Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ સ્વભાવવિપ્રતિપત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः स्वभावविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
સ્વભાવશબ્દાનન્તરમાદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન સ્વભાવાદિવિપ્રતિપત્તિરિત્યર્થઃ| સ્વભાવશબ્દેનાત્ર પ્રકૃતિરુચ્યતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સ્વભાવસિદ્ધાનાં શરીરૈકદેશાનામન્યભાવિત્વં મરણાય | તદ્યથા- શુક્લાનાં કૃષ્ણત્વં, કૃષ્ણાનાં શુક્લતા, રક્તાનામન્યવર્ણત્વં, સ્થિરાણાં મૃદુત્વં , મૃદૂનાં સ્થિરતા, ચલાનામચલત્વં, અચલાનાં ચલતા, પૃથૂનાં સઙ્ક્ષિપ્તત્વં, સઙ્ક્ષિપ્તાનાં પૃથુતા, દીર્ઘાણાં હ્રસ્વત્વં, હ્રસ્વાનાં દીર્ઘતા, અપતનધર્મિણાં પતનધર્મિત્વં , પતનધર્મિણામપતનધર્મિત્વમકસ્માત્, શૈત્યૌષ્ણ્યસ્નૈગ્ધ્યરૌક્ષ્યપ્રસ્તમ્ભવૈવર્ણ્યાવસાદનં ચાઙ્ગાનામ્ ||૩||
स्वभावसिद्धानां शरीरैकदेशानामन्यभावित्वं मरणाय | तद्यथा- शुक्लानां कृष्णत्वं, कृष्णानां शुक्लता, रक्तानामन्यवर्णत्वं, स्थिराणां मृदुत्वं , मृदूनां स्थिरता, चलानामचलत्वं, अचलानां चलता, पृथूनां सङ्क्षिप्तत्वं, सङ्क्षिप्तानां पृथुता, दीर्घाणां ह्रस्वत्वं, ह्रस्वानां दीर्घता, अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वं , पतनधर्मिणामपतनधर्मित्वमकस्मात्, शैत्यौष्ण्यस्नैग्ध्यरौक्ष्यप्रस्तम्भवैवर्ण्यावसादनं चाङ्गानाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
તાં સ્વભાવવિપ્રતિપત્તિં સઙ્ક્ષેપેણ તાવન્નિર્દિષ્ટુમાહ- સ્વભાવસિદ્ધાનામિત્યાદિ| અન્યભાવિત્વં ગુણકર્મભ્યાં કૃત્વા, તથા વિશિષ્ટદ્રવ્યાન્તરસંયોગાચ્ચ; વિશિષ્ટદ્રવ્યાન્તરસંયોગશ્ચ ‘સિરાણાં દર્શનં લલાટે, નાસાવંશે વા પિડકોત્પત્તિઃ’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણઃ| તત્ર સ્વભાવસિદ્ધાનાં શરીરૈકદેશાનામન્યથાભાવિત્વં વિસ્તરેણોપદર્શયન્નાહ- તદ્યથેત્યાદિ| અકસ્માચ્ચ શુક્લાનાં નેત્રૈકદેશાનાં નિર્નિમિત્તં કાર્ષ્ણ્યં મરણાય| કૃષ્ણાનાં લોચનમધ્યસ્ય તારુણ્યે કેશશ્મશ્રુલોમ્નાં ચ શુક્લત્વમરિષ્ટમ્| રક્તાનાં નેત્રાન્તપાદકરતલતાલ્વોષ્ઠજિહ્વાનામાકસ્મિકમન્યવર્ણત્વં શ્વેતપીતકૃષ્ણનીલત્વમરિષ્ટમિતિ| સ્થિરાણાં કઠિનાનાં કેશશ્મશ્રુનખદન્તશિરાસ્નાયુસ્રોતઃપ્રભૃતીનાં મૃદુત્વં કોમલત્વમરિષ્ટમિતિ| મૃદૂનાં માંસશોણિતમેદોમજ્જશુક્રનાભિહૃદયયકૃત્પ્લીહપ્રભૃતીનાં સ્થિરત્વં કાઠિન્યં વિકૃતિરિતિ| કેચિત ‘મૃદૂનામ્’ ઇત્યત્ર ‘અદૃઢાનામ્’ ઇતિ પઠન્તિ| ચલાનાં વાતાશયશિરાસન્ધિજિહ્વાદીનામસ્પન્દનત્વમરિષ્ટમિતિ| સિરા દશૈવ ચલા ભવન્તિ, તાસ્તુ શારીરે વક્ષ્યતિ| અચલા માંસમેદોઽસ્થિનાભયસ્તેષાં ચલત્વમરિષ્ટમ્, અન્યે તુ નાસાકર્ણમાંસાદીનામિત્યાહુઃ| પૃથૂનાં સઙ્ક્ષિપ્તત્વમિતિ વિસ્તીર્ણાનાં સ્વલ્પત્વં; તત્ર વિસ્તીર્ણાનિ શિરોલલાટવક્ત્રાંસોરઃપૃષ્ઠાદીનિ, તેષાં સઙ્ક્ષિપ્તત્વમરિષ્ટમ્| સઙ્ક્ષિપ્તાનાં દૃષ્ટિમણ્ડલનખરોમગુલ્ફાદીનાં પૃથુત્વમરિષ્ટમ્| દીર્ઘાણાં નયનભુજાઙ્ગુલિપર્વોચ્છ્વાસાદીનાં હ્રસ્વત્વમરિષ્ટમ્| હ્રસ્વાનાં જઙ્ઘામેઢ્રગ્રીવાદીનાં દીર્ઘત્વમરિષ્ટમ્| અપતનધર્મિણાં પતનધર્મિત્વમિતિ અપતનસ્વભાવાનાં પતનસ્વભાવત્વમિત્યર્થઃ| તત્રાપતનધર્મિણઃ કેશશ્મશ્રુલોમનખાદયઃ, તેષાં પતનધર્મિત્વમરિષ્ટમ્| પતનધર્મિણામપતનધર્મિત્વમિતિ પતનધર્મિણાં સ્વેદમૂત્રપુરીષાદીનામપતનધર્મિત્વમરિષ્ટમ્| અકસ્માદિતિ અનિમિત્તમિત્યર્થઃ| અકસ્માદિત્યેતદુક્તૈઃ શુક્લાનાં કૃષ્ણત્વમિત્યાદિભિર્વક્ષ્યમાણૈશ્ચ શૈત્યૌષ્ણ્યાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| શૈત્યેત્યાદિ| હસ્તપાદોચ્છ્વાસાદિષુ સ્વભાવોષ્ણતાયુક્તેષુ શૈત્યં, શીતત્વયુક્તેષુ ફૂત્કારાદિષુ ચૌષ્ણ્યં, સ્નિગ્ધતાયુક્તેષુ નયનતારકાદિષુ રૌક્ષ્યમ્, અનભ્યક્તકેશત્વગાદિષુ રૂક્ષેષુ સ્નિગ્ધત્વમ્| પ્રસ્તમ્ભઃ પ્રકર્ષેણ સ્તબ્ધતા| નેત્રયોરઙ્ગાવયવાનાં ચ વૈવર્ણ્યં ગૌરશ્યામાદિવર્ણાનાં વૈપરીત્યમ્| અવસાદોઽપ્રવૃત્તિર્વૈકલ્યમિત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘વૈવર્ણ્યોપસર્જનં ચાઙ્ગાનામ્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ઉપસર્જનં તદ્ભાવાપત્તિરિત્યર્થઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
સ્વેભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ શરીરૈકદેશાનામવસ્ત્રસ્તોત્ક્ષિપ્તભ્રાન્તાવક્ષિપ્તપતિતવિમુક્તનિર્ગતાન્તર્ગતગુરુલઘુત્વાનિ, પ્રવાલવર્ણવ્યઙ્ગપ્રાદુર્ભાવો વાઽપ્યકસ્માત્, સિરાણાં ચ દર્શનં લલાટે, નાસાવંશે વા પિડકોત્પત્તિઃ , લલાટે વા પ્રભાતકાલે સ્વેદઃ, નેત્રરોગાદ્વિના વાઽશ્રુપ્રવૃત્તિઃ, ગોમયચૂર્ણપ્રકાશસ્ય વા રજસો દર્શનમુત્તમાઙ્ગે નિલયનં વા કપોતકઙ્કકાકપ્રભૃતીનાં, મૂત્રપુરીષવૃદ્ધિરભુઞ્જાનાનાં, તત્પ્રણાશો વા ભુઞ્જાનાનાં, સ્તનમૂલહૃદયોરઃસુ ચ શૂલોત્પત્તયઃ, મધ્યે શૂનત્વમન્તેષુ પરિમ્લાયિત્વં વિપર્યયો વા, તથાઽર્ધાઙ્ગે શ્વયથુઃ શોષોઽઙ્ગપક્ષયોર્વા, નષ્ટહીનવિકલવિકૃતસ્વરતા વા, વિવર્ણપુષ્પપ્રાદુર્ભાવો વા દન્તમુખનખશરીરેષુ, યસ્ય વાઽપ્સુ કફપુરીષરેતાંસિ નિમજ્જન્તિ, યસ્ય વા દૃષ્ટિમણ્ડલે ભિન્નવિકૃતાનિ રૂપાણ્યાલોક્યન્તે, સ્નેહાભ્યક્તકેશાઙ્ગ ઇવ યો ભાતિ, યશ્ચ દુર્બલો ભક્તદ્વેષાતિસારાભ્યાં પીડ્યતે, કાસમાનશ્ચ તૃષ્ણાભિભૂતઃ, ક્ષીણશ્છર્દિભક્તદ્વેષયુક્તઃ સફેનપૂયરુધિરોદ્વામી હતસ્વરઃ શૂલાભિપન્નશ્ચ મનુષ્યઃ, શૂનકરચરણવદનઃક્ષીણોઽન્નદ્વેષી સ્રસ્તપિણ્ડિકાંસપાણિપાદો જ્વરકાસાભિભૂતઃ, યસ્તુ પૂર્વાહ્ણે ભુક્તમપરાહ્ણે છર્દયત્યવિદગ્ધમતિસાર્યતે વા સ શ્વાસાન્મ્રિયતે, બસ્તવદ્વિલપન્ યશ્ચ ભૂમૌ પતતિ સ્રસ્તમુષ્કઃ, સ્તબ્ધમેઢ્રો ભગ્નગ્રીવઃ પ્રનષ્ટમેહનશ્ચ મનુષ્યઃ, પ્રાગ્વિશુષ્યમાણાહૃદય આર્દ્રશરીરઃ, યશ્ચ લોષ્ટં લોષ્ટેનાભિહન્તિ કાષ્ઠં કાષ્ઠેન, તૃણાનિ વા છિનત્તિ, અધરોષ્ઠં દશતિ, ઉત્તરોષ્ઠં વા લેઢિ, આલુઞ્ચતિ વા કર્ણૌ કેશાંશ્ચ; દેવદ્વિજગુરુસુહૃદ્વૈદ્યાંશ્ચ દ્વેષ્ટિ, યસ્ય વક્રાનુવક્રગા ગ્રહા ગર્હિતસ્થાનગતાઃ પીડયન્તિ, જન્મર્ક્ષં વા, યસ્યોલ્કાશનિભ્યામભિહન્યતે હોરા વા, ગૃહદારશયનાસનયાનવાહનમણિરત્નોપકરણગર્હિતલક્ષણનિમિત્તપ્રાદુર્ભાવો વેતિ ||૪||
स्वेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरैकदेशानामवस्त्रस्तोत्क्षिप्तभ्रान्तावक्षिप्तपतितविमुक्तनिर्गतान्तर्गतगुरुलघुत्वानि, प्रवालवर्णव्यङ्गप्रादुर्भावो वाऽप्यकस्मात्, सिराणां च दर्शनं ललाटे, नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः , ललाटे वा प्रभातकाले स्वेदः, नेत्ररोगाद्विना वाऽश्रुप्रवृत्तिः, गोमयचूर्णप्रकाशस्य वा रजसो दर्शनमुत्तमाङ्गे निलयनं वा कपोतकङ्ककाकप्रभृतीनां, मूत्रपुरीषवृद्धिरभुञ्जानानां, तत्प्रणाशो वा भुञ्जानानां, स्तनमूलहृदयोरःसु च शूलोत्पत्तयः, मध्ये शूनत्वमन्तेषु परिम्लायित्वं विपर्ययो वा, तथाऽर्धाङ्गे श्वयथुः शोषोऽङ्गपक्षयोर्वा, नष्टहीनविकलविकृतस्वरता वा, विवर्णपुष्पप्रादुर्भावो वा दन्तमुखनखशरीरेषु, यस्य वाऽप्सु कफपुरीषरेतांसि निमज्जन्ति, यस्य वा दृष्टिमण्डले भिन्नविकृतानि रूपाण्यालोक्यन्ते, स्नेहाभ्यक्तकेशाङ्ग इव यो भाति, यश्च दुर्बलो भक्तद्वेषातिसाराभ्यां पीड्यते, कासमानश्च तृष्णाभिभूतः, क्षीणश्छर्दिभक्तद्वेषयुक्तः सफेनपूयरुधिरोद्वामी हतस्वरः शूलाभिपन्नश्च मनुष्यः, शूनकरचरणवदनःक्षीणोऽन्नद्वेषी स्रस्तपिण्डिकांसपाणिपादो ज्वरकासाभिभूतः, यस्तु पूर्वाह्णे भुक्तमपराह्णे छर्दयत्यविदग्धमतिसार्यते वा स श्वासान्म्रियते, बस्तवद्विलपन् यश्च भूमौ पतति स्रस्तमुष्कः, स्तब्धमेढ्रो भग्नग्रीवः प्रनष्टमेहनश्च मनुष्यः, प्राग्विशुष्यमाणाहृदय आर्द्रशरीरः, यश्च लोष्टं लोष्टेनाभिहन्ति काष्ठं काष्ठेन, तृणानि वा छिनत्ति, अधरोष्ठं दशति, उत्तरोष्ठं वा लेढि, आलुञ्चति वा कर्णौ केशांश्च; देवद्विजगुरुसुहृद्वैद्यांश्च द्वेष्टि, यस्य वक्रानुवक्रगा ग्रहा गर्हितस्थानगताः पीडयन्ति, जन्मर्क्षं वा, यस्योल्काशनिभ्यामभिहन्यते होरा वा, गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावो वेति ||४||
🔊 Audio coming soon
સ્વેભ્ય ઇત્યાદિ| અવસ્ત્રસ્તત્વં ભ્રૂપક્ષ્મપ્રભૃતીનાં સ્થાનાદધઃ પ્રલમ્બનમ્, ઉત્ક્ષિપ્તત્વં તેષામેવોર્ધ્વગમનં, ભ્રાન્તત્વં ચક્ષુરાદીનાં ભ્રમણમ્, અવક્ષિપ્તત્વં તેષામેવ તિર્યક્ક્ષિપ્તત્વં, પતિતત્વં શિરોગ્રીવાદીનામધાર્યમાણતા, વિમુક્તત્વં સન્ધીનાં મોક્ષઃ, નિર્ગતત્વં બહિર્નિઃસરણં જિહ્વાનેત્રપ્રભૃતીનામ્, અન્તર્ગતત્વં જિહ્વાનેત્રનાસાદીનામન્તઃપ્રવેશઃ, ‘અનિર્ગતત્વમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ તત્રાપિ સ એવાર્થઃ; ગુરુલઘુત્વાનિ ગુરૂણિ બાહુશિરઃસક્થ્યાદીનિ, લઘૂન્યક્ષિપક્ષ્માદીનિ, તેષાં વિપરીતત્વમરિષ્ટમ્; ‘અવક્ષિપ્તત્વમ્’ ઇત્યત્ર ‘અવક્ષિપ્તમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| પ્રવાલવર્ણેત્યાદિ વ્યઙ્ગાનાં ક્ષુદ્રરોગવિશેષાણામકસ્માદનિમિત્તં પ્રવાલસદૃશવર્ણતાપ્રાદુર્ભાવો ભવતીત્યર્થઃ; પ્રવાલો વિદ્રુમઃ, સ ચ સમુદ્રજાતોઽત્યન્તરક્તો વલ્લીવિશેષઃ; વ્યઙ્ગરોગસ્ય શ્યાવત્વં પ્રાકૃતં, રક્તત્વં વૈકૃતમ્| સિરાણામિતિ પ્રવાલવર્ણાનામિતિ અત્રાપિ ચકારાત્ સમ્બન્ધનીયમ્; અથવાઽપ્રાકૃતસિરાણાં દર્શનમરિષ્ટમિતિ| નાસેત્યાદિ ‘પિડકાયાઃ પ્રવાલવર્ણાયાઃ’ ઇત્યત્રાપિ જ્ઞેયં, નાસાવંશો નાસાસ્થિદણ્ડઃ, અન્યે તુ નાસાવંશે લલાટે ચ પિડકાયા ઉત્પત્તિં વાશબ્દાન્મન્યન્તે| લલાટે ઇતિ અત્ર ‘લેપજ્વરિણ ’ ઇતિ શેષો જ્ઞેયસ્તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્| નેત્રરોગાદિત્યાદિ- અયં પાઠો નિબન્ધેષુ ન પઠિતઃ, વૃદ્ધૈઃ પઠિતત્વાદસ્માભિરપિ પઠિતઃ| ગોમયેત્યાદિ|- ગોમયં ગોપુરીષં, તસ્ય રજઃપ્રકાશસ્યેત્યાદિ પ્રથમં માસિકમરિષ્ટં; નિલયનં વેત્યાદિ દ્વિતીયમ્, ‘ઉત્તમાઙ્ગે’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે, નિલયનમિતિ ઉપવિશનમ્| સ્તનમૂલેત્યાદિ|- અત્રાપિ ભુઞ્જાનાનામેવેતિ બોદ્ધવ્યમ્, એતચ્ચ મલપ્રણાશેન સહ યદા સમુદિતં ભવતિ તદાઽરિષ્ટમિતિ જ્ઞેયમ્| મધ્ય ઇત્યાદિ|- મધ્યે શૂનત્વં, અન્તેષુ હસ્તપાદાદિષુ પરિમ્લાયિત્વં શુષ્કતા, વિપર્યયો વેતિ અન્તે શૂનત્વં મધ્યે ચ પરિમ્લાયિત્વમિત્યર્થઃ| એતદરિષ્ટં માસિકમ્| તથેત્યાદિ|- અર્ધાઙ્ગે શ્વયથૌ સત્યર્ધે પરિમ્લાયિત્વમિતિ યોજ્યમ્| અઙ્ગપક્ષયોરિતિ પક્ષઃ શરીરાર્ધમ્| નષ્ટેત્યાદિ|- નષ્ટસ્વરતા અત્યન્તસ્વરાભાવઃ, હીનસ્વરતા શબ્દહ્રસ્વત્વં, વિકલસ્વરતા ગદ્ગદાદિસ્વરત્વં, વિકૃતસ્વરતા સ્વાભાવિકસ્વરસ્ય વૈપરીત્યમ્| વિવર્ણેત્યાદિ|- વિવર્ણપુષ્પપ્રાદુર્ભાવઃ અનુજ્જ્વલવર્ણબિન્દુપ્રાદુર્ભાવો દન્તાદિષ્વરિષ્ટમ્| યસ્યેત્યાદિ|- યસ્ય પુરુષસ્ય, અપ્સુ પાનીયેષુ, નિમજ્જન્તિ બુડન્તિ; એતદરિષ્ટં તુ યદા ત્રયાણામપિ નિમજ્જનં ભવતિ તદા રિષ્ટમિતિ જ્ઞેયં, માસિકં ચૈતદરિષ્ટમ્| યસ્યેત્યાદિ| ભિન્નાનિ નાનાવિધાનિ ગવાશ્વપ્રભૃતીનાં, વિકૃતાનિ બીભત્સાનિ ત્રિભુજત્રિશિરઆદિત્વેનાધિકાઙ્ગાનિ, એકાક્ષ્યેકભુજૈકકર્ણાદિત્વેન વા ન્યૂનાઙ્ગાનિ; યસ્ય પુરુષસ્ય દૃષ્ટિમણ્ડલાભ્યન્તર એવંવિધાનિ રૂપાણ્યાલોક્યન્તે દૃશ્યન્તે તસ્યારિષ્ટમ્| અન્યે તુ “યસ્ય વા દૃષ્ટિમણ્ડલેઽભિન્ને ઇતિ દૃષ્ટિમણ્ડલવિશેષણં ‘અભિન્ને’ ઇતિ કુર્વન્તિ; તત્રાઽભિન્ન ઇત્યત્રાભિઘાતજો ભેદ આધ્યાત્મિકદોષેભ્યો વા ભેદોઽભિપ્રેતઃ| તત્ર વિકૃતરૂપાવલોકનં સદ્યોઽરિષ્ટં પાઞ્ચવાર્ષિકં વા” ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| સ્નેહેત્યાદિ|- સર્વદા યદ્યેવં ભવતિ તદેદમરિષ્ટમ્| યશ્ચેત્યાદિ|- યઃ પુમાન્ દુર્બલો બલહીનો માંસહીનો વા; તત્ર કાસતૃષ્ણારુચ્યતીસારા ઇતિ સમુદિતમરિષ્ટં દુર્બલે નરે| ક્ષીણેત્યાદિ ક્ષીણે નરે યદા છર્દ્યાદય ઉપદ્રવાઃ સમુદિતા ભવન્તિ તદાઽરિષ્ટમ્| શૂનેત્યાદિ|- જ્વરકાસાભિભૂતે ક્ષીણે નરે યદા શૂનકરચરણાદ્યુપદ્રવા ભવન્તિ તદાઽરિષ્ટમ્| સ્રસ્તપિણ્ડિકઃ શિથિલજાનુગુલ્ફાન્તરાલસ્થિતમાંસપિણ્ડઃ; સ્રસ્તશબ્દઃ પિણ્ડિકાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અંસઃ સ્કન્ધઃ| યસ્ત્વિત્યાદિ|- યથા શૌનિકેન વ્યાપાદ્યમાનો બસ્તશ્છગલકઃ, વિલપન્ શબ્દં કુર્વન્, ભૂમૌ પતતિ તદ્વન્મનુષ્યોઽપ્યરિષ્ટયુક્ત ઇતિ| સ્રસ્તમુષ્ક ઇતિ સ્થાનાચ્ચ્યુતાણ્ડઃ, સ્તબ્ધમેઢ્રઃ સ્તબ્ધલિઙ્ગ; ભગ્નગ્રીવ ઇતિ નતગ્રીવઃ, પ્રનષ્ટમેહનશ્ચેતિ અન્તઃપ્રવિષ્ટલિઙ્ગ ઇત્યર્થઃ; અત્ર ચકારો વાશબ્દાર્થઃ, તેન સ્તબ્ધમેઢ્રો ભવતિ પ્રનષ્ટમેહનો વા ભવતીત્યર્થઃ| અત્રાપિ શ્વાસાન્મ્રિયત ઇતિ યોજ્યમ્| પ્રાગિત્યાદિ| યસ્ય મનુષ્યસ્ય શરીરમાર્દ્રમેવાવતિષ્ઠતે હૃદયં પ્રથમમેવ શુષ્યતિ તસ્યારિષ્ટં, એતદરિષ્ટં પાક્ષિકમ્| યશ્ચેત્યાદિ|- તૃણાનિ છિનત્તિ ‘નખૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| અધરૌષ્ઠં દશતીતિ અધસ્તનમોષ્ઠં દન્તૈર્ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ| ઉત્તરૌષ્ઠં વા લેઢીતિ ઉપરિતનૌષ્ઠં જિહ્વયા સ્પૃશતીત્યર્થઃ| અયં પાઠો નિબન્ધેષુ ન દૃશ્યતે, વૃદ્ધૈઃ પઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ| આલુઞ્ચતીત્યાદિ| આલુઞ્ચતિ ઉત્પાટયતીત્યર્થઃ| દેવેત્યાદિ| સુહૃન્મિત્રમ્| દ્વેષ્ટિ અપ્રીતો ભવતિ| એતદરિષ્ટં વાર્ષિકમ્| યસ્યેત્યાદિ| સમાક્રાન્તં રાશિં મુક્ત્વા પુનઃ પૂર્વમેવ ભુક્તરાશિં નક્ષત્રં વા યાતિ સઃ વક્રગઃ, પુનશ્ચાનુગત એવોત્તરે સ્થાનેઽનુવક્રગઃ; ગર્હિતસ્થાનગતા ઇતિ ‘ગ્રહા’ ઇતિ સમ્બધ્યતે, તચ્ચ ગર્હિતં નિન્દિતં સ્થાનં જ્યોતિઃશાસ્ત્રાદેવાવગન્તવ્યમ્| જન્મર્ક્ષં જન્મનક્ષત્રમ્| તેજઃપિણ્ડનિપતનમુલ્કા, અશનિર્વિદ્યુદગ્નિભેદઃ, એતાભ્યાં યદા આકાશે ઉદિતં જન્મનક્ષત્રં જન્મનક્ષત્રવેલા વા અભિહન્યતે તદાઽરિષ્ટમિત્યર્થઃ| હોરા જન્મલગ્નં, તદપિ યદોલ્કાશનિભ્યાં હન્યત ઇત્યર્થઃ| ગૃહેત્યાદિ|- ગૃહાદીનાં યાનિ ગર્હિતલક્ષણાનિ વાસ્તુવિદ્યાદિષૂક્તાનિ તન્નિમિત્તસ્તત્કારણઃ પ્રાદુર્ભાવ ઉત્પત્તિરરિષ્ટસ્યેત્યર્થઃ; દારા ભાર્યા, યાનં શિબિકારથાદિ, વાહનં હસ્ત્યાદિ, મણયઃ સ્ફટિકાદયઃ| રત્નશબ્દો ગૃહાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ઉપકરણાનિ ઘટપિઠરસૂર્પાદીનિ||૪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ભવન્તિ ચાત્ર- ચિકિત્સ્યમાનઃ સમ્યક્ ચ વિકારો યોઽભિવર્ધતે | પ્રક્ષીણબલમાંસસ્ય લક્ષણં તદ્ગતાયુષઃ ||૫|| નિવર્તતે મહાવ્યાધિઃ સહસા યસ્ય દેહિનઃ | ન ચાહારફલં યસ્ય દૃશ્યતે સ વિનશ્યતિ ||૬||
भवन्ति चात्र- चिकित्स्यमानः सम्यक् च विकारो योऽभिवर्धते | प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः ||५|| निवर्तते महाव्याधिः सहसा यस्य देहिनः | न चाहारफलं यस्य दृश्यते स विनश्यति ||६||
🔊 Audio coming soon
સર્વવિકારાણામનુક્તમરિષ્ટમભિનિર્દિશન્નાહ- ચિકિત્સ્યમાન ઇત્યાદિ| મહાવ્યાધિર્વાતવ્યાધિપ્રમેહાદિરષ્ટવિધઃ; શોષાદિઃ કાયચિકિત્સાપઠિતો વા| સહસા વેગેનેત્યર્થઃ||૫-૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
એતાન્યરિષ્ટરૂપાણિ સમ્યગ્ બુધ્યેત યો ભિષક્ | સાધ્યાસાધ્યપરીક્ષાયાં સ રાજ્ઞઃ સમ્મતો ભવેત્ ||૭||
एतान्यरिष्टरूपाणि सम्यग् बुध्येत यो भिषक् | साध्यासाध्यपरीक्षायां स राज्ञः सम्मतो भवेत् ||७||
🔊 Audio coming soon
અરિષ્ટજ્ઞાનફલં દર્શયન્નાહ- એતાનીત્યાદિ| સાધ્યાસાધ્યેત્યાદિ સ વૈદ્યઃ સાધ્યાસાધ્યયોઃ પરીક્ષાયાં નૃપતેઃ શ્લાઘ્યો ભવેત્||૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 32
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વભાવવિપ્રતિપત્તિર્નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने स्वभावविप्रतिपत्तिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ||३२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વાત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૨||