14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ ஶோணிதவர்ணநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அதாத இத்யாதி||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

தத்ர பாஞ்சபௌதிகஸ்ய சதுர்விதஸ்ய ஷட்ரஸஸ்ய த்விவிதவீர்யஸ்யாஷ்டவிதவீர்யஸ்ய வாऽநேககுணஸ்யோபயுக்தஸ்யாஹாரஸ்ய ஸம்யக்பரிணதஸ்ய யஸ்தேஜோபூதஃ ஸாரஃ பரமஸூக்ஷ்மஃ ஸ `ரஸஃ’ இத்யுச்யதே, தஸ்ய ஹதயஂ ஸ்தாநஂ, ஸ ஹதயாச்சதுர்விஂஶதிதமநீரநுப்ரவிஶ்யோர்த்வகாதஶ தஶாதோகாமிந்யஶ்சதஸ்ரஶ்ச திர்யக்காஃ கத்ஸ்நஂ ஶரீரமஹரஹஸ்தர்பயதி வர்தயதி தாரயதி யாபயதி சாதஷ்டஹேதுகேந கர்மணா | தஸ்ய ஶரீரமநுஸரதோऽநுமாநாத்கதிருபலக்ஷயிதவ்யா க்ஷயவத்திவைகதைஃ | தஸ்மிந் ஸர்வஶரீராவயவதோஷதாதுமலாஶயாநுஸாரிணி ரஸே ஜிஜ்ஞாஸா- கிமயஂ ஸௌம்யஸ்தைஜஸ? இதி | அத்ரோச்யதே- ஸ கலு த்ரவாநுஸாரீ ஸ்நேஹநஜீவநதர்பணதாரணாதிபிர்விஶேஷைஃ ஸௌம்ய இத்யவகம்யதே ||௩||

ஶோணிதோத்பத்தே ரஸாதீநத்வாத்ரஸமேவ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| இத்தம்பூதஸ்யாஹாரஸ்ய யஃ ஸாரஃ ஸ `ரஸ’ இத்யுச்யத இதி பிண்டார்தஃ| பாஞ்சபௌதிகஸ்யேதி பதிவ்யாதிபூதத்ரவ்யபேதேந, சதுர்விதஸ்யேதி பேயலேஹ்யபோஜ்யபக்ஷ்யபேதேந, ஷட்ரஸஸ்யேதி மதுராதிரஸபேதேந, த்விவிதவீர்யஸ்யேதி ஶீதோஷ்ணவீர்யபேதேந, பக்ஷாந்தரமாஹ- அஷ்டவிதவீர்யஸ்ய வேதி ஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷவிஶதபிச்சிலமதுதீக்ஷ்ணபேதேந, அநேககுணஸ்யேதி ஶீதாதித்ரவாதிகுணபேதேந விஂஶதிகுணஸ்ய, உபயுக்தஸ்யேதி ஸம்யக்பரிணதஸ்யேத்யநேநைவோபயுக்தபதார்தஸ்ய லப்தத்வாத்யதுபயுக்தக்ரஹணஂ கரோதி தத் ஸம்யக்யோகஂ ஸ்வாஸ்த்யவத்தீயத்வாதஶவிதாஶநப்ரவிசாரமபேக்ஷ்யோபயோகஂ ப்ராபயதி| தேஜோபூத இதி தேஜஸா பூதஸ்தேஜோபூதோ வஹ்நிஸம்பூத இத்யர்தஃ; அந்யே து தேஜஃஶப்தேந கதமாஹுஃ, தத்ர தேஜோபூதோ கதவதுத்பந்ந இத்யர்தஃ; அந்யே து வதந்தி- பூதஶப்தோऽத்ரோபமாநார்தஃ, தத்ர தேஜோபூதோ கதாகார இத்யர்தஃ| ஸார இதி விடாதிமலரஹித இத்யர்தஃ| பரமஸூக்ஷ்ம இதி அதிஶயேநாஸ்தூலாவயவஃ, ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோऽநுஸாரீத்யர்தஃ| ரஸஸ்ய ஸ்தாநமாஹ- தஸ்யேத்யாதி| தஸ்ய ரஸஸ்ய ஸர்வதேஹாநுஸாரித்வேऽபி ஹதயஂ ஸ்தாநஂ ; ஹதயஶப்தேநாத்ர ஹதயோபலக்ஷிதஃ ப்ரதேஶ உச்யதே, ந து ஸாக்ஷாத்ததயஂ; குதஃ? ஹதயஸ்யௌஜஃஸ்தாநத்வாத்| ரஸஸ்ய க்ரியாஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸ ஹதயாதித்யாதி| தர்பயதீதி பாலமத்யஸ்தவிராந் ஸர்வாநேவ ப்ரீணயதி; அந்யே கர்பஂ தர்பயதீதி மந்யந்தே, தஸ்யாஹாராஸம்பவாத்; வர்தயதீதி பாலஂ; தாரயதீதி மத்யஂ ஸம்பூர்ணதாதுத்வாத், கேசித் `தாரயதி’ இத்யத்ர `ஜீவயதி’ இதி படந்தி, அத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ; யாபயதீதி வத்தஂ க்ஷீயமாணதேஹத்வாத்| கேசிதத்ர `ஹதயாத்’ இத்யாதி பாடஂ `சதஸ்ரஶ்ச திர்யக்காஃ’ இத்யந்தஂ ந படந்தி, `கத்ஸ்நஂ ஶரீரஂ’ இத்யாதி ச படந்தி| குதஃ புநரயஂ தர்பணாதி கரோதீத்யாஹ- அதஷ்டஹேதுகேந கர்மணா; ப்ராக்தநகர்மணேத்யர்தஃ| அந்யே து கேஷாஞ்சிதேவ மர்துமிச்சூநாஂ குதோ ந தர்பணாதி கரோதீதி பஷ்ட ஆஹ- அதஷ்டஹேதுகேந கர்மணேதி| தஸ்ய ஶரீரமித்யாதி தஸ்யேதி ரஸஸ்ய| அநுஸரதஃ அநுகச்சதஃ| க்ஷயவத்திவைகதைரிதி வைகதஂ விகாரஃ; க்ஷயவிகாரைஃ `ரஸக்ஷயே ஹத்பீடா கம்ப’ இத்யாதிபிஃ, வத்திவிகாரைஃ `ஹதயோத்க்லேதஂ’ இத்யாதிபிஃ| தத்ர க்ஷயவத்திவிகாரைர்விகதஸ்ய; க்ஷயவத்திவைகதைஶ்சேத்யத்ர சகாரோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந ஸர்வஶரீரதர்பணாதிபிஶ்சாவிகதஸ்ய கதிரநுமந்தவ்யேத்யர்தஃ| ரஸஸ்வபாவஂ விநிர்தேஷ்டுமாஹ- தஸ்மிந்நித்யாதி| தஸ்மிந்நிதி பூர்வோக்தே ரஸே| ஜிஜ்ஞாஸா ஜ்ஞாதுமிச்சா| கிமயஂ ஸௌம்யஃ கபவத், அதவா தைஜஸஃ பித்தவத்? இதி ஸஂஶயஃ| அத்ரோச்யத இத்யாதி| அநுஸாரீ அநுஸரணஶீலஃ, ஸ்நேஹநஃ ஸ்நேஹயதீதி, ஜீவநோ ஜீவயதீதி, தர்பணஃ ப்ரீணநஃ ஶரீரஸ்ய, ஆதிஶப்தாதவஷ்டம்பநாதயஃ| விஶேஷைஃ பேதைஃ| அவகம்யதே அவபுத்யதே||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ஸ கல்வாப்யோ ரஸோ யகத்ப்லீஹாநௌ ப்ராப்ய ராகமுபைதி ||௪||

இதாநீஂ க்ரமநிஷ்பத்த்யா ஶோணிதஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ கல்வித்யாதி| கலுஶப்தோऽப்யர்தஃ| ஆப்யோऽபி ரஸோ ராகமுபைதி லோஹிதத்வஂ கச்சதி||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ஶ்லோகௌ சாத்ர பவதஃ- ரஞ்ஜிதாஸ்தேஜஸா த்வாபஃ ஶரீரஸ்தேந தேஹிநாம் | அவ்யாபந்நாஃ ப்ரஸந்நேந ரக்தமித்யபிதீயதே ||௫||

தமேவார்தஂ ஶ்லோகேந ஸ்பஷ்டீகுர்வந்நாஹ- பவதஶ்சாத்ரேத்யாதி| ஶரீரஸ்தேந யகத்லீஹஸ்தேநைவ, ப்ரஸந்நேந ப்ரகதிஸ்தேந, இர்த்தபூதேந தேஜஸா ரஞ்ஜகநாம்நா, அவ்யாபந்நா ஏவங்குணவிஶிஷ்டா ஆபோ ரஞ்ஜிதா லோஹிதீகதாஃ ஸத்யோ ரக்தமித்யுச்யதே| ஆபோऽத்ர ரஸஃ||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ரஸாதேவ ஸ்த்ரியா ரக்தஂ ரஜஃஸஞ்ஜ்ஞஂ ப்ரவர்ததே | தத்வர்ஷாத்த்வாதஶாதூர்த்வஂ யாதி பஞ்சாஶதஃ க்ஷயம் ||௬||

ரக்தார்தவயோரபேதஂ தர்ஶயந்நாஹ- ரஸாதேவேத்யாதி| ரஜஃஸஞ்ஜ்ஞமிதி ஸஞ்ஜ்ஞாந்தரமேதத் ஸ்த்ரீயோநிப்ரவத்தஸ்ய ரக்தஸ்ய, துகாலஜஂ ரக்தமேவ ரஜஃஸஞ்ஜ்ஞமுச்யத இத்யர்தஃ| தத்வர்ஷாத்த்வாதஶாதூர்த்வமிதி தத்ரஜஃஸஞ்ஜ்ஞஂ ஶோணிதஂ த்வாதஶவர்ஷாதநந்தரஂ ப்ரவர்தத இதி ஸம்பந்தஃ| தஸ்ய நிவத்தி காலமாஹ- யாதி பஞ்சாஶதஃ க்ஷயமிதி| `ரஸாதேவ ரஜஃ ஸ்த்ரீணாஂ மாஸி மாஸி த்ர்யஹஂ ஸ்ரவேத்| தத்வர்ஷாத்த்வாதஶாதூர்த்வஂ யாவத் பஞ்சாஶதஂ ஸமாஃ’- இத்யந்யே படந்தி| ஸமாஃ வர்ஷாணி||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ஆர்தவஂ ஶோணிதஂ த்வாக்நேயம், அக்நீஷோமீயத்வாத்கர்பஸ்ய ||௭||

ரக்தார்தவயோஃ ஸௌம்யரஸஸம்பூதயோரபி ஸ்வபாவபேதஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆர்தவமித்யாதி| துஶப்தோऽத்ர பேதே, தேந ரஸாத் ஸௌம்யாஜ்ஜாதமப்யார்தவஂ ஶோணிதஂ சாக்நேயம்| குதஃ காரணாதித்யாஹ- அக்நீஷோமீயத்வாத்கர்பஸ்யேதி|- ஆர்தவமாக்நேயஂ, ஶுக்ரஂ ஸௌம்யஂ, தாப்யாமக்நீஷோமீயோ கர்போ பவதி| நநு யத்யார்தவமபி ஸௌம்யஂ பவதி, ததா ஸௌம்யாரப்தஃ ஸௌம்ய ஏவ கர்போ பவதி; ந சைவம், அக்நீஷோமீயத்வாத்கர்பஸ்யேத்யத்ரார்தவஸ்யாக்நேயத்வமுச்யதே, ஆர்தவஶோணிதயோஃ ஸ்வபாவாபேதாதார்தவஸ்யாக்நேயத்வே உக்தே ஶோணிதஸ்யாப்யாக்நேயத்வமுக்தமேவேதி| `ஆர்தவஶோணிதஂ த்வாக்நேயம்’- இத்யந்யே படந்தி; `ஆர்தவஂ ச தச்சோணிதஂ சேத்யார்தவஶோணிதஂ; துஶப்தோऽத்ராவதாரணே, தேநார்தவஸ்யாக்நேயத்வமவதாரயதி’ இதி வ்யாக்யாநயந்தி| ரக்தஂ புநரநுஷ்ணஶீதமேவமாசார்யா மந்யந்தே||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

பாஞ்சபௌதிகஂ த்வபரே ஜீவரக்தமாஹுராசார்யாஃ ||௮||

ஶோணிதஸ்வபாவே மதாந்தரமாஹ- பாஞ்சபௌதிகமித்யாதி| ஜீவரக்தமிதி ஜீவதுல்யஂ ரக்தம்| குதஃ? ஜீவச்சரீரே ரக்ததர்ஶநாத், மதஶரீரே சாதர்ஶநாத்; நது ஜீவரக்தமோஜ இதி, ஏவஂ ப்ரஸ்துதஸ்யைவ ரக்தஸ்ய லக்ஷணமநுக்தஂ ஸ்யாத்||௮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

விஸ்ரதா த்ரவதா ராகஃ ஸ்பந்தநஂ லகுதா ததா | பூம்யாதீநாஂ குணா ஹ்யேதே தஶ்யந்தே சாத்ர ஶோணிதே ||௯||

ததேவ பாஞ்சபௌதிகத்வஂ ஸுகபோதார்தஂ ஸ்பஷ்டயிதுமாஹ- விஸ்ரதேத்யாதி| விஸ்ரதா ஆமகந்ததா, பூமிகுணஃ; த்ரவதா த்ரவபாவஃ, அயமம்புகுணஃ; ராகோ ரக்ததா, தேஜோகுணஃ; ஸ்பந்தநஂ கிஞ்சிச்சலநஂ, வாதகுணஃ; லகுதா அகுருத்வம், ஆகாஶகுணஃ| பூம்யாதீநாமித்யத்ராதிஶப்தேநாப்தேஜோவாய்வாகாஶா கஹ்யந்தே| ஹி யஸ்மாதர்தே, யஸ்மாதேதே விஸ்ரதாதயஃ பதிவ்யாதீநாஂ குணா அத்ர ஶோணிதே தஶ்யந்தே, தஸ்மாத்ரக்தஂ பாஞ்சபௌதிகமிதி||௯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ரஸாத்ரக்தஂ ததோ மாஂஸஂ மாஂஸாந்மேதஃ ப்ரஜாயதே | மேதஸோऽஸ்தி ததோ மஜ்ஜா மஜ்ஜ்ஞஃ ஶுக்ரஂ து ஜாயதே ||௧௦||

ஶோணிதப்ரஸங்கேநாந்யேஷாமபி தாதூநாஂ க்ரமேணோத்பத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- ரஸாத்ரக்தமித்யாதி| ஸ கல்வாப்யோ ரஸோ யகத்ப்லீஹாநௌ ப்ராப்ய ராகமுபைதீத்யநேநைவ ரஸாதேவ ரக்தஸ்ய பவநே உக்தே ரஸாத் புநஃ ஶோணிதஸம்பவநவசநஂ நியமார்தம்| தேந ரஸாத் க்ரமோத்பத்த்யா ஶோணிதமேவ பவதி ந பரே தாதவ இதி| ஏதேந யுகபதேவ ஸர்வதாதுஷு ரஸஸஞ்சாராத்ரஸேநைவ ஸர்வதாதுபோஷணமிதி தந்த்ராந்தரீயஂ வசோ நிரஸ்தம்| நநு, யதி பரிணமந்தி ரஸாதயோ ரக்தாதிபாவேந, தர்ஹி ஸர்வேஷாமுத்ஸாதஃ ஸ்யாத்? ஸந்தத்யா பரிணாம இதி சேத்தர்ஹி ஸர்வேஷாஂ பூர்வேஷாமல்பதா ஸ்யாதுத்தரேஷாஂ பாஹுல்யமிதி? நைததஸ்தி| தேஷாஂ ரஸாதீநாஂ மலஸ்தூலாணுபாகவிஶேஷேண த்ரிவிதஃ பரிணாமோ பவதி; தத்யதா- அந்நாத் பச்யமாநாத்விண்மூத்ரஂ மலஃ, ஸாரோ ரஸஃ; ரஸாதக்நிபக்வாந்மலஃ கபஃ, ஸ்தூலோ பாகோ ரஸஃ, அணுபாகோ ரக்தஂ; ரக்தாதக்நிபக்வாந்மலஃ பித்தஂ, ஸ்தூலபாகஃ ஶோணிதம், அணுபாகஸ்து மாஂஸமிதி; ததோऽப்யாத்மபாவகபச்யமாநாந்மலஃ ஶ்ரோத்ரநாஸாகர்ணாக்ஷிப்ரஜநநாதிஸ்ரோதோமலஃ, ஸ்தூலபாகோ மாஂஸஂ, ஸூக்ஷ்மோ மேதஃ; ததோऽபி நிஜவஹ்நிபச்யமாநாந்மலஃ ஸ்வேதஃ, ஸ்தூலோஂऽஶோ மேத ஏவ, ஸூக்ஷ்மபாகோऽஸ்தி; ததோऽபி பச்யமாநாந்மலஃ கேஶலோமஶ்மஶ்ரூணி, ஸ்தூலோऽஸ்தி, ஸூக்ஷ்மஸ்து மஜ்ஜா; ததோऽபி மஜ்ஜ்ஞஃ பாவகபச்யமாநாந்மலோ நயநபுரீஷத்வசாஂ ஸ்நேஹஃ, ஸ்தூலோ பாகோ மஜ்ஜா, ஸூக்ஷ்மஃ ஶுக்ரஂ; ததஃ புநஃ பச்யமாநாதுபமலோ நோத்பத்யதே ஸஹஸ்ரதாத்மாதஸுவர்ணவத், ஸ்தூலோ பாகஃ ஶுக்ரமேவ, ஸ்நேஹபாகஃ ஸூக்ஷ்மஸ்தேஜோபூதமோஜஃ| பூர்வோக்த ஏவார்தஃ ஶ்லோகாப்யாஂ கத்யதே- “ஸ்தூலாண்வஂஶமலைஃ ஸர்வே பித்யந்தே தாதவஸ்த்ரிதா| ஸ்வஃ ஸ்தூலோஂऽஶஃ பரஂ ஸூக்ஷ்மஸ்தந்மலஂ யாதி தந்மலஃ|| ஸ்வாக்நிபிஃ பச்யமாநேஷு மலஃ ஷட்ஸு ரஸாதிஷு| ந ஶுக்ரே பச்யமாநேऽபி ஹேமநீவாக்ஷயே மலஃ - இதி| ஆகஷ்டாண்டகோஷஸ்ய புஂஸஃ ஶ்மஶ்ருபாதாச்ச்மஶ்ரு ஶுக்ரமல இத்யேகே| தந்ந, ஶ்மஶ்ருஹீநஸ்யாபி ஶுக்ரதர்ஶநாத்| நநு, மாஂஸாந்மேதஃ ப்ரஜாயத இத்யநர்தகஂ, ‘மஜ்ஜ்ஞஃ ஶுக்ரஂ து ஜாயதே’ இத்யேகேநைவ க்ரியாபதேந ப்ரஜாயத இத்யஸ்யார்தஸ்ய லப்தத்வாத்| ஸத்யஂ, ப்ரஜாயத இதி க்ரியாபதஂ ரஸாதீநாஂ மேதஃபர்யந்தாநாஂ விஶிஷ்டகார்யாந்தரோத்பாததர்ஶநார்தம், ஏப்ய ஏவோபதாதவஃ ஸ்வபாவாதுத்பத்யந்தே ந புநரஸ்த்யாதிப்ய இதி| ததாஹி - ரஸாத் ஸ்தந்யமார்தவஂ ச, ரக்தாத் கண்டராஃ ஸிராஶ்ச, மாஂஸாத்வஸாத்வசௌ, மேதஸஃ ஸ்நாயுஸந்தீ இதி| ஶுக்ரஂ து ஜாயத இதி த்விதீயஜாயதேக்ரஹணேந ஶுக்ரே விஶிஷ்டதர்மவத்தா உக்தா; ஶுக்ரஂ ஹி ஸ்வாக்நிபச்யமாநமபி நாணுபாகமுத்பாதயதி| அந்யே து ‘மேதஃ ப்ரஜாயதே’ இத்யத்ர `ப்ரவர்ததே’ இதி படந்தி, `ஶுக்ரஂ து ஜாயதே’ இத்யத்ர `ஶுக்ரஸ்ய ஸம்பவ’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- ஸம்பவாஶப்தோऽத்ர போஷணே ந த்வபூர்வோத்பாதநே, யதோ ரஸாதீநாஂ ஶுக்ராந்தாநாமாகர்பாதேவோத்பத்திரிதி||௧௦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

தத்ரைதேஷாஂ தாதூநாமந்நபாநரஸஃ ப்ரீணயிதா ||௧௧|| ரஸஜஂ புருஷஂ வித்யாத்ரஸஂ ரக்ஷேத் ப்ரயத்நதஃ | அந்நாத்பாநாஞ்ச மதிமாநாசாராஞ்சாப்யதந்த்ரிதஃ ||௧௨||

ரஸஸ்ய நிர்திஷ்டஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயிதுமாஹ- தத்ரைஷாமித்யாதி| தத்ர தேஷு தாதுஷு மத்யே| ஏதேஷாஂ தாதூநாஂ ப்ராகுக்தாநாஂ ரக்தாதீநாம்| அந்நபாநரஸஃ அந்நபாநஸ்ய ஸாரஃ| ப்ரீணயிதா தர்பயிதேத்யர்தஃ| அதந்த்ரிதோऽநலஸ இத்யர்தஃ||௧௧-௧௨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

தத்ர ‘ரஸ’ கதௌ தாதுஃ, அஹரஹர்கச்சதீத்யதோ ரஸஃ ||௧௩||

ரஸஸ்யைவ நிருக்திமாஹ- தத்ர ரஸகதாவித்யாதி||௧௩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ஸ கலு த்ரீணி த்ரீணி கலாஸஹஸ்ராணி பஞ்சதஶ ச கலா ஏகைகஸ்மிந் தாதாவவதிஷ்டதே; ஏவஂ மாஸேந ரஸஃ ஶுக்ரஂ ஸ்த்ரீணாஂ சார்தவஂ பவதி ||௧௪|| பவதி சாத்ர- அஷ்டாதஶஸஹஸ்ராணி ஸங்க்யா ஹ்யஸ்மிந் ஸமுச்சயே | கலாநாஂ நவதிஃ ப்ரோக்தா ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரயோஃ ||௧௫||

ரஸதாதுர்தாத்வந்தராணாஂ ஸ்வபாவஂ ஜநயந்நேகைகஸ்மிந் தாதௌ கியந்தஂ காலமவதிஷ்டத இத்யாஹ- ஸ கல்வித்யாதி| அவதிஷ்டதே அவஸ்திதிஂ கரோதீத்யர்தஃ, பரிணாமஂ கச்சந்நேவ திஷ்டதி பச்யமாநஸ்தாலீதண்டுலவத், ந புநரஸ்ய கமநநிவத்திஃ| த்ரீணி த்ரீணி கலாஸஹஸ்ராணி பஞ்சதஶ ச கலா இத்யஸ்யார்தஃ- ரஸஃ கிலைகாஹேநைவ ஸம்பத்யதே, ததநந்தரஂ யே ஷட்தாதவஸ்தே ப்ரத்யேகஂ பஞ்சபிஃ பஞ்சபிரஹோபிஃ ஸம்பத்யந்தே| யாவதா காலேந ரஸஃ ஶுக்ரதாஂ யாதி தாவந்தஂ வக்துமாஹ- ஏவஂ மாஸேநேத்யாதி| அத்ரார்தவஶப்தோऽயஂ ஶுக்ரே வர்ததே ந து ரஜஸி, ரஜோ ஹி ரஸாத்ரக்தவத் ஸப்தமேऽஹநி ஜாயதே; அதவா யத்யயமார்தவஶப்தஃ ஶுக்ரே ந வர்ததே ததாऽத்ர ஶுக்ரோத்பத்த்யதிகாரே ஸ்த்ரீணாஂ ஶுக்ரஸ்யாநுக்தத்வாத் ஷட்தாதுத்வஂ ஸ்யாத், தஸ்மாதார்தவஶப்தஃ ஶுக்ரே வர்ததே; அந்யே து புநரத்ரார்தவஶப்தஂ ரஜஸ்யேவ வர்தயந்தி, சகாரேண ஸ்த்ரீஶுக்ரஂ ஸமுச்சிந்வந்தி ஶுக்ரேऽபி கர்பஜநநஶக்தித்யோதநார்தம்| ததா சோக்தஂ- `யதா நார்யாவுபேயாதாஂ வஷஸ்யந்த்யௌ கதஞ்சந| முஞ்சதஃ ஶுக்ரமந்யோऽந்யமநஸ்திஸ்தத்ர ஜாயதே’ (ஶா. அ. ௨)- இதி| அஸ்மிந் பக்ஷே மாஸேநார்தவஸ்ய பவநமுபசயோऽபிப்ரேதஃ ப்ரகாஶஶ்ச; யஸ்மாதார்தவஸ்ய ரக்தவத் ஸப்தாஹேநைவோத்பத்திரிதி| இதாநீஂ ஸமுதாயஸங்க்யாமாஹ- அஷ்டாதஶேத்யாதி| அஷ்டாதஶஸஹஸ்ராணீத்யாதிநா த்ரிஂஶத்திநாநி கதிதாநி| ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரயோரிதி ஸமாநதந்த்ராஸமாநதந்த்ரயோரித்யர்தஃ||௧௪-௧௫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ஸ ஶப்தார்சிர்ஜலஸந்தாநவதணுநா விஶேஷேணாநுதாவத்யேவஂ ஶரீரஂ கேவலம் ||௧௬||

தஷ்டாந்தத்ரயேண ஶரீரே ரஸகதிஂ த்ரிதா தர்ஶயந்நாஹ- ஸ ஶப்தார்சிர்ஜலஸந்தாநவதித்யாதி| ஸஃரஸஃ, ஸந்தாநஶப்தஃ ஶப்தாதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| அணுநா விஶேஷேண ஸூக்ஷ்மப்ரகாரேண| அநுதாவதி ஸஞ்சரதி| ஏவஂஶப்தோ நியமார்தஃ| ஶரீரஂ கேவலஂ ஸகலநித்யர்தஃ| தத்ர ஶப்தஸந்தாநவதித்யநேந திர்யக்காமித்வஂ ரஸஸ்யோக்தம், அர்சிஃஸந்தாநவதித்யநேநோர்த்வகாமித்வஂ, ஜலஸந்தாநவதித்யநேநாதோகாமித்வமிதி| கேசிதந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- `ஶப்தாதிதஷ்டாந்தத்ரயேண தீக்ஷ்ணமத்யமந்தாக்நயோ நிர்திஷ்டாஃ| ஶப்தஸந்தாநவத்தீக்ஷ்ணாக்நீநாஂ ரஸஃ ஸஞ்சரதி, அர்சிஃஸந்தாநவந்மத்யாக்நீநாஂ, ஜலஸந்தாநவந்மந்தாக்நீநாம்’ இதி| தேந தீக்ஷ்ணாக்நீநாமஷ்டாஹேநைவ ரஸஃ ஶுக்ரீபவதி, மந்தாக்நேர்மாஸேநைவ | அயமர்தோ கயதாஸாசார்யேண பஹுதா தூஷிதஃ| தீப்தாக்நேஸ்து கிஞ்சிந்யூநேந மாஸேந ஶுக்ரஂ பவதி, மந்தாக்நேஸ்து கிஞ்சிததிகேந மாஸேநேத்யயமர்தோ ந்யாய்ய இதி||௧௬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

வாஜீகரண்யஸ்த்வோஷதயஃ ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாத்விரேசநவதுபயுக்தாஃ ஶுக்ரஂ ஶீக்ரஂ விரேசயந்தி ||௧௭||

யதி மாஸேந ரஸஃ ஶுக்ரீபவதி தர்ஹி வாஜீகரீணாஂ மஹௌஷதீநாஂ ப்ரயோகோ நிஷ்பலஃ ஸ்யாதித்யாஹ- வாஜீகரண்ய இத்யாதி| வாஜீகரண்யஸ்த்வோஷதய இதி யாபிரோஷதிபிஃ ஸ்த்ரீஷு நரோ வாஜீவ ஸமர்தோ பவதி தா வாஜீகரண்யஃ| ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாதிதி ஸ்வஶப்தோ பலகுணாப்யாஂ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸஂவத்யதே, உத்கர்ஷஶப்தோऽபி| அத்ர காஶ்சிதோஷதயஃ ஸ்வபலோத்கர்ஷாத், காஶ்சித் ஸ்வகுணோத்கர்ஷாத், காஶ்சித் ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாத், தத்ர ஸங்கல்பபாதலேபவிஶிஷ்டகாந்தாஸ்பர்ஶாதயஃ ஸ்வபலோத்கர்ஷாத், ஸ்வப்ரபாவோத்கர்ஷாதித்யர்தஃ; கதக்ஷீராதயஃ ஸ்வகுணோத்கர்ஷாத், ஸ்வஸ்நேஹாத்யுத்கர்ஷாதித்யர்தஃ; மாஷாதயஃ ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாத், ஸ்வப்ரபாவஸ்நேஹாத்யுத்கர்ஷாதித்யர்தஃ; உத்கர்ஷ ஆதிக்யம்| வாஜீகரண்ய இதி பஹுவசநமாத்யர்தே, தேந பல்யபஂஹணீயஜீவநஸங்க்ரஹணாதயோऽபி தத்வத்வாச்யா இதி||௧௭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

யதாஹி புஷ்பமுகுலஸ்தோ கந்தோ ந ஶக்யமிஹாஸ்தீதி வக்துஂ, நைவ நாஸ்தீதி; அத சாஸ்தி, ஸதாஂ பாவாநாமபிவ்யக்திரிதி ஜ்ஞாத்வா , கேவலஂ ஸௌக்ஷ்ம்யாந்நாபிவ்யஜ்யதே; ஸ ஏவ விவதபத்ரகேஶரே புஷ்பே காலாந்தரேணாபிவ்யக்திஂ கச்சதி; ஏவஂ பாலாநாமபி வயஃபரிணாமாச்சுக்ரப்ராதுர்பாவோ பவதி, ரோமராஜ்யாதயஶ்ச விஶேஷா நாரீணாம் ||௧௮||

நநு, யதி மாஸேந ரஸஃ ஶுக்ரீபவதி தர்ஹி பாலாநாமஶ்நதாமபி தத் கதஂ ந தஶ்யத இதி தஷ்டாந்தமாஹ- யதேத்யாதி| யதாஹீத்யவ்யயஂ யதாதஷ்டாந்ததாப்ரதிபாதநார்தம்| புஷ்பமுகுலஸ்த இதி குஸுமகலிகாமத்யஸ்தஃ| இஹேதி புஷ்பமுகுலே, கந்தோऽஸ்த்யேவேதி நாஸ்த்யேவேதி ச வக்துஂ ந ஶக்யம்| பாரமார்திகஂ ரூபமாஹ- அத சாஸ்தீதி|- அதஶப்தஃ ஸம்போதநே ; சஶப்த ஏவார்தே, அஸ்த்யேவேத்யர்தஃ| யுக்திமாஹ- ஸதாஂ பாவாநாமபிவ்யக்திரிதி ஜ்ஞாத்வேதி; பூர்வஂ ஸந்த ஏவ பாவாஃ பஶ்சாத்தேதுமாஸாத்யாபிவ்யஜ்யந்தே, யதா- திலேஷு தைலமித்யாதி| யத்யஸ்த்யேவிதி தர்ஹி முகுலாவஸ்தாயாமேவ கதஂ நாபிவ்யஜ்யத இத்யாஹ- கேவலஂ ஸௌக்ஷ்ம்யாந்நாபிவ்யஜ்யத இதி| ஸ ஏவேத்யாதி| ஸ ஏவ கந்தோ விவதபத்ரகேஶரே குஸுமே காலாந்தரேணோபசிதோऽபிவ்யக்திஂ கச்சதி| ஏவஂ பாலாநாமித்யாதி இத்தஂ பாலாநாமபி வயஃபரிணாமாச்சுக்ரப்ராதுர்பாவோ வ்யக்தீபாவோ பவதி| ரோமராஜ்யாதயஶ்ச விஶேஷா பாவா வயஃபரிணாமாந்நாரீணாமபி ப்ராதுர்பவந்தி, ஆதிஶப்தாத் ஸ்தந்யார்தவாதயஃ; ரோமராஜ்யாதயஶ்சேதி சகாரோ நாரீணாஂ சேத்யத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ; தேந புருஷாணாமபி ஶ்மஶ்ருப்ரபதயோ கஹ்யந்தே| அத்ர கேசித் `ரஜஸி சோபசீயமாநே ஶநைஃ ஶநைஃ ஸ்தநகர்பாஶயயோந்யபிவத்திர்பவதி’- இதி படந்தி, ந து நிபந்தகாராஃ, குதஃ? ஆதிஶப்தாத்ததர்தஸ்ய லப்தத்வாதிதி||௧௮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ஸ ஏவாந்நரஸோ வத்தாநாஂ (ஜரா) பரிபக்வஶரீரத்வாதப்ரீணநோ பவதி ||௧௯||

நநு ரஸஸ்யோபசயகரத்வாத்வத்தேநாபி வர்திதவ்யமித்யாஹ- ஸ ஏவாந்நரஸ இத்யாதி| ஸ ஏவாந்நரஸ இதி அஶேஷதாதுபோஷகோऽபி வத்தாநாமப்ரீணந ஈஷத்ப்ரீணநோ பவதி, ஜீவநமாத்ரஂ கரோதீத்யர்தஃ| குத இத்யாஹ- பரிபக்வஶரீரத்வாத்||௧௯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

த ஏதே ஶரீரதாரணாத்தாதவ இத்யுச்யந்தே ||௨௦||

ரஸாதிதாதூநாஂ நிருக்திஂ குர்வந்நாஹ- த ஏதே ஶரீரதாரணாதித்யாதி| யத்யபி க்வசிததுஷ்டா தோஷா அபி தேஹதாரணாத்தாதுஶப்தேநோச்யந்தே, ததாऽப்யத்ர ரஸாதீநாமதிகதத்வாத் ஏவ தாதவஃ கத்யந்தே||௨௦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

தேஷாஂ க்ஷயவத்தீ ஶோணிதநிமித்தே, தஸ்மாத்தததிகத்ய வக்ஷ்யாமஃ | தத்ர, பேநிலமருணஂ கஷ்ணஂ பருஷஂ தநு ஶீக்ரகமஸ்கந்தி ச வாதேந துஷ்டஂ; நீலஂ பீதஂ ஹரிதஂ ஶ்யாவஂ விஸ்ரமநிஷ்டஂ பிபீலிகாமக்ஷிகாணாமஸ்கந்தி ச பித்தேந துஷ்டஂ; கைரிகோதகப்ரதீகாஶஂ ஸ்நிக்தஂ ஶீதலஂ பஹலஂ பிச்சிலஂ சிரஸ்ராவி மாஂஸபேஶீப்ரபஂ ச ஶ்லேஷ்மதுஷ்டஂ; ஸர்வலக்ஷணஸஂயுக்தஂ காஞ்ஜிகாபஂ விஶேஷதோ துர்கந்தி ச ஸந்நிபாததுஷ்டஂ; த்விதோஷலிங்கஂ ஸஂஸஷ்டம் ||௨௧||

ப்ரஸ்துதஂ ஶோணிதமேவாதிகர்துமாஹ- தேஷாமித்யாதி| தேஷாமிதி தாதூநாம்| தததிகத்யேதி ஶோணிதமதிகதஂ கத்வேத்யர்தஃ| தத்ர பேநிலமித்யாதி| பேநிலஂ பேநஸஹிதம்| அருணம் ஈஷத்ரக்தம்; ததேவ பாகாபிமுகஂ கஷ்ணம்| பருஷம் அபிச்சிலஂ, ரூக்ஷமித்யந்யே| தநு அச்சம்| ஶீக்ரகம் ஆஶுப்ரஸதி| அஸ்கந்தி சேதி ஸ்த்யாநத்வரஹிதம்| நீலமித்யாதி|- நீலஂ ஹரிதஂ, ஶ்யாவஂ ஸாமபித்ததுஷ்டஂ, பீதஂ நிராமபித்ததுஷ்டஂ, ஶ்யாவஂ ஹரிதகஷ்ணம்| விஸ்ரம் ஆமகந்தி| அநிஷ்டஂ பிபீலிகாதீநாமநநுஸரணாதவகந்தவ்யம்| அஸ்கந்தி சேதி ஸ்த்யாநத்வரஹிதம்| கைரிகேத்யாதி|- கைரிகோதகப்ரதீகாஶஂ பாண்டுலோஹிதம்| பஹலஂ கநம்| மாஂஸபேஶீப்ரபஂ ஸ்த்யாநத்வாத்| ஸர்வேத்யாதி|- ஸர்வலக்ஷணயுக்தஂ வாதாதிலக்ஷணயுக்தம்| அத்ர கேசித் பித்தவத்ரக்தேநாதிகஷ்ணஂ ’ இதி படந்தி, ந து நிபந்தகாராஃ| த்விதோஷலிங்கமித்யாதி|- ஸஂஸஷ்டஂ தோஷத்வயயுக்தமித்யர்தஃ| அத்ர க்வசித் ‘ஜீவஶோணிதமந்யத்ரோபதேக்ஷ்யாமஃ’ இதி பாடஃ, ந து நிபந்தேஷு||௨௧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

இந்த்ரகோபகப்ரதீகாஶமஸஂஹதமவிவர்ணஂ ச ப்ரகதிஸ்தஂ ஜாநீயாத் ||௨௨||

ரக்தவிகதீரபிதாய ப்ரகதிஂ வக்துமாஹ- இந்த்ரகோபகப்ரதீகாஶமித்யாதி| இந்த்ரகோபகஃ ப்ராவட்காலஜ உத்பிஜ்ஜஃ `இந்த்ரவதூஃ’ இதி லோகே, ஸ சாநேகப்ரகாரவர்ணஃ, அத்ர து ரக்த ஏவ கஹ்யதே| அஸஂஹதஂ நாத்யச்சஂ நாதிகநஂ, ந ஸ்த்யாயதீத்யந்யே| அவிவர்ணமிதி இந்த்ரகோபகவர்ணமபீஷத்விவிதவர்ணம், ஏதேந பத்மாலக்தககுஞ்ஜாபலவர்ணமித்யுக்தம்; அதவா வஸ்த்ராதிலக்நஂ ஸத் ப்ரக்ஷால்யமாநமபி ந விவர்ணதாஂ யாதீத்யவிவர்ணம்||௨௨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

விஸ்ராவ்யாண்யந்யத்ர வக்ஷ்யாமஃ ||௨௩||

ஶோணிதஸ்ய ஸ்ராவணவிஷயமதிதேஶேந தர்ஶயந்நாஹ- விஸ்ராவ்யாணீத்யாதி| அந்யத்ரேதி அஷ்டவிதஶஸ்த்ரகர்மீயே||௨௩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

அதாவிஸ்ராவ்யாஃ- ஸர்வாங்கஶோபஃ, க்ஷீணஸ்ய சாம்லபோஜநநிமித்தஃ, பாண்டுரோக்யர்ஶஸோதரிஶோஷிகர்பிணீநாஂ ச ஶ்வயதவஃ ||௨௪||

விஸ்ராவ்யநிஷேதவிஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- அதாவிஸ்ராவ்யா இத்யாதி| க்ஷீணஸ்ய புஂஸோऽம்லபோஜநநிமித்தோ யஃ ஸோऽவிஸ்ராவ்ய இத்யர்தஃ| ததா பாண்டுரோக்யாதீநாஂ ஶோதா அவிஸ்ராவ்யாஃ; ஏதேஷாஂ வ்ரணஶோதா ஏகாங்கஜா அபி ந ஸ்ராவ்யாஃ||௨௪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

ஶஸ்த்ரவிஸ்ராவணஂ த்விவிதஂ- ப்ரச்சாநஂ , ஸிராவ்யதநஂ ச ||௨௫||

ஶஸ்த்ரவிஸ்ராவணஸ்ய த்வைவித்யமாஹ- ஶஸ்த்ரேத்யாதி||௨௫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

தத்ர, ஜ்வஸங்கீர்ணஂ ஸூக்ஷ்மஂ ஸமமநவகாடமநுத்தாநமாஶு ச ஶஸ்த்ரஂ பாதயேந்மர்மஸிராஸ்நாயுஸந்தீநாஂ சாநுபகாதி ||௨௬||

அத்ர ப்ரச்சாநமதிகத்யாஹ - தத்ரேத்யாதி| ஜு ப்ராஞ்ஜலம்| அஸங்கீர்ணஂ ந ஸங்கடஂ, விஶாலமித்யர்தஃ; அந்யே பரஸ்பராஸஂஸஷ்டமித்யாஹுஃ| ஸூக்ஷ்மஂ நாதிமஹாமுகஶஸ்த்ரகதம்| ஸமஂ துல்யரேகம்| அநவகாடம் அதூரகதிகம்| அநுத்தாநஂ கிஞ்சிந்மாஂஸஸ்பகித்யர்தஃ| ஆஶு அவிலம்பிதஂ யதா பவத்யேவஂ ஶஸ்த்ரஂ பாதயேத்||௨௬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

தத்ர, துர்திநே துர்வித்தே ஶீதவாதயோரஸ்விந்நே புக்தமாத்ரே ஸ்கந்தத்வாச்சோணிதஂ ந ஸ்ரவத்யல்பஂ வா ஸ்ரவதி ||௨௭|| மதமூர்ச்சாஶ்ரமார்தாநாஂ வாதவிண்மூத்ரஸங்கிநாம் | நித்ராபிபூதபீதாநாஂ நணாஂ நாஸக் ப்ரவர்ததே ||௨௮||

ரக்தஸ்யாயோகஂ சிகித்ஸார்தமாஹ- தத்ர துர்திந இத்யாதி| துர்திந இதி நித்யககாலதோஷஃ| கேசித் ‘துர்திநே’ இதி ந படந்தி| துர்வித்தே இதி வைத்யக்ரியாதோஷஃ| ஶீதவாதயோரிதி காலகதோ தோஷஃ| புக்தமாத்ர இதி ஆவஸ்திககாலதோஷஃ; ‘அபுக்தவத’ இத்யந்யே படந்தி| ஸ்கந்தத்வாத் ஸ்த்யாநத்வாத்| மதோ விஷமத்யஜோ விகாரஃ, ஆர்தாநாஂ பீடிதாநாம்| வாதவிண்மூத்ரஸங்கிநாமிதி ஸங்கோऽப்ரவர்தநம்||௨௭-௨௮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

தத்துஷ்டஂ ஶோணிதமநிர்ஹ்ரியமாணஂ ஶோபதாஹராகபாகவேதநா ஜநயேத் ||௨௯||

துஷ்டரக்தஸ்யாஸ்ருதிதோஷமுபதிஶந்நாஹ- தத்துஷ்டமித்யாதி||௨௯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

அத்யுஷ்ணேऽதிஸ்விந்நேऽதிவித்தேऽஜ்ஞைர்விஸ்ராவிதமதிப்ரவர்ததே ; தததிப்ரவத்தஂ ஶிரோऽபிதாபமாந்த்யமதிமந்ததிமிரப்ராதுர்பாவஂ தாதுக்ஷயமாக்ஷேபகஂ தாஹஂ பக்ஷாகாதமேகாங்கவிகாரஂ ஹிக்காஂ ஶ்வாஸகாஸௌ பாண்டுரோகஂ மரணஂ சாபாதயதி ||௩௦||

அதியோகஂ வ்யாபதஶ்சோபதிஶந்நாஹ- அத்யுஷ்ண இத்யாதி| அத்யுஷ்ணே அத்யுஷ்ணகாலே| அதிஸ்விந்நே அதிஸ்வேதிதே| அதிவித்தேऽஜ்ஞைரிதி ஆஜ்ஞா அதஷ்டகர்மாணஃ| ஶிரோऽபிதாபஂ ஶிரஃஶூலம்| ஆந்த்யம் அந்ததாம்| அதிமந்தஃ சக்ஷூரோகோऽபிஷ்யந்தபூர்வகஃ, திமிரஂ லிங்கநாஶஃ, ப்ராதுர்பாவஶப்தோऽதிமந்ததிமிராப்யாஂ ஸம்பத்யதே| ஶிரோபிதாபாதீந் ஶிரஸ்யதிஹதஂ ரக்தஂ கரோதி, தாதுக்ஷயஂ ஸர்வத்ரைவாதிஹதம்| ஏகாங்கவிகாரமிதி ஏகஸ்மிந்நங்கே ய உத்பத்யதே ஸ ஏகாங்கவிகாரஃ, ஸ சாத்ர வாதஜநிதஃ||௩௦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

தஸ்மாந்ந ஶீதே நாத்யுஷ்ணே நாஸ்விந்நே நாதிதாபிதே | யவாகூஂ ப்ரதி பீதஸ்ய ஶோணிதஂ மோக்ஷயேத்பிஷக் ||௩௧||

அயோகாதியோகௌ ஸஹேதுகௌ நிர்திஶ்ய ஸம்யக்யோகஂ ஸஹேதுகஂ நிர்திஶந்நாஹ- தஸ்மாதித்யாதி| ந ஶீதே நாத்யுஷ்ணே ஸாதாரணே காலே| நாஸ்விந்நே நாதிஸ்வேதிதே| நாதிதாபிதே ஸூர்யதாபாதிபிஃ| யவாகூரத்ர திலயவாகூஃ, தஸ்யாஃ ஸத்யஃஸ்நேஹநீயத்வாத்ரக்தோத்க்லேஶகரத்வாச்ச| ப்ரதிபீதஸ்யேதி ப்ரதிஶப்தோऽத்ர பாநாந்தரஂ ஸூசயதி; தேந யவாக்வா த்விதீயபாநாநந்தரஂ ததீயபாநாநந்தரஂ வேத்யர்தஃ; அந்யே து ‘யவாகூர்விரலத்ரவா பஹுஸிக்தா, தாஂ ப்ரதிபீதஸ்ய, ஸா ஹி ப்ராயஶஃ ப்ரக்லேதநாத்மிகா ஸ்வேதலத்வாத்த்ரவோஷ்ணத்வாச்ச ஶோணிதஂ விலாயயதி; ப்ரதிஶப்தோऽத்ர மாத்ரார்தஃ, தேந யவாகூஂ மாத்ரயா பீதவத இத்யர்தஃ’||௩௧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

ஸம்யக்கத்வா யதா ரக்தஂ ஸ்வயமேவாவதிஷ்டதே | ஶுத்தஂ ததா விஜாநீயாத் ஸம்யக்விஸ்ராவிதஂ ச தத் ||௩௨||

இதாநீஂ ஸம்யக்யோகஸ்ய ஸுவிஶுத்தஸ்ய சைகேநைவ வாக்யேந லக்ஷணஂ வக்துமாஹ- ஸம்யகித்யாதி| ஸம்யக்கத்வா யதா ரக்தமிதி கத்வா நிஃஸத்ய, யதா ஸம்யக்ரக்தஂ ரக்தவர்ணஂ ஶோணிதஂ பவதி ததா ஶுத்தஂ விஜாநீயாத்; ஸம்யக்விஸ்ராவிதபக்ஷே த்வயமர்தஃ- ஸம்யக்கத்வேதி ஸம்யக் ப்ரவர்தநஂ கத்வா, யதா ரக்தஂ ருதிரஂ, ஸ்வயமேவாவதிஷ்டதே அவஸ்திதிஂ கரோதி, ததா ஸம்யக்விஸ்ராவிதஂ ச தத்ரக்தஂ விஜாநீயாத்| சகாரேணைதல்லக்ஷணத்வயஂ லப்யதே| அந்யே து ஸம்யக்கத்வேத்யாதிஶ்லோகஸ்ய வ்யாக்யாநமந்யதா கத்வா ஸார்தஶ்லோகேந வ்யாக்யாநயந்தி- “ந சாதிவேகஂ நாவேகஂ ஸம்யக்யுக்த்யா விநிஃஸதம்| விஹாய துஷ்டதாஂ ஸ்வேந ரூபேண ஹ்யவதிஷ்டதே|| ப்ரயத்நமநபேக்ஷ்யாஸக் ததா ஶுத்தஂ விநிர்திஶேத்”- இதி||௩௨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

லாகவஂ வேதநாஶாந்திர்வ்யாகேர்வேகபரிக்ஷயஃ | ஸம்யக்விஸ்ராவிதே லிங்கஂ ப்ரஸாதோ மநஸஸ்ததா ||௩௩||

ஆப்யந்தரமபரமபி ரக்தஶுத்திஸ்ராவணஸ்ய லக்ஷணஂ தர்ஶயந்நாஹ- லாகவமித்யாதி| ஏதச்சாரீரஂ ஸம்யக்விஸ்ராவிதே லிங்கஂ; ப்ரஸாதோ மநஸஸ்ததேதி புநர்மாநஸம்||௩௩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

த்வக்தோஷா க்ரந்தயஃ ஶோபா ரோகாஃ ஶோணிதஜாஶ்ச யே | ரக்தமோக்ஷணஶீலாநாஂ ந பவந்தி கதாசந ||௩௪||

ஶோணிதஸ்ராவணபலஂ தர்ஶயந்நாஹ- த்வக்தோஷா இத்யாதி| த்வக்தோஷா அஷ்டாதஶ குஷ்டாநி ந்யச்சநீலிகாதயஶ்ச, க்ரந்தயோ வாதாதிநிமித்தா ஸிராக்ரந்திஶ்ச| ஶோணிதஜா ரோகா ரக்தகுல்மவித்ரதிவிஸர்பாதயஃ| ரக்தமோக்ஷணஶீலாநாஂ ரக்தஸ்ராவணாப்யாஸகாரிணாம்||௩௪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

அத கல்வப்ரவர்தமாநே ரக்தே ஏலாஶீதஶிவகுஷ்டதகரபாடாபத்ரதாருவிடங்கசித்ரகத்ரிகடுகாகாரதூமஹரித்ரார்காங்குரநக்தமாலபலைர்யதாலாபஂ த்ரிபிஶ்சதுர்பிஃ ஸமஸ்தைர்வா சூர்ணீகதைர்லவணதைலப்ரகாடைர்வ்ரணமுகமவகர்ஷயேத், ஏவஂ ஸம்யக் ப்ரவர்ததே ||௩௫||

இதாநீமப்ரவத்தரக்தஸ்ய ப்ரவர்தநாயாஹ- அத கல்வியாதி| ஶீதாஶிவஂ கர்பூரஂ, நக்தமாலோ பஹத்கரஞ்ஜஃ| த்ரிபிஶ்சதுர்பிரிதி ஏதேநைகத்வித்ரவ்யநிஷேதஃ கதஃ| லவணதைலப்ரகாடைரிதி ஸைந்தவதிலதைலோத்கடைரித்யர்தஃ||௩௫||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

அதாதிப்ரவத்தே ரோத்ரமதுகப்ரியங்குபத்தங்குபத்தங்ககைரிகஸர்ஜரஸரஸாஞ்ஜநஶால்மலீபுஷ்பஶங்கஶுக்திமாஷயவகோதூமசூர்ணைஃ ஶநைஃ ஶநைர்வ்ரணமுகமவசூர்ண்யாங்குல்யக்ரேணாவபீடயேத் ஸாலஸர்ஜார்ஜுநாரிமேதமேஷஶங்கதவதந்வநத்வக்பி ர்வா சூர்ணிதாபிஃ க்ஷௌமேண வா த்மாபிதேந ஸமுத்ரபேநலாக்ஷாசூர்ணைர்வா, யதோக்தர்வ்ரணபந்தநத்ரவ்யைர்காடஂ பத்நீயாத், ஶீதாச்சாதநபோஜநாகாரைஃ ஶீதைஃ ப்ரதேஹபரிஷேகைஶ்சோபசரேத், க்ஷாரேணாக்நிநா வா தஹேத்யதோக்தஂ, வ்யதாதநந்தரஂ தாமேவாதிப்ரவத்தாஂ ஸிராஂ வித்யேத்; காகோல்யாதிக்வாதஂ வா ஶர்கராமதுமதுரஂ பாயயேத், ஏணஹரிணோரப்ரஶஶமஹிஷவராஹாணாஂ வா ருதிரஂ; க்ஷீரயூஷரஸைஃ ஸுஸ்நிக்தைஶ்சாஶ்நீயாத்; உபத்ரவாஂஶ்ச யதாஸ்வமுபசரேத் ||௩௬|| பவந்தி சாத்ர- தாதுக்ஷயாத் ஸ்ருதே ரக்தே மந்தஃ ஸஞ்ஜாயதேऽநலஃ | பவநஶ்ச பரஂ கோபஂ யாதி தஸ்மாத் ப்ரயத்நதஃ ||௩௭|| தஂ நாதிஶீதைர்லகுபிஃ ஸ்நிக்தைஃ ஶோணிதவர்தநைஃ | ஈஷதம்லைரநம்லைர்வா போஜநைஃ ஸமுபாசரேத் ||௩௮||

அதிப்ரவத்தௌ ரக்தாஸ்தாபநாய சிகித்ஸாஂ தர்ஶயந்நாஹ- அதேத்யாதி| பத்தங்கஂ ரக்தசந்தநஂ, ஸர்ஜரஸோ ராலா, ஶுக்திர்ஜலஶுக்திஃ| ஸாலஃ ஶங்குஃ, ஸர்ஜஃ ஶாலபேதஃ, அர்ஜுநஃ ககுபஃ, அரிமேதஃ ‘அரிமஞ்ஜ’ இதி லோகே ப்ரஸித்தஃ, மேஷஶங்கஃ கர்கடஶங்கஃ, தந்வநஃ ‘தம்மண’ இதி ப்ரஸித்தஃ; ஸாலாதித்வக்பிஶ்சூர்ணீகதாபிஃ ‘வ்ரணமுகமவசூர்ண்யாங்குல்யக்ரேணாவபீடயேத்’ இத்யத்ராபி ஸம்பத்யதே| க்ஷௌமேண வா த்மாபிதேந அதஸீவஸ்த்ரேண தக்தேந ‘வ்ரணமுகமவசூர்ண்யாங்குல்யக்ரேணாவபீடயேத்’ இத்யத்ராபி ஸம்பத்யதே| யதோக்தைர்வா வ்ரணபந்தநத்ரவ்யைரிதி க்ஷௌமகார்பாஸவஸ்த்ராதிபிஃ| ஆச்சாதநஂ வஸ்த்ராதி, ப்ரதேஹோ லேபஃ, பரிஷேகோ தாராஸேகஃ| யதோக்தஂ வலயபிந்த்வாதி பேதேநேத்யர்தஃ| வ்யதாதநந்தரஂ ப்ராக்கதவ்யதநாததஃஸ்தாநே , தாமேவ பூர்வவித்தாஂ ஸிராஂ வித்யேத், ரக்தகதிச்சேதநார்தம்| ரக்தாதிஸ்ருதாவாப்யந்தரஂ பேஷஜஂ தர்ஶயந்நாஹ- காகோல்யாதீத்யாதி| ஏணஃ கஷ்ணஹரிணஃ, ஹரிணஸ்தாம்ரவர்ணஃ; ஏணாதிரக்தஂ பாயயேதிதி ஸம்பந்தஃ, ரக்தாப்யாயநார்தஂ; தச்சாதுஷ்டமஸஂஸ்கதஂ ச| ரக்தாதிப்ரவத்தௌ போஜநஂ நியமயந்நாஹ- க்ஷீரேத்யாதி| யூஷோ முத்கயூஷஃ, ரஸோ மாஂஸரஸஃ| ஸுஸ்நிக்தைரிதி ஶோபநஂ கத்வா கதேந ஸ்நிக்தீகதைஃ| அஶ்நீயாதிதி க்ஷீராதிஸிக்தமோதநஂ புஞ்ஜீத| பித்ததுஷ்டரக்தஸ்யைவாதிப்ரவத்தாவதிப்ரவத்தரக்தஸ்ய க்ஷீரபோஜநம், அதவா பித்தப்ரகதிகஸ்யைவ ரக்தாதிப்ரவத்தௌ க்ஷீரபோஜநஂ, கபதுஷ்டரக்தஸ்யைவாதிப்ரவத்தாவதிப்ரவத்தரக்தஸ்ய யூஷபோஜநஂ, ஶ்லேஷ்மப்ரகதிகஸ்யைவ வா; வாததுஷ்டரக்தஸ்யைவாதிப்ரவத்தாவதிப்ரவத்தரக்தஸ்ய ரஸபோஜநஂ, வாதப்ரகதிகஸ்யைவ வா; அந்யே து தீப்தமத்யமந்தாக்நீநாஂ யதாஸங்க்யஂ க்ஷீராதிஸிக்தமோதநஂ போஜநமாஹுஃ; ஸாத்ம்யாபேக்ஷயேத்யேகே| அதிஸ்ருதரக்தஸ்யோபத்ரவாந் சிகித்ஸிதுமாஹ- உபத்ரவாஂஶ்சேத்யாதி| உபத்ரவாந் ஶிரோऽபிதாபாதீந்| யதாஸ்வமிதி ஸ்வகீயேந ஸ்வகீயேநோபசாரேணேத்யர்தஃ| தாதுக்ஷயாதித்யாதி| தஸ்மாதநதிஶீதாதிபோஜநைஃ ப்ரயத்நதஸ்தஂ புருஷமுபாசரேதிதி ஸம்பந்தஃ, அக்நிஸந்துக்ஷணார்தஂ ஶோணிதாப்யாயநார்தமுபத்ரவபரிஹாரார்தஂ ச| ஈஷதம்லைர்தாடிமாமலகைஃ, தேஷாமேவாம்லேஷு ப்ரதாநத்வாத்||௩௬-௩௮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

சதுர்விதஂ யதேதத்தி ருதிரஸ்ய நிவாரணம் | ஸந்தாநஂ ஸ்கந்தநஂ சைவ பாசநஂ தஹநஂ ததா ||௩௯|| வ்ரணஂ கஷாயஃ ஸந்தத்தே ரக்தஂ ஸ்கந்தயதே ஹிமம் | ததா ஸம்பாசயேத்பஸ்ம தாஹஃ ஸங்கோசயேத் ஸிராஃ ||௪௦||

சதுர்விதமித்யாதி| ஸந்தாநஂ ஶஸ்த்ரபதஸ்ய, ஸ்கந்தநஂ ஶோணிதஸ்ய ஸ்த்யாநீகரணஂ, பாசநஂ தஹநஂ ச ஶஸ்த்ரபதஸ்ய| கஷாயஃ கஷாயரஸத்ரவ்யஂ, தச்ச லோத்ராதிகம்; அந்யே து ஹரீதக்யாதிகஂ பஞ்சவல்கலாதிகஂ சாஹுஃ| ஹிமஂ ஶீதம்| பஸ்ம க்ஷௌமாதிஜநிதம்| தஹநஂ ஶலாகாப்ரபதிபிஃ||௩௯-௪௦||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

அஸ்கந்தமாநே ருதிரே ஸந்தாநாநி ப்ரயோஜயேத் | ஸந்தாநே ப்ரஶ்யமாநே து பாசநைஃ ஸமுபாசரேத் ||௪௧|| கல்பைரேதைஸ்த்ரிபிர்வைத்யஃ ப்ரயதேத யதாவிதி | அஸித்திமத்ஸு சைதேஷு தாஹஃ பரம இஷ்யதே ||௪௨||

இதாநீஂ பூர்வபூர்வாஸித்தாவுத்தரோத்தரஂ வித்யவஸரஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- அஸ்கந்தமாநே இத்யாதி| தத்ர ப்ரதமஂ ஶீதோபசாராதி கர்தவ்யஂ, தேந யதா ஸ்த்யாநீபூய ரக்தஂ ந திஷ்டதி ததா ஹரீதக்யாதி பஞ்சவல்கலாதி வா ப்ரயோஜயேத்; ஸந்தாநேந சேந்ந திஷ்டதி ரஸஂ ததா பாசநஂ பஸ்ம ப்ரயோஜயேத்; ஏபிஸ்த்ரீபிர்விதாநைர்யதி ந திஷ்டதி ரக்தஂ ததா தஹநஂ ஶோணிதஸ்தாபநார்தஂ கர்தவ்யமித்யர்தஃ||௪௧-௪௨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

ஶேஷதோஷே யதோ ரக்தே ந வ்யாதிரதிவர்ததே | ஸாவஶேஷே ததஃ ஸ்தேயஂ ந து குர்யாததிக்ரமம் ||௪௩||

இதாநீஂ ரக்தாதிஸ்ராவதோஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶேஷேத்யாதி| ந வ்யாதிரதிவர்ததே ந வத்திஂ யாதி| ஸாவஶேஷே ததஃ ஸ்தேயமிதி ஸாவஶேஷே தோஷே ரக்தஂ புநஃ ஸஂஶமநாதிபிர்ஜயேத்||௪௩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

தேஹஸ்ய ருதிரஂ மூலஂ ருதிரேணைவ தார்யதே | தஸ்மாத்யத்நேந ஸஂரக்ஷ்யஂ ரக்தஂ ஜீவ இதி ஸ்திதிஃ ||௪௪||

குதஃ புநஃ ஶோணிதஸ்ராவணேऽதிக்ரமோ ந கரணீய இத்யாஹ- தேஹஸ்யேத்யாதி| மூலமிதி உத்பத்திஸ்திதிப்ரலயேஷு ஶோணிதமேவ ஹேதுஃ, அநேநைவ தார்யதே ஸ்தாப்யதே||௪௪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ஸ்ருதரக்தஸ்ய ஸேகாத்யைஃ ஶீதைஃ ப்ரகுபிதேऽநிலே | ஶோபஂ ஸதோதஂ கோஷ்ணேந ஸர்பிஷா பரிஷேசத் ||௪௫||

ஶோணிதாவஸேகே பஶ்சாத்கர்ம தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்ருதரக்தஸ்யேத்யாதி||௪௫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஶோணிதவர்ணநீயோ நாம சதுர்தஶோऽத்யாய ||௧௪||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஶோணிதவர்ணநீயோ நாம சதுர்தஶோऽத்யாயஃ||௧௪||