14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ ശോണിതവര്ണനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

തത്ര പാഞ്ചഭൌതികസ്യ ചതുര്വിധസ്യ ഷഡ്രസസ്യ ദ്വിവിധവീര്യസ്യാഷ്ടവിധവീര്യസ്യ വാऽനേകഗുണസ്യോപയുക്തസ്യാഹാരസ്യ സമ്യക്പരിണതസ്യ യസ്തേജോഭൂതഃ സാരഃ പരമസൂക്ഷ്മഃ സ `രസഃ’ ഇത്യുച്യതേ, തസ്യ ഹൃദയം സ്ഥാനം, സ ഹൃദയാച്ചതുര്വിംശതിധമനീരനുപ്രവിശ്യോര്ധ്വഗാദശ ദശാധോഗാമിന്യശ്ചതസ്രശ്ച തിര്യഗ്ഗാഃ കൃത്സ്നം ശരീരമഹരഹസ്തര്പയതി വര്ധയതി ധാരയതി യാപയതി ചാദൃഷ്ടഹേതുകേന കര്മണാ | തസ്യ ശരീരമനുസരതോऽനുമാനാദ്ഗതിരുപലക്ഷയിതവ്യാ ക്ഷയവൃദ്ധിവൈകൃതൈഃ | തസ്മിന് സര്വശരീരാവയവദോഷധാതുമലാശയാനുസാരിണി രസേ ജിജ്ഞാസാ- കിമയം സൌമ്യസ്തൈജസ? ഇതി | അത്രോച്യതേ- സ ഖലു ദ്രവാനുസാരീ സ്നേഹനജീവനതര്പണധാരണാദിഭിര്വിശേഷൈഃ സൌമ്യ ഇത്യവഗമ്യതേ ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

സ ഖല്വാപ്യോ രസോ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ പ്രാപ്യ രാഗമുപൈതി ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ശ്ലോകൌ ചാത്ര ഭവതഃ- രഞ്ജിതാസ്തേജസാ ത്വാപഃ ശരീരസ്ഥേന ദേഹിനാമ് | അവ്യാപന്നാഃ പ്രസന്നേന രക്തമിത്യഭിധീയതേ ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

രസാദേവ സ്ത്രിയാ രക്തം രജഃസഞ്ജ്ഞം പ്രവര്തതേ | തദ്വര്ഷാദ്ദ്വാദശാദൂര്ധ്വം യാതി പഞ്ചാശതഃ ക്ഷയമ് ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ആര്തവം ശോണിതം ത്വാഗ്നേയമ്, അഗ്നീഷോമീയത്വാദ്ഗര്ഭസ്യ ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

പാഞ്ചഭൌതികം ത്വപരേ ജീവരക്തമാഹുരാചാര്യാഃ ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

വിസ്രതാ ദ്രവതാ രാഗഃ സ്പന്ദനം ലഘുതാ തഥാ | ഭൂമ്യാദീനാം ഗുണാ ഹ്യേതേ ദൃശ്യന്തേ ചാത്ര ശോണിതേ ||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം മാംസാന്മേദഃ പ്രജായതേ | മേദസോऽസ്ഥി തതോ മജ്ജാ മജ്ജ്ഞഃ ശുക്രം തു ജായതേ ||൧൦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

തത്രൈതേഷാം ധാതൂനാമന്നപാനരസഃ പ്രീണയിതാ ||൧൧|| രസജം പുരുഷം വിദ്യാദ്രസം രക്ഷേത് പ്രയത്നതഃ | അന്നാത്പാനാഞ്ച മതിമാനാചാരാഞ്ചാപ്യതന്ദ്രിതഃ ||൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

തത്ര ‘രസ’ ഗതൌ ധാതുഃ, അഹരഹര്ഗച്ഛതീത്യതോ രസഃ ||൧൩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

സ ഖലു ത്രീണി ത്രീണി കലാസഹസ്രാണി പഞ്ചദശ ച കലാ ഏകൈകസ്മിന് ധാതാവവതിഷ്ഠതേ; ഏവം മാസേന രസഃ ശുക്രം സ്ത്രീണാം ചാര്തവം ഭവതി ||൧൪|| ഭവതി ചാത്ര- അഷ്ടാദശസഹസ്രാണി സങ്ഖ്യാ ഹ്യസ്മിന് സമുച്ചയേ | കലാനാം നവതിഃ പ്രോക്താ സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രയോഃ ||൧൫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

സ ശബ്ദാര്ചിര്ജലസന്താനവദണുനാ വിശേഷേണാനുധാവത്യേവം ശരീരം കേവലമ് ||൧൬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

വാജീകരണ്യസ്ത്വോഷധയഃ സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാദ്വിരേചനവദുപയുക്താഃ ശുക്രം ശീഘ്രം വിരേചയന്തി ||൧൭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

യഥാഹി പുഷ്പമുകുലസ്ഥോ ഗന്ധോ ന ശക്യമിഹാസ്തീതി വക്തും, നൈവ നാസ്തീതി; അഥ ചാസ്തി, സതാം ഭാവാനാമഭിവ്യക്തിരിതി ജ്ഞാത്വാ , കേവലം സൌക്ഷ്മ്യാന്നാഭിവ്യജ്യതേ; സ ഏവ വിവൃതപത്രകേശരേ പുഷ്പേ കാലാന്തരേണാഭിവ്യക്തിം ഗച്ഛതി; ഏവം ബാലാനാമപി വയഃപരിണാമാച്ഛുക്രപ്രാദുര്ഭാവോ ഭവതി, രോമരാജ്യാദയശ്ച വിശേഷാ നാരീണാമ് ||൧൮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

സ ഏവാന്നരസോ വൃദ്ധാനാം (ജരാ) പരിപക്വശരീരത്വാദപ്രീണനോ ഭവതി ||൧൯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ത ഏതേ ശരീരധാരണാദ്ധാതവ ഇത്യുച്യന്തേ ||൨൦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

തേഷാം ക്ഷയവൃദ്ധീ ശോണിതനിമിത്തേ, തസ്മാത്തദധികൃത്യ വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര, ഫേനിലമരുണം കൃഷ്ണം പരുഷം തനു ശീഘ്രഗമസ്കന്ദി ച വാതേന ദുഷ്ടം; നീലം പീതം ഹരിതം ശ്യാവം വിസ്രമനിഷ്ടം പിപീലികാമക്ഷികാണാമസ്കന്ദി ച പിത്തേന ദുഷ്ടം; ഗൈരികോദകപ്രതീകാശം സ്നിഗ്ധം ശീതലം ബഹലം പിച്ഛിലം ചിരസ്രാവി മാംസപേശീപ്രഭം ച ശ്ലേഷ്മദുഷ്ടം; സര്വലക്ഷണസംയുക്തം കാഞ്ജികാഭം വിശേഷതോ ദുര്ഗന്ധി ച സന്നിപാതദുഷ്ടം; ദ്വിദോഷലിങ്ഗം സംസൃഷ്ടമ് ||൨൧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ഇന്ദ്രഗോപകപ്രതീകാശമസംഹതമവിവര്ണം ച പ്രകൃതിസ്ഥം ജാനീയാത് ||൨൨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

വിസ്രാവ്യാണ്യന്യത്ര വക്ഷ്യാമഃ ||൨൩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

അഥാവിസ്രാവ്യാഃ- സര്വാങ്ഗശോഫഃ, ക്ഷീണസ്യ ചാമ്ലഭോജനനിമിത്തഃ, പാണ്ഡുരോഗ്യര്ശസോദരിശോഷിഗര്ഭിണീനാം ച ശ്വയഥവഃ ||൨൪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

ശസ്ത്രവിസ്രാവണം ദ്വിവിധം- പ്രച്ഛാനം , സിരാവ്യധനം ച ||൨൫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

തത്ര, ഋജ്വസങ്കീര്ണം സൂക്ഷ്മം സമമനവഗാഢമനുത്താനമാശു ച ശസ്ത്രം പാതയേന്മര്മസിരാസ്നായുസന്ധീനാം ചാനുപഘാതി ||൨൬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

തത്ര, ദുര്ദിനേ ദുര്വിദ്ധേ ശീതവാതയോരസ്വിന്നേ ഭുക്തമാത്രേ സ്കന്ദത്വാച്ഛോണിതം ന സ്രവത്യല്പം വാ സ്രവതി ||൨൭|| മദമൂര്ച്ഛാശ്രമാര്താനാം വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗിനാമ് | നിദ്രാഭിഭൂതഭീതാനാം നൃണാം നാസൃക് പ്രവര്തതേ ||൨൮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

തദ്ദുഷ്ടം ശോണിതമനിര്ഹ്രിയമാണം ശോഫദാഹരാഗപാകവേദനാ ജനയേത് ||൨൯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

അത്യുഷ്ണേऽതിസ്വിന്നേऽതിവിദ്ധേऽജ്ഞൈര്വിസ്രാവിതമതിപ്രവര്തതേ ; തദതിപ്രവൃത്തം ശിരോऽഭിതാപമാന്ധ്യമധിമന്ഥതിമിരപ്രാദുര്ഭാവം ധാതുക്ഷയമാക്ഷേപകം ദാഹം പക്ഷാഘാതമേകാങ്ഗവികാരം ഹിക്കാം ശ്വാസകാസൌ പാണ്ഡുരോഗം മരണം ചാപാദയതി ||൩൦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

തസ്മാന്ന ശീതേ നാത്യുഷ്ണേ നാസ്വിന്നേ നാതിതാപിതേ | യവാഗൂം പ്രതി പീതസ്യ ശോണിതം മോക്ഷയേദ്ഭിഷക് ||൩൧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

സമ്യഗ്ഗത്വാ യദാ രക്തം സ്വയമേവാവതിഷ്ഠതേ | ശുദ്ധം തദാ വിജാനീയാത് സമ്യഗ്വിസ്രാവിതം ച തത് ||൩൨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ലാഘവം വേദനാശാന്തിര്വ്യാഘേര്വേഗപരിക്ഷയഃ | സമ്യഗ്വിസ്രാവിതേ ലിങ്ഗം പ്രസാദോ മനസസ്തഥാ ||൩൩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

ത്വഗ്ദോഷാ ഗ്രന്ഥയഃ ശോഫാ രോഗാഃ ശോണിതജാശ്ച യേ | രക്തമോക്ഷണശീലാനാം ന ഭവന്തി കദാചന ||൩൪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

അഥ ഖല്വപ്രവര്തമാനേ രക്തേ ഏലാശീതശിവകുഷ്ഠതഗരപാഠാഭദ്രദാരുവിഡങ്ഗചിത്രകത്രികടുകാഗാരധൂമഹരിദ്രാര്കാങ്കുരനക്തമാലഫലൈര്യഥാലാഭം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ സമസ്തൈര്വാ ചൂര്ണീകൃതൈര്ലവണതൈലപ്രഗാഢൈര്വ്രണമുഖമവഘര്ഷയേത്, ഏവം സമ്യക് പ്രവര്തതേ ||൩൫||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

അഥാതിപ്രവൃത്തേ രോധ്രമധുകപ്രിയങ്ഗുപത്തങ്ഗുപത്തങ്ഗഗൈരികസര്ജരസരസാഞ്ജനശാല്മലീപുഷ്പശങ്ഖശുക്തിമാഷയവഗോധൂമചൂര്ണൈഃ ശനൈഃ ശനൈര്വ്രണമുഖമവചൂര്ണ്യാങ്ഗുല്യഗ്രേണാവപീഡയേത് സാലസര്ജാര്ജുനാരിമേദമേഷശൃങ്ഗധവധന്വനത്വഗ്ഭി ര്വാ ചൂര്ണിതാഭിഃ ക്ഷൌമേണ വാ ധ്മാപിതേന സമുദ്രഫേനലാക്ഷാചൂര്ണൈര്വാ, യഥോക്തര്വ്രണബന്ധനദ്രവ്യൈര്ഗാഢം ബധ്നീയാത്, ശീതാച്ഛാദനഭോജനാഗാരൈഃ ശീതൈഃ പ്രദേഹപരിഷേകൈശ്ചോപചരേത്, ക്ഷാരേണാഗ്നിനാ വാ ദഹേദ്യഥോക്തം, വ്യധാദനന്തരം താമേവാതിപ്രവൃത്താം സിരാം വിധ്യേത്; കാകോല്യാദിക്വാഥം വാ ശര്കരാമധുമധുരം പായയേത്, ഏണഹരിണോരഭ്രശശമഹിഷവരാഹാണാം വാ രുധിരം; ക്ഷീരയൂഷരസൈഃ സുസ്നിഗ്ധൈശ്ചാശ്നീയാത്; ഉപദ്രവാംശ്ച യഥാസ്വമുപചരേത് ||൩൬|| ഭവന്തി ചാത്ര- ധാതുക്ഷയാത് സ്രുതേ രക്തേ മന്ദഃ സഞ്ജായതേऽനലഃ | പവനശ്ച പരം കോപം യാതി തസ്മാത് പ്രയത്നതഃ ||൩൭|| തം നാതിശീതൈര്ലഘുഭിഃ സ്നിഗ്ധൈഃ ശോണിതവര്ധനൈഃ | ഈഷദമ്ലൈരനമ്ലൈര്വാ ഭോജനൈഃ സമുപാചരേത് ||൩൮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ചതുര്വിധം യദേതദ്ധി രുധിരസ്യ നിവാരണമ് | സന്ധാനം സ്കന്ദനം ചൈവ പാചനം ദഹനം തഥാ ||൩൯|| വ്രണം കഷായഃ സന്ധത്തേ രക്തം സ്കന്ദയതേ ഹിമമ് | തഥാ സമ്പാചയേദ്ഭസ്മ ദാഹഃ സങ്കോചയേത് സിരാഃ ||൪൦||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

അസ്കന്ദമാനേ രുധിരേ സന്ധാനാനി പ്രയോജയേത് | സന്ധാനേ ഭ്രശ്യമാനേ തു പാചനൈഃ സമുപാചരേത് ||൪൧|| കല്പൈരേതൈസ്ത്രിഭിര്വൈദ്യഃ പ്രയതേത യഥാവിധി | അസിദ്ധിമത്സു ചൈതേഷു ദാഹഃ പരമ ഇഷ്യതേ ||൪൨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

ശേഷദോഷേ യതോ രക്തേ ന വ്യാധിരതിവര്തതേ | സാവശേഷേ തതഃ സ്ഥേയം ന തു കുര്യാദതിക്രമമ് ||൪൩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

ദേഹസ്യ രുധിരം മൂലം രുധിരേണൈവ ധാര്യതേ | തസ്മാദ്യത്നേന സംരക്ഷ്യം രക്തം ജീവ ഇതി സ്ഥിതിഃ ||൪൪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

സ്രുതരക്തസ്യ സേകാദ്യൈഃ ശീതൈഃ പ്രകുപിതേऽനിലേ | ശോഫം സതോദം കോഷ്ണേന സര്പിഷാ പരിഷേചത് ||൪൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശോണിതവര്ണനീയോ നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായ ||൧൪||