്രതാ ആമഗന്ധതാ, ഭൂമിഗുണഃ; ദ്രവതാ ദ്രവഭാവഃ, അയമമ്ബുഗുണഃ; രാഗോ രക്തതാ, തേജോഗുണഃ; സ്പന്ദനം കിഞ്ചിച്ചലനം, വാതഗുണഃ; ലഘുതാ അഗുരുത്വമ്, ആകാശഗുണഃ| ഭൂമ്യാദീനാമിത്യത്രാദിശബ്ദേനാപ്തേജോവായ്വാകാശാ ഗൃഹ്യന്തേ| ഹി യസ്മാദര്ഥേ, യസ്മാദേതേ വിസ്രതാദയഃ പൃഥിവ്യാദീനാം ഗുണാ അത്ര ശോണിതേ ദൃശ്യന്തേ, തസ്മാദ്രക്തം പാഞ്ചഭൌതികമിതി||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം മാംസാന്മേദഃ പ്രജായതേ | മേദസോऽസ്ഥി തതോ മജ്ജാ മജ്ജ്ഞഃ ശുക്രം തു ജായതേ ||൧൦||

ശോണിതപ്രസങ്ഗേനാന്യേഷാമപി ധാതൂനാം ക്രമേണോത്പത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- രസാദ്രക്തമിത്യാദി| സ ഖല്വാപ്യോ രസോ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ പ്രാപ്യ രാഗമുപൈതീത്യനേനൈവ രസാദേവ രക്തസ്യ ഭവനേ ഉക്തേ രസാത് പുനഃ ശോണിതസമ്ഭവനവചനം നിയമാര്ഥമ്| തേന രസാത് ക്രമോത്പത്ത്യാ ശോണിതമേവ ഭവതി ന പരേ ധാതവ ഇതി| ഏതേന യുഗപദേവ സര്വധാതുഷു രസസഞ്ചാരാദ്രസേനൈവ സര്വധാതുപോഷണമിതി തന്ത്രാന്തരീയം വചോ നിരസ്തമ്| നനു, യദി പരിണമന്തി രസാദയോ രക്താദിഭാവേന, തര്ഹി സര്വേഷാമുത്സാദഃ സ്യാത്? സന്തത്യാ പരിണാമ ഇതി ചേത്തര്ഹി സര്വേഷാം പൂര്വേഷാമല്പതാ സ്യാദുത്തരേഷാം ബാഹുല്യമിതി? നൈതദസ്തി| തേഷാം രസാദീനാം മലസ്ഥൂലാണുഭാഗവിശേഷേണ ത്രിവിധഃ പരിണാമോ ഭവതി; തദ്യഥാ- അന്നാത് പച്യമാനാദ്വിണ്മൂത്രം മലഃ, സാരോ രസഃ; രസാദഗ്നിപക്വാന്മലഃ കഫഃ, സ്ഥൂലോ ഭാഗോ രസഃ, അണുഭാഗോ രക്തം; രക്താദഗ്നിപക്വാന്മലഃ പിത്തം, സ്ഥൂലഭാഗഃ ശോണിതമ്, അണുഭാഗസ്തു മാംസമിതി; തതോऽപ്യാത്മപാവകപച്യമാനാന്മലഃ ശ്രോത്രനാസാകര്ണാക്ഷിപ്രജനനാദിസ്രോതോമലഃ, സ്ഥൂലഭാഗോ മാംസം, സൂക്ഷ്മോ മേദഃ; തതോऽപി നിജവഹ്നിപച്യമാനാന്മലഃ സ്വേദഃ, സ്ഥൂലോംऽശോ മേദ ഏവ, സൂക്ഷ്മഭാഗോऽസ്ഥി; തതോऽപി പച്യമാനാന്മലഃ കേശലോമശ്മശ്രൂണി, സ്ഥൂലോऽസ്ഥി, സൂക്ഷ്മസ്തു മജ്ജാ; തതോऽപി മജ്ജ്ഞഃ പാവകപച്യമാനാന്മലോ നയനപുരീഷത്വചാം സ്നേഹഃ, സ്ഥൂലോ ഭാഗോ മജ്ജാ, സൂക്ഷ്മഃ ശുക്രം; തതഃ പുനഃ പച്യമാനാദുപമലോ നോത്പദ്യതേ സഹസ്രധാധ്മാതസുവര്ണവത്, സ്ഥൂലോ ഭാഗഃ ശുക്രമേവ, സ്നേഹഭാഗഃ സൂക്ഷ്മസ്തേജോഭൂതമോജഃ| പൂര്വോക്ത ഏവാര്ഥഃ ശ്ലോകാഭ്യാം കഥ്യതേ- “സ്ഥൂലാണ്വംശമലൈഃ സര്വേ ഭിദ്യന്തേ ധാതവസ്ത്രിധാ| സ്വഃ സ്ഥൂലോംऽശഃ പരം സൂക്ഷ്മസ്തന്മലം യാതി തന്മലഃ|| സ്വാഗ്നിഭിഃ പച്യമാനേഷു മലഃ ഷട്സു രസാദിഷു| ന ശുക്രേ പച്യമാനേऽപി ഹേമനീവാക്ഷയേ മലഃ - ഇതി| ആകൃഷ്ടാണ്ഡകോഷസ്യ പുംസഃ ശ്മശ്രുപാതാച്ഛ്മശ്രു ശുക്രമല ഇത്യേകേ| തന്ന, ശ്മശ്രുഹീനസ്യാപി ശുക്രദര്ശനാത്| നനു, മാംസാന്മേദഃ പ്രജായത ഇത്യനര്ഥകം, ‘മജ്ജ്ഞഃ ശുക്രം തു ജായതേ’ ഇത്യേകേനൈവ ക്രിയാപദേന പ്രജായത ഇത്യസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത്| സത്യം, പ്രജായത ഇതി ക്രിയാപദം രസാദീനാം മേദഃപര്യന്താനാം വിശിഷ്ടകാര്യാന്തരോത്പാദദര്ശനാര്ഥമ്, ഏഭ്യ ഏവോപധാതവഃ സ്വഭാവാദുത്പദ്യന്തേ ന പുനരസ്ഥ്യാദിഭ്യ ഇതി| തഥാഹി - രസാത് സ്തന്യമാര്തവം ച, രക്താത് കണ്ഡരാഃ സിരാശ്ച, മാംസാദ്വസാത്വചൌ, മേദസഃ സ്നായുസന്ധീ ഇതി| ശുക്രം തു ജായത ഇതി ദ്വിതീയജായതേഗ്രഹണേന ശുക്രേ വിശിഷ്ടധര്മവത്താ ഉക്താ; ശുക്രം ഹി സ്വാഗ്നിപച്യമാനമപി നാണുഭാഗമുത്പാദയതി| അന്യേ തു ‘മേദഃ പ്രജായതേ’ ഇത്യത്ര `പ്രവര്തതേ’ ഇതി പഠന്തി, `ശുക്രം തു ജായതേ’ ഇത്യത്ര `ശുക്രസ്യ സമ്ഭവ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- സമ്ഭവാശബ്ദോऽത്ര പോഷണേ ന ത്വപൂര്വോത്പാദനേ, യതോ രസാദീനാം ശുക്രാന്താനാമാഗര്ഭാദേവോത്പത്തിരിതി||൧൦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

തത്രൈതേഷാം ധാതൂനാമന്നപാനരസഃ പ്രീണയിതാ ||൧൧|| രസജം പുരുഷം വിദ്യാദ്രസം രക്ഷേത് പ്രയത്നതഃ | അന്നാത്പാനാഞ്ച മതിമാനാചാരാഞ്ചാപ്യതന്ദ്രിതഃ ||൧൨||

രസസ്യ നിര്ദിഷ്ടസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയിതുമാഹ- തത്രൈഷാമിത്യാദി| തത്ര തേഷു ധാതുഷു മധ്യേ| ഏതേഷാം ധാതൂനാം പ്രാഗുക്താനാം രക്താദീനാമ്| അന്നപാനരസഃ അന്നപാനസ്യ സാരഃ| പ്രീണയിതാ തര്പയിതേത്യര്ഥഃ| അതന്ദ്രിതോऽനലസ ഇത്യര്ഥഃ||൧൧-൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

തത്ര ‘രസ’ ഗതൌ ധാതുഃ, അഹരഹര്ഗച്ഛതീത്യതോ രസഃ ||൧൩||

രസസ്യൈവ നിരുക്തിമാഹ- തത്ര രസഗതാവിത്യാദി||൧൩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

സ ഖലു ത്രീണി ത്രീണി കലാസഹസ്രാണി പഞ്ചദശ ച കലാ ഏകൈകസ്മിന് ധാതാവവതിഷ്ഠതേ; ഏവം മാസേന രസഃ ശുക്രം സ്ത്രീണാം ചാര്തവം ഭവതി ||൧൪|| ഭവതി ചാത്ര- അഷ്ടാദശസഹസ്രാണി സങ്ഖ്യാ ഹ്യസ്മിന് സമുച്ചയേ | കലാനാം നവതിഃ പ്രോക്താ സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രയോഃ ||൧൫||

രസധാതുര്ധാത്വന്തരാണാം സ്വഭാവം ജനയന്നേകൈകസ്മിന് ധാതൌ കിയന്തം കാലമവതിഷ്ഠത ഇത്യാഹ- സ ഖല്വിത്യാദി| അവതിഷ്ഠതേ അവസ്ഥിതിം കരോതീത്യര്ഥഃ, പരിണാമം ഗച്ഛന്നേവ തിഷ്ഠതി പച്യമാനസ്ഥാലീതണ്ഡുലവത്, ന പുനരസ്യ ഗമനനിവൃത്തിഃ| ത്രീണി ത്രീണി കലാസഹസ്രാണി പഞ്ചദശ ച കലാ ഇത്യസ്യാര്ഥഃ- രസഃ കിലൈകാഹേനൈവ സമ്പദ്യതേ, തദനന്തരം യേ ഷട്ധാതവസ്തേ പ്രത്യേകം പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചഭിരഹോഭിഃ സമ്പദ്യന്തേ| യാവതാ കാലേന രസഃ ശുക്രതാം യാതി താവന്തം വക്തുമാഹ- ഏവം മാസേനേത്യാദി| അത്രാര്തവശബ്ദോऽയം ശുക്രേ വര്തതേ ന തു രജസി, രജോ ഹി രസാദ്രക്തവത് സപ്തമേऽഹനി ജായതേ; അഥവാ യദ്യയമാര്തവശബ്ദഃ ശുക്രേ ന വര്തതേ തദാऽത്ര ശുക്രോത്പത്ത്യധികാരേ സ്ത്രീണാം ശുക്രസ്യാനുക്തത്വാത് ഷഡ്ധാതുത്വം സ്യാത്, തസ്മാദാര്തവശബ്ദഃ ശുക്രേ വര്തതേ; അന്യേ തു പുനരത്രാര്തവശബ്ദം രജസ്യേവ വര്തയന്തി, ചകാരേണ സ്ത്രീശുക്രം സമുച്ചിന്വന്തി ശുക്രേऽപി ഗര്ഭജനനശക്തിദ്യോതനാര്ഥമ്| തഥാ ചോക്തം- `യദാ നാര്യാവുപേയാതാം വൃഷസ്യന്ത്യൌ കഥഞ്ചന| മുഞ്ചതഃ ശുക്രമന്യോऽന്യമനസ്ഥിസ്തത്ര ജായതേ’ (ശാ. അ. ൨)- ഇതി| അസ്മിന് പക്ഷേ മാസേനാര്തവസ്യ ഭവനമുപചയോऽഭിപ്രേതഃ പ്രകാശശ്ച; യസ്മാദാര്തവസ്യ രക്തവത് സപ്താഹേനൈവോത്പത്തിരിതി| ഇദാനീം സമുദായസങ്ഖ്യാമാഹ- അഷ്ടാദശേത്യാദി| അഷ്ടാദശസഹസ്രാണീത്യാദിനാ ത്രിംശദ്ദിനാനി കഥിതാനി| സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രയോരിതി സമാനതന്ത്രാസമാനതന്ത്രയോരിത്യര്ഥഃ||൧൪-൧൫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

സ ശബ്ദാര്ചിര്ജലസന്താനവദണുനാ വിശേഷേണാനുധാവത്യേവം ശരീരം കേവലമ് ||൧൬||

ദൃഷ്ടാന്തത്രയേണ ശരീരേ രസഗതിം ത്രിധാ ദര്ശയന്നാഹ- സ ശബ്ദാര്ചിര്ജലസന്താനവദിത്യാദി| സഃരസഃ, സന്താനശബ്ദഃ ശബ്ദാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അണുനാ വിശേഷേണ സൂക്ഷ്മപ്രകാരേണ| അനുധാവതി സഞ്ചരതി| ഏവംശബ്ദോ നിയമാര്ഥഃ| ശരീരം കേവലം സകലനിത്യര്ഥഃ| തത്ര ശബ്ദസന്താനവദിത്യനേന തിര്യഗ്ഗാമിത്വം രസസ്യോക്തമ്, അര്ചിഃസന്താനവദിത്യനേനോര്ധ്വഗാമിത്വം, ജലസന്താനവദിത്യനേനാധോഗാമിത്വമിതി| കേചിദന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- `ശബ്ദാദിദൃഷ്ടാന്തത്രയേണ തീക്ഷ്ണമധ്യമന്ദാഗ്നയോ നിര്ദിഷ്ടാഃ| ശബ്ദസന്താനവത്തീക്ഷ്ണാഗ്നീനാം രസഃ സഞ്ചരതി, അര്ചിഃസന്താനവന്മധ്യാഗ്നീനാം, ജലസന്താനവന്മന്ദാഗ്നീനാമ്’ ഇതി| തേന തീക്ഷ്ണാഗ്നീനാമഷ്ടാഹേനൈവ രസഃ ശുക്രീഭവതി, മന്ദാഗ്നേര്മാസേനൈവ | അയമര്ഥോ ഗയദാസാചാര്യേണ ബഹുധാ ദൂഷിതഃ| ദീപ്താഗ്നേസ്തു കിഞ്ചിന്യൂനേന മാസേന ശുക്രം ഭവതി, മന്ദാഗ്നേസ്തു കിഞ്ചിദധികേന മാസേനേത്യയമര്ഥോ ന്യായ്യ ഇതി||൧൬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

വാജീകരണ്യസ്ത്വോഷധയഃ സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാദ്വിരേചനവദുപയുക്താഃ ശുക്രം ശീഘ്രം വിരേചയന്തി ||൧൭||

യദി മാസേന രസഃ ശുക്രീഭവതി തര്ഹി വാജീകരീണാം മഹൌഷധീനാം പ്രയോഗോ നിഷ്ഫലഃ സ്യാദിത്യാഹ- വാജീകരണ്യ ഇത്യാദി| വാജീകരണ്യസ്ത്വോഷധയ ഇതി യാഭിരോഷധിഭിഃ സ്ത്രീഷു നരോ വാജീവ സമര്ഥോ ഭവതി താ വാജീകരണ്യഃ| സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാദിതി സ്വശബ്ദോ ബലഗുണാഭ്യാം സഹ പ്രത്യേകം സംവധ്യതേ, ഉത്കര്ഷശബ്ദോऽപി| അത്ര കാശ്ചിദോഷധയഃ സ്വബലോത്കര്ഷാത്, കാശ്ചിത് സ്വഗുണോത്കര്ഷാത്, കാശ്ചിത് സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാത്, തത്ര സങ്കല്പപാദലേപവിശിഷ്ടകാന്താസ്പര്ശാദയഃ സ്വബലോത്കര്ഷാത്, സ്വപ്രഭാവോത്കര്ഷാദിത്യര്ഥഃ; ഘൃതക്ഷീരാദയഃ സ്വഗുണോത്കര്ഷാത്, സ്വസ്നേഹാദ്യുത്കര്ഷാദിത്യര്ഥഃ; മാഷാദയഃ സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാത്, സ്വപ്രഭാവസ്നേഹാദ്യുത്കര്ഷാദിത്യര്ഥഃ; ഉത്കര്ഷ ആധിക്യമ്| വാജീകരണ്യ ഇതി ബഹുവചനമാദ്യര്ഥേ, തേന ബല്യബൃംഹണീയജീവനസങ്ഗ്രഹണാദയോऽപി തദ്വദ്വാച്യാ ഇതി||൧൭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

യഥാഹി പുഷ്പമുകുലസ്ഥോ ഗന്ധോ ന ശക്യമിഹാസ്തീതി വക്തും, നൈവ നാസ്തീതി; അഥ ചാസ്തി, സതാം ഭാവാനാമഭിവ്യക്തിരിതി ജ്ഞാത്വാ , കേവലം സൌക്ഷ്മ്യാന്നാഭിവ്യജ്യതേ; സ ഏവ വിവൃതപത്രകേശരേ പുഷ്പേ കാലാന്തരേണാഭിവ്യക്തിം ഗച്ഛതി; ഏവം ബാലാനാമപി വയഃപരിണാമാച്ഛുക്രപ്രാദുര്ഭാവോ ഭവതി, രോമരാജ്യാദയശ്ച വിശേഷാ നാരീണാമ് ||൧൮||

നനു, യദി മാസേന രസഃ ശുക്രീഭവതി തര്ഹി ബാലാനാമശ്നതാമപി തത് കഥം ന ദൃശ്യത ഇതി ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- യഥേത്യാദി| യഥാഹീത്യവ്യയം യഥാദൃഷ്ടാന്തതാപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| പുഷ്പമുകുലസ്ഥ ഇതി കുസുമകലികാമധ്യസ്ഥഃ| ഇഹേതി പുഷ്പമുകുലേ, ഗന്ധോऽസ്ത്യേവേതി നാസ്ത്യേവേതി ച വക്തും ന ശക്യമ്| പാരമാര്ഥികം രൂപമാഹ- അഥ ചാസ്തീതി|- അഥശബ്ദഃ സമ്ബോധനേ ; ചശബ്ദ ഏവാര്ഥേ, അസ്ത്യേവേത്യര്ഥഃ| യുക്തിമാഹ- സതാം ഭാവാനാമഭിവ്യക്തിരിതി ജ്ഞാത്വേതി; പൂര്വം സന്ത ഏവ ഭാവാഃ പശ്ചാദ്ധേതുമാസാദ്യാഭിവ്യജ്യന്തേ, യഥാ- തിലേഷു തൈലമിത്യാദി| യദ്യസ്ത്യേവിതി തര്ഹി മുകുലാവസ്ഥായാമേവ കഥം നാഭിവ്യജ്യത ഇത്യാഹ- കേവലം സൌക്ഷ്മ്യാന്നാഭിവ്യജ്യത ഇതി| സ ഏവേത്യാദി| സ ഏവ ഗന്ധോ വിവൃതപത്രകേശരേ കുസുമേ കാലാന്തരേണോപചിതോऽഭിവ്യക്തിം ഗച്ഛതി| ഏവം ബാലാനാമിത്യാദി ഇത്ഥം ബാലാനാമപി വയഃപരിണാമാച്ഛുക്രപ്രാദുര്ഭാവോ വ്യക്തീഭാവോ ഭവതി| രോമരാജ്യാദയശ്ച വിശേഷാ ഭാവാ വയഃപരിണാമാന്നാരീണാമപി പ്രാദുര്ഭവന്തി, ആദിശബ്ദാത് സ്തന്യാര്തവാദയഃ; രോമരാജ്യാദയശ്ചേതി ചകാരോ നാരീണാം ചേത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന പുരുഷാണാമപി ശ്മശ്രുപ്രഭൃതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| അത്ര കേചിത് `രജസി ചോപചീയമാനേ ശനൈഃ ശനൈഃ സ്തനഗര്ഭാശയയോന്യഭിവൃദ്ധിര്ഭവതി’- ഇതി പഠന്തി, ന തു നിബന്ധകാരാഃ, കുതഃ? ആദിശബ്ദാത്തദര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാദിതി||൧൮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

സ ഏവാന്നരസോ വൃദ്ധാനാം (ജരാ) പരിപക്വശരീരത്വാദപ്രീണനോ ഭവതി ||൧൯||

നനു രസസ്യോപചയകരത്വാദ്വൃദ്ധേനാപി വര്ധിതവ്യമിത്യാഹ- സ ഏവാന്നരസ ഇത്യാദി| സ ഏവാന്നരസ ഇതി അശേഷധാതുപോഷകോऽപി വൃദ്ധാനാമപ്രീണന ഈഷത്പ്രീണനോ ഭവതി, ജീവനമാത്രം കരോതീത്യര്ഥഃ| കുത ഇത്യാഹ- പരിപക്വശരീരത്വാത്||൧൯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ത ഏതേ ശരീരധാരണാദ്ധാതവ ഇത്യുച്യന്തേ ||൨൦||

രസാദിധാതൂനാം നിരുക്തിം കുര്വന്നാഹ- ത ഏതേ ശരീരധാരണാദിത്യാദി| യദ്യപി ക്വചിദദുഷ്ടാ ദോഷാ അപി ദേഹധാരണാദ്ധാതുശബ്ദേനോച്യന്തേ, തഥാऽപ്യത്ര രസാദീനാമധികൃതത്വാത് ഏവ ധാതവഃ കഥ്യന്തേ||൨൦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

തേഷാം ക്ഷയവൃദ്ധീ ശോണിതനിമിത്തേ, തസ്മാത്തദധികൃത്യ വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര, ഫേനിലമരുണം കൃഷ്ണം പരുഷം തനു ശീഘ്രഗമസ്കന്ദി ച വാതേന ദുഷ്ടം; നീലം പീതം ഹരിതം ശ്യാവം വിസ്രമനിഷ്ടം പിപീലികാമക്ഷികാണാമസ്കന്ദി ച പിത്തേന ദുഷ്ടം; ഗൈരികോദകപ്രതീകാശം സ്നിഗ്ധം ശീതലം ബഹലം പിച്ഛിലം ചിരസ്രാവി മാംസപേശീപ്രഭം ച ശ്ലേഷ്മദുഷ്ടം; സര്വലക്ഷണസംയുക്തം കാഞ്ജികാഭം വിശേഷതോ ദുര്ഗന്ധി ച സന്നിപാതദുഷ്ടം; ദ്വിദോഷലിങ്ഗം സംസൃഷ്ടമ് ||൨൧||

പ്രസ്തുതം ശോണിതമേവാധികര്തുമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാമിതി ധാതൂനാമ്| തദധികൃത്യേതി ശോണിതമധികൃതം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| തത്ര ഫേനിലമിത്യാദി| ഫേനിലം ഫേനസഹിതമ്| അരുണമ് ഈഷദ്രക്തമ്; തദേവ പാകാഭിമുഖം കൃഷ്ണമ്| പരുഷമ് അപിച്ഛിലം, രൂക്ഷമിത്യന്യേ| തനു അച്ഛമ്| ശീഘ്രഗമ് ആശുപ്രസൃതി| അസ്കന്ദി ചേതി സ്ത്യാനത്വരഹിതമ്| നീലമിത്യാദി|- നീലം ഹരിതം, ശ്യാവം സാമപിത്തദുഷ്ടം, പീതം നിരാമപിത്തദുഷ്ടം, ശ്യാവം ഹരിതകൃഷ്ണമ്| വിസ്രമ് ആമഗന്ധി| അനിഷ്ടം പിപീലികാദീനാമനനുസരണാദവഗന്തവ്യമ്| അസ്കന്ദി ചേതി സ്ത്യാനത്വരഹിതമ്| ഗൈരികേത്യാദി|- ഗൈരികോദകപ്രതീകാശം പാണ്ഡുലോഹിതമ്| ബഹലം ഘനമ്| മാംസപേശീപ്രഭം സ്ത്യാനത്വാത്| സര്വേത്യാദി|- സര്വലക്ഷണയുക്തം വാതാദിലക്ഷണയുക്തമ്| അത്ര കേചിത് പിത്തവദ്രക്തേനാതികൃഷ്ണം ’ ഇതി പഠന്തി, ന തു നിബന്ധകാരാഃ| ദ്വിദോഷലിങ്ഗമിത്യാദി|- സംസൃഷ്ടം ദോഷദ്വയയുക്തമിത്യര്ഥഃ| അത്ര ക്വചിത് ‘ജീവശോണിതമന്യത്രോപദേക്ഷ്യാമഃ’ ഇതി പാഠഃ, ന തു നിബന്ധേഷു||൨൧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ഇന്ദ്രഗോപകപ്രതീകാശമസംഹതമവിവര്ണം ച പ്രകൃതിസ്ഥം ജാനീയാത് ||൨൨||

രക്തവികൃതീരഭിധായ പ്രകൃതിം വക്തുമാഹ- ഇന്ദ്രഗോപകപ്രതീകാശമിത്യാദി| ഇന്ദ്രഗോപകഃ പ്രാവൃട്കാലജ ഉദ്ഭിജ്ജഃ `ഇന്ദ്രവധൂഃ’ ഇതി ലോകേ, സ ചാനേകപ്രകാരവര്ണഃ, അത്ര തു രക്ത ഏവ ഗൃഹ്യതേ| അസംഹതം നാത്യച്ഛം നാതിഘനം, ന സ്ത്യായതീത്യന്യേ| അവിവര്ണമിതി ഇന്ദ്രഗോപകവര്ണമപീഷദ്വിവിധവര്ണമ്, ഏതേന പദ്മാലക്തകഗുഞ്ജാഫലവര്ണമിത്യുക്തമ്; അഥവാ വസ്ത്രാദിലഗ്നം സത് പ്രക്ഷാല്യമാനമപി ന വിവര്ണതാം യാതീത്യവിവര്ണമ്||൨൨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

വിസ്രാവ്യാണ്യന്യത്ര വക്ഷ്യാമഃ ||൨൩||

ശോണിതസ്യ സ്രാവണവിഷയമതിദേശേന ദര്ശയന്നാഹ- വിസ്രാവ്യാണീത്യാദി| അന്യത്രേതി അഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയേ||൨൩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

അഥാവിസ്രാവ്യാഃ- സര്വാങ്ഗശോഫഃ, ക്ഷീണസ്യ ചാമ്ലഭോജനനിമിത്തഃ, പാണ്ഡുരോഗ്യര്ശസോദരിശോഷിഗര്ഭിണീനാം ച ശ്വയഥവഃ ||൨൪||

വിസ്രാവ്യനിഷേധവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- അഥാവിസ്രാവ്യാ ഇത്യാദി| ക്ഷീണസ്യ പുംസോऽമ്ലഭോജനനിമിത്തോ യഃ സോऽവിസ്രാവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ പാണ്ഡുരോഗ്യാദീനാം ശോഥാ അവിസ്രാവ്യാഃ; ഏതേഷാം വ്രണശോഥാ ഏകാങ്ഗജാ അപി ന സ്രാവ്യാഃ||൨൪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

ശസ്ത്രവിസ്രാവണം ദ്വിവിധം- പ്രച്ഛാനം , സിരാവ്യധനം ച ||൨൫||

ശസ്ത്രവിസ്രാവണസ്യ ദ്വൈവിധ്യമാഹ- ശസ്ത്രേത്യാദി||൨൫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

തത്ര, ഋജ്വസങ്കീര്ണം സൂക്ഷ്മം സമമനവഗാഢമനുത്താനമാശു ച ശസ്ത്രം പാതയേന്മര്മസിരാസ്നായുസന്ധീനാം ചാനുപഘാതി ||൨൬||

അത്ര പ്രച്ഛാനമധികൃത്യാഹ - തത്രേത്യാദി| ഋജു പ്രാഞ്ജലമ്| അസങ്കീര്ണം ന സങ്കടം, വിശാലമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ പരസ്പരാസംസൃഷ്ടമിത്യാഹുഃ| സൂക്ഷ്മം നാതിമഹാമുഖശസ്ത്രകൃതമ്| സമം തുല്യരേഖമ്| അനവഗാഢമ് അദൂരഗതികമ്| അനുത്താനം കിഞ്ചിന്മാംസസ്പൃഗിത്യര്ഥഃ| ആശു അവിലമ്ബിതം യഥാ ഭവത്യേവം ശസ്ത്രം പാതയേത്||൨൬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

തത്ര, ദുര്ദിനേ ദുര്വിദ്ധേ ശീതവാതയോരസ്വിന്നേ ഭുക്തമാത്രേ സ്കന്ദത്വാച്ഛോണിതം ന സ്രവത്യല്പം വാ സ്രവതി ||൨൭|| മദമൂര്ച്ഛാശ്രമാര്താനാം വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗിനാമ് | നിദ്രാഭിഭൂതഭീതാനാം നൃണാം നാസൃക് പ്രവര്തതേ ||൨൮||

രക്തസ്യായോഗം ചികിത്സാര്ഥമാഹ- തത്ര ദുര്ദിന ഇത്യാദി| ദുര്ദിന ഇതി നിത്യഗകാലദോഷഃ| കേചിദ് ‘ദുര്ദിനേ’ ഇതി ന പഠന്തി| ദുര്വിദ്ധേ ഇതി വൈദ്യക്രിയാദോഷഃ| ശീതവാതയോരിതി കാലകൃതോ ദോഷഃ| ഭുക്തമാത്ര ഇതി ആവസ്ഥികകാലദോഷഃ; ‘അഭുക്തവത’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| സ്കന്ദത്വാത് സ്ത്യാനത്വാത്| മദോ വിഷമദ്യജോ വികാരഃ, ആര്താനാം പീഡിതാനാമ്| വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗിനാമിതി സങ്ഗോऽപ്രവര്തനമ്||൨൭-൨൮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

തദ്ദുഷ്ടം ശോണിതമനിര്ഹ്രിയമാണം ശോഫദാഹരാഗപാകവേദനാ ജനയേത് ||൨൯||

ദുഷ്ടരക്തസ്യാസ്രുതിദോഷമുപദിശന്നാഹ- തദ്ദുഷ്ടമിത്യാദി||൨൯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

അത്യുഷ്ണേऽതിസ്വിന്നേऽതിവിദ്ധേऽജ്ഞൈര്വിസ്രാവിതമതിപ്രവര്തതേ ; തദതിപ്രവൃത്തം ശിരോऽഭിതാപമാന്ധ്യമധിമന്ഥതിമിരപ്രാദുര്ഭാവം ധാതുക്ഷയമാക്ഷേപകം ദാഹം പക്ഷാഘാതമേകാങ്ഗവികാരം ഹിക്കാം ശ്വാസകാസൌ പാണ്ഡുരോഗം മരണം ചാപാദയതി ||൩൦||

അതിയോഗം വ്യാപദശ്ചോപദിശന്നാഹ- അത്യുഷ്ണ ഇത്യാദി| അത്യുഷ്ണേ അത്യുഷ്ണകാലേ| അതിസ്വിന്നേ അതിസ്വേദിതേ| അതിവിദ്ധേऽജ്ഞൈരിതി ആജ്ഞാ അദൃഷ്ടകര്മാണഃ| ശിരോऽഭിതാപം ശിരഃശൂലമ്| ആന്ധ്യമ് അന്ധതാമ്| അധിമന്ഥഃ ചക്ഷൂരോഗോऽഭിഷ്യന്ദപൂര്വകഃ, തിമിരം ലിങ്ഗനാശഃ, പ്രാദുര്ഭാവശബ്ദോऽധിമന്ഥതിമിരാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ| ശിരോഭിതാപാദീന് ശിരസ്യതിഹൃതം രക്തം കരോതി, ധാതുക്ഷയം സര്വത്രൈവാതിഹൃതമ്| ഏകാങ്ഗവികാരമിതി ഏകസ്മിന്നങ്ഗേ യ ഉത്പദ്യതേ സ ഏകാങ്ഗവികാരഃ, സ ചാത്ര വാതജനിതഃ||൩൦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

തസ്മാന്ന ശീതേ നാത്യുഷ്ണേ നാസ്വിന്നേ നാതിതാപിതേ | യവാഗൂം പ്രതി പീതസ്യ ശോണിതം മോക്ഷയേദ്ഭിഷക് ||൩൧||

അയോഗാതിയോഗൌ സഹേതുകൌ നിര്ദിശ്യ സമ്യഗ്യോഗം സഹേതുകം നിര്ദിശന്നാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| ന ശീതേ നാത്യുഷ്ണേ സാധാരണേ കാലേ| നാസ്വിന്നേ നാതിസ്വേദിതേ| നാതിതാപിതേ സൂര്യതാപാദിഭിഃ| യവാഗൂരത്ര തിലയവാഗൂഃ, തസ്യാഃ സദ്യഃസ്നേഹനീയത്വാദ്രക്തോത്ക്ലേശകരത്വാച്ച| പ്രതിപീതസ്യേതി പ്രതിശബ്ദോऽത്ര പാനാന്തരം സൂചയതി; തേന യവാഗ്വാ ദ്വിതീയപാനാനന്തരം തൃതീയപാനാനന്തരം വേത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ‘യവാഗൂര്വിരലദ്രവാ ബഹുസിക്ഥാ, താം പ്രതിപീതസ്യ, സാ ഹി പ്രായശഃ പ്രക്ലേദനാത്മികാ സ്വേദലത്വാദ്ദ്രവോഷ്ണത്വാച്ച ശോണിതം വിലായയതി; പ്രതിശബ്ദോऽത്ര മാത്രാര്ഥഃ, തേന യവാഗൂം മാത്രയാ പീതവത ഇത്യര്ഥഃ’||൩൧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

സമ്യഗ്ഗത്വാ യദാ രക്തം സ്വയമേവാവതിഷ്ഠതേ | ശുദ്ധം തദാ വിജാനീയാത് സമ്യഗ്വിസ്രാവിതം ച തത് ||൩൨||

ഇദാനീം സമ്യഗ്യോഗസ്യ സുവിശുദ്ധസ്യ ചൈകേനൈവ വാക്യേന ലക്ഷണം വക്തുമാഹ- സമ്യഗിത്യാദി| സമ്യഗ്ഗത്വാ യദാ രക്തമിതി ഗത്വാ നിഃസൃത്യ, യദാ സമ്യഗ്രക്തം രക്തവര്ണം ശോണിതം ഭവതി തദാ ശുദ്ധം വിജാനീയാത്; സമ്യഗ്വിസ്രാവിതപക്ഷേ ത്വയമര്ഥഃ- സമ്യഗ്ഗത്വേതി സമ്യക് പ്രവര്തനം കൃത്വാ, യദാ രക്തം രുധിരം, സ്വയമേവാവതിഷ്ഠതേ അവസ്ഥിതിം കരോതി, തദാ സമ്യഗ്വിസ്രാവിതം ച തദ്രക്തം വിജാനീയാത്| ചകാരേണൈതല്ലക്ഷണദ്വയം ലഭ്യതേ| അന്യേ തു സമ്യഗ്ഗത്വേത്യാദിശ്ലോകസ്യ വ്യാഖ്യാനമന്യഥാ കൃത്വാ സാര്ധശ്ലോകേന വ്യാഖ്യാനയന്തി- “ന ചാതിവേഗം നാവേഗം സമ്യഗ്യുക്ത്യാ വിനിഃസൃതമ്| വിഹായ ദുഷ്ടതാം സ്വേന രൂപേണ ഹ്യവതിഷ്ഠതേ|| പ്രയത്നമനപേക്ഷ്യാസൃക് തദാ ശുദ്ധം വിനിര്ദിശേത്”- ഇതി||൩൨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ലാഘവം വേദനാശാന്തിര്വ്യാഘേര്വേഗപരിക്ഷയഃ | സമ്യഗ്വിസ്രാവിതേ ലിങ്ഗം പ്രസാദോ മനസസ്തഥാ ||൩൩||

ആഭ്യന്തരമപരമപി രക്തശുദ്ധിസ്രാവണസ്യ ലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- ലാഘവമിത്യാദി| ഏതച്ഛാരീരം സമ്യഗ്വിസ്രാവിതേ ലിങ്ഗം; പ്രസാദോ മനസസ്തഥേതി പുനര്മാനസമ്||൩൩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

ത്വഗ്ദോഷാ ഗ്രന്ഥയഃ ശോഫാ രോഗാഃ ശോണിതജാശ്ച യേ | രക്തമോക്ഷണശീലാനാം ന ഭവന്തി കദാചന ||൩൪||

ശോണിതസ്രാവണഫലം ദര്ശയന്നാഹ- ത്വഗ്ദോഷാ ഇത്യാദി| ത്വഗ്ദോഷാ അഷ്ടാദശ കുഷ്ഠാനി ന്യച്ഛനീലികാദയശ്ച, ഗ്രന്ഥയോ വാതാദിനിമിത്താ സിരാഗ്രന്ഥിശ്ച| ശോണിതജാ രോഗാ രക്തഗുല്മവിദ്രധിവിസര്പാദയഃ| രക്തമോക്ഷണശീലാനാം രക്തസ്രാവണാഭ്യാസകാരിണാമ്||൩൪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

അഥ ഖല്വപ്രവര്തമാനേ രക്തേ ഏലാശീതശിവകുഷ്ഠതഗരപാഠാഭദ്രദാരുവിഡങ്ഗചിത്രകത്രികടുകാഗാരധൂമഹരിദ്രാര്കാങ്കുരനക്തമാലഫലൈര്യഥാലാഭം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ സമസ്തൈര്വാ ചൂര്ണീകൃതൈര്ലവണതൈലപ്രഗാഢൈര്വ്രണമുഖമവഘര്ഷയേത്, ഏവം സമ്യക് പ്രവര്തതേ ||൩൫||

ഇദാനീമപ്രവൃത്തരക്തസ്യ പ്രവര്തനായാഹ- അഥ ഖല്വിയാദി| ശീതാശിവം കര്പൂരം, നക്തമാലോ ബൃഹത്കരഞ്ജഃ| ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിരിതി ഏതേനൈകദ്വിദ്രവ്യനിഷേധഃ കൃതഃ| ലവണതൈലപ്രഗാഢൈരിതി സൈന്ധവതിലതൈലോത്കടൈരിത്യര്ഥഃ||൩൫||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

അഥാതിപ്രവൃത്തേ രോധ്രമധുകപ്രിയങ്ഗുപത്തങ്ഗുപത്തങ്ഗഗൈരികസര്ജരസരസാഞ്ജനശാല്മലീപുഷ്പശങ്ഖശുക്തിമാഷയവഗോധൂമചൂര്ണൈഃ ശനൈഃ ശനൈര്വ്രണമുഖമവചൂര്ണ്യാങ്ഗുല്യഗ്രേണാവപീഡയേത് സാലസര്ജാര്ജുനാരിമേദമേഷശൃങ്ഗധവധന്വനത്വഗ്ഭി ര്വാ ചൂര്ണിതാഭിഃ ക്ഷൌമേണ വാ ധ്മാപിതേന സമുദ്രഫേനലാക്ഷാചൂര്ണൈര്വാ, യഥോക്തര്വ്രണബന്ധനദ്രവ്യൈര്ഗാഢം ബധ്നീയാത്, ശീതാച്ഛാദനഭോജനാഗാരൈഃ ശീതൈഃ പ്രദേഹപരിഷേകൈശ്ചോപചരേത്, ക്ഷാരേണാഗ്നിനാ വാ ദഹേദ്യഥോക്തം, വ്യധാദനന്തരം താമേവാതിപ്രവൃത്താം സിരാം വിധ്യേത്; കാകോല്യാദിക്വാഥം വാ ശര്കരാമധുമധുരം പായയേത്, ഏണഹരിണോരഭ്രശശമഹിഷവരാഹാണാം വാ രുധിരം; ക്ഷീരയൂഷരസൈഃ സുസ്നിഗ്ധൈശ്ചാശ്നീയാത്; ഉപദ്രവാംശ്ച യഥാസ്വമുപചരേത് ||൩൬|| ഭവന്തി ചാത്ര- ധാതുക്ഷയാത് സ്രുതേ രക്തേ മന്ദഃ സഞ്ജായതേऽനലഃ | പവനശ്ച പരം കോപം യാതി തസ്മാത് പ്രയത്നതഃ ||൩൭|| തം നാതിശീതൈര്ലഘുഭിഃ സ്നിഗ്ധൈഃ ശോണിതവര്ധനൈഃ | ഈഷദമ്ലൈരനമ്ലൈര്വാ ഭോജനൈഃ സമുപാചരേത് ||൩൮||

അതിപ്രവൃത്തൌ രക്താസ്ഥാപനായ ചികിത്സാം ദര്ശയന്നാഹ- അഥേത്യാദി| പത്തങ്ഗം രക്തചന്ദനം, സര്ജരസോ രാലാ, ശുക്തിര്ജലശുക്തിഃ| സാലഃ ശങ്കുഃ, സര്ജഃ ശാലഭേദഃ, അര്ജുനഃ കകുഭഃ, അരിമേദഃ ‘അരിമഞ്ജ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ, മേഷശൃങ്ഗഃ കര്കടശൃങ്ഗഃ, ധന്വനഃ ‘ധമ്മണ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ; സാലാദിത്വഗ്ഭിശ്ചൂര്ണീകൃതാഭിഃ ‘വ്രണമുഖമവചൂര്ണ്യാങ്ഗുല്യഗ്രേണാവപീഡയേത്’ ഇത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ക്ഷൌമേണ വാ ധ്മാപിതേന അതസീവസ്ത്രേണ ദഗ്ധേന ‘വ്രണമുഖമവചൂര്ണ്യാങ്ഗുല്യഗ്രേണാവപീഡയേത്’ ഇത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| യഥോക്തൈര്വാ വ്രണബന്ധനദ്രവ്യൈരിതി ക്ഷൌമകാര്പാസവസ്ത്രാദിഭിഃ| ആച്ഛാദനം വസ്ത്രാദി, പ്രദേഹോ ലേപഃ, പരിഷേകോ ധാരാസേകഃ| യഥോക്തം വലയബിന്ദ്വാദി ഭേദേനേത്യര്ഥഃ| വ്യധാദനന്തരം പ്രാക്കൃതവ്യധനാദധഃസ്ഥാനേ , താമേവ പൂര്വവിദ്ധാം സിരാം വിധ്യേത്, രക്തഗതിച്ഛേദനാര്ഥമ്| രക്താതിസ്രുതാവാഭ്യന്തരം ഭേഷജം ദര്ശയന്നാഹ- കാകോല്യാദീത്യാദി| ഏണഃ കൃഷ്ണഹരിണഃ, ഹരിണസ്താമ്രവര്ണഃ; ഏണാദിരക്തം പായയേദിതി സമ്ബന്ധഃ, രക്താപ്യായനാര്ഥം; തച്ചാദുഷ്ടമസംസ്കൃതം ച| രക്താതിപ്രവൃത്തൌ ഭോജനം നിയമയന്നാഹ- ക്ഷീരേത്യാദി| യൂഷോ മുദ്ഗയൂഷഃ, രസോ മാംസരസഃ| സുസ്നിഗ്ധൈരിതി ശോഭനം കൃത്വാ ഘൃതേന സ്നിഗ്ധീകൃതൈഃ| അശ്നീയാദിതി ക്ഷീരാദിസിക്തമോദനം ഭുഞ്ജീത| പിത്തദുഷ്ടരക്തസ്യൈവാതിപ്രവൃത്താവതിപ്രവൃത്തരക്തസ്യ ക്ഷീരഭോജനമ്, അഥവാ പിത്തപ്രകൃതികസ്യൈവ രക്താതിപ്രവൃത്തൌ ക്ഷീരഭോജനം, കഫദുഷ്ടരക്തസ്യൈവാതിപ്രവൃത്താവതിപ്രവൃത്തരക്തസ്യ യൂഷഭോജനം, ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതികസ്യൈവ വാ; വാതദുഷ്ടരക്തസ്യൈവാതിപ്രവൃത്താവതിപ്രവൃത്തരക്തസ്യ രസഭോജനം, വാതപ്രകൃതികസ്യൈവ വാ; അന്യേ തു ദീപ്തമധ്യമന്ദാഗ്നീനാം യഥാസങ്ഖ്യം ക്ഷീരാദിസിക്തമോദനം ഭോജനമാഹുഃ; സാത്മ്യാപേക്ഷയേത്യേകേ| അതിസ്രുതരക്തസ്യോപദ്രവാന് ചികിത്സിതുമാഹ- ഉപദ്രവാംശ്ചേത്യാദി| ഉപദ്രവാന് ശിരോऽഭിതാപാദീന്| യഥാസ്വമിതി സ്വകീയേന സ്വകീയേനോപചാരേണേത്യര്ഥഃ| ധാതുക്ഷയാദിത്യാദി| തസ്മാദനതിശീതാദിഭോജനൈഃ പ്രയത്നതസ്തം പുരുഷമുപാചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ, അഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം ശോണിതാപ്യായനാര്ഥമുപദ്രവപരിഹാരാര്ഥം ച| ഈഷദമ്ലൈര്ദാഡിമാമലകൈഃ, തേഷാമേവാമ്ലേഷു പ്രധാനത്വാത്||൩൬-൩൮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ചതുര്വിധം യദേതദ്ധി രുധിരസ്യ നിവാരണമ് | സന്ധാനം സ്കന്ദനം ചൈവ പാചനം ദഹനം തഥാ ||൩൯|| വ്രണം കഷായഃ സന്ധത്തേ രക്തം സ്കന്ദയതേ ഹിമമ് | തഥാ സമ്പാചയേദ്ഭസ്മ ദാഹഃ സങ്കോചയേത് സിരാഃ ||൪൦||

ചതുര്വിധമിത്യാദി| സന്ധാനം ശസ്ത്രപദസ്യ, സ്കന്ദനം ശോണിതസ്യ സ്ത്യാനീകരണം, പാചനം ദഹനം ച ശസ്ത്രപദസ്യ| കഷായഃ കഷായരസദ്രവ്യം, തച്ച ലോധ്രാദികമ്; അന്യേ തു ഹരീതക്യാദികം പഞ്ചവല്കലാദികം ചാഹുഃ| ഹിമം ശീതമ്| ഭസ്മ ക്ഷൌമാദിജനിതമ്| ദഹനം ശലാകാപ്രഭൃതിഭിഃ||൩൯-൪൦||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

അസ്കന്ദമാനേ രുധിരേ സന്ധാനാനി പ്രയോജയേത് | സന്ധാനേ ഭ്രശ്യമാനേ തു പാചനൈഃ സമുപാചരേത് ||൪൧|| കല്പൈരേതൈസ്ത്രിഭിര്വൈദ്യഃ പ്രയതേത യഥാവിധി | അസിദ്ധിമത്സു ചൈതേഷു ദാഹഃ പരമ ഇഷ്യതേ ||൪൨||

ഇദാനീം പൂര്വപൂര്വാസിദ്ധാവുത്തരോത്തരം വിധ്യവസരം പ്രതിപാദയന്നാഹ- അസ്കന്ദമാനേ ഇത്യാദി| തത്ര പ്രഥമം ശീതോപചാരാദി കര്തവ്യം, തേന യദാ സ്ത്യാനീഭൂയ രക്തം ന തിഷ്ഠതി തദാ ഹരീതക്യാദി പഞ്ചവല്കലാദി വാ പ്രയോജയേത്; സന്ധാനേന ചേന്ന തിഷ്ഠതി രസം തദാ പാചനം ഭസ്മ പ്രയോജയേത്; ഏഭിസ്ത്രീഭിര്വിധാനൈര്യദി ന തിഷ്ഠതി രക്തം തദാ ദഹനം ശോണിതസ്ഥാപനാര്ഥം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൪൧-൪൨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

ശേഷദോഷേ യതോ രക്തേ ന വ്യാധിരതിവര്തതേ | സാവശേഷേ തതഃ സ്ഥേയം ന തു കുര്യാദതിക്രമമ് ||൪൩||

ഇദാനീം രക്താതിസ്രാവദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- ശേഷേത്യാദി| ന വ്യാധിരതിവര്തതേ ന വൃദ്ധിം യാതി| സാവശേഷേ തതഃ സ്ഥേയമിതി സാവശേഷേ ദോഷേ രക്തം പുനഃ സംശമനാദിഭിര്ജയേത്||൪൩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

ദേഹസ്യ രുധിരം മൂലം രുധിരേണൈവ ധാര്യതേ | തസ്മാദ്യത്നേന സംരക്ഷ്യം രക്തം ജീവ ഇതി സ്ഥിതിഃ ||൪൪||

കുതഃ പുനഃ ശോണിതസ്രാവണേऽതിക്രമോ ന കരണീയ ഇത്യാഹ- ദേഹസ്യേത്യാദി| മൂലമിതി ഉത്പത്തിസ്ഥിതിപ്രലയേഷു ശോണിതമേവ ഹേതുഃ, അനേനൈവ ധാര്യതേ സ്ഥാപ്യതേ||൪൪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

സ്രുതരക്തസ്യ സേകാദ്യൈഃ ശീതൈഃ പ്രകുപിതേऽനിലേ | ശോഫം സതോദം കോഷ്ണേന സര്പിഷാ പരിഷേചത് ||൪൫||

ശോണിതാവസേകേ പശ്ചാത്കര്മ ദര്ശയന്നാഹ- സ്രുതരക്തസ്യേത്യാദി||൪൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശോണിതവര്ണനീയോ നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായ ||൧൪||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശോണിതവര്ണനീയോ നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ||൧൪||