Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಸ್ವಭಾವವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातः स्वभावविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ಸ್ವಭಾವಶಬ್ದಾನನ್ತರಮಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಸ್ವಭಾವಾದಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವಭಾವಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಶರೀರೈಕದೇಶಾನಾಮನ್ಯಭಾವಿತ್ವಂ ಮರಣಾಯ | ತದ್ಯಥಾ- ಶುಕ್ಲಾನಾಂ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ, ಕೃಷ್ಣಾನಾಂ ಶುಕ್ಲತಾ, ರಕ್ತಾನಾಮನ್ಯವರ್ಣತ್ವಂ, ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ಮೃದುತ್ವಂ , ಮೃದೂನಾಂ ಸ್ಥಿರತಾ, ಚಲಾನಾಮಚಲತ್ವಂ, ಅಚಲಾನಾಂ ಚಲತಾ, ಪೃಥೂನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಂ, ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾನಾಂ ಪೃಥುತಾ, ದೀರ್ಘಾಣಾಂ ಹ್ರಸ್ವತ್ವಂ, ಹ್ರಸ್ವಾನಾಂ ದೀರ್ಘತಾ, ಅಪತನಧರ್ಮಿಣಾಂ ಪತನಧರ್ಮಿತ್ವಂ , ಪತನಧರ್ಮಿಣಾಮಪತನಧರ್ಮಿತ್ವಮಕಸ್ಮಾತ್, ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಸ್ನೈಗ್ಧ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಪ್ರಸ್ತಮ್ಭವೈವರ್ಣ್ಯಾವಸಾದನಂ ಚಾಙ್ಗಾನಾಮ್ ||೩||
स्वभावसिद्धानां शरीरैकदेशानामन्यभावित्वं मरणाय | तद्यथा- शुक्लानां कृष्णत्वं, कृष्णानां शुक्लता, रक्तानामन्यवर्णत्वं, स्थिराणां मृदुत्वं , मृदूनां स्थिरता, चलानामचलत्वं, अचलानां चलता, पृथूनां सङ्क्षिप्तत्वं, सङ्क्षिप्तानां पृथुता, दीर्घाणां ह्रस्वत्वं, ह्रस्वानां दीर्घता, अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वं , पतनधर्मिणामपतनधर्मित्वमकस्मात्, शैत्यौष्ण्यस्नैग्ध्यरौक्ष्यप्रस्तम्भवैवर्ण्यावसादनं चाङ्गानाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
ತಾಂ ಸ್ವಭಾವವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ತಾವನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟುಮಾಹ- ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯಭಾವಿತ್ವಂ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ಕೃತ್ವಾ, ತಥಾ ವಿಶಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗಾಚ್ಚ; ವಿಶಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗಶ್ಚ ‘ಸಿರಾಣಾಂ ದರ್ಶನಂ ಲಲಾಟೇ, ನಾಸಾವಂಶೇ ವಾ ಪಿಡಕೋತ್ಪತ್ತಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಶರೀರೈಕದೇಶಾನಾಮನ್ಯಥಾಭಾವಿತ್ವಂ ವಿಸ್ತರೇಣೋಪದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ಶುಕ್ಲಾನಾಂ ನೇತ್ರೈಕದೇಶಾನಾಂ ನಿರ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಮರಣಾಯ| ಕೃಷ್ಣಾನಾಂ ಲೋಚನಮಧ್ಯಸ್ಯ ತಾರುಣ್ಯೇ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮ್ನಾಂ ಚ ಶುಕ್ಲತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್| ರಕ್ತಾನಾಂ ನೇತ್ರಾನ್ತಪಾದಕರತಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠಜಿಹ್ವಾನಾಮಾಕಸ್ಮಿಕಮನ್ಯವರ್ಣತ್ವಂ ಶ್ವೇತಪೀತಕೃಷ್ಣನೀಲತ್ವಮರಿಷ್ಟಮಿತಿ| ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ಕಠಿನಾನಾಂ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುನಖದನ್ತಶಿರಾಸ್ನಾಯುಸ್ರೋತಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಮೃದುತ್ವಂ ಕೋಮಲತ್ವಮರಿಷ್ಟಮಿತಿ| ಮೃದೂನಾಂ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಮೇದೋಮಜ್ಜಶುಕ್ರನಾಭಿಹೃದಯಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಕಾಠಿನ್ಯಂ ವಿಕೃತಿರಿತಿ| ಕೇಚಿತ ‘ಮೃದೂನಾಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅದೃಢಾನಾಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಚಲಾನಾಂ ವಾತಾಶಯಶಿರಾಸನ್ಧಿಜಿಹ್ವಾದೀನಾಮಸ್ಪನ್ದನತ್ವಮರಿಷ್ಟಮಿತಿ| ಸಿರಾ ದಶೈವ ಚಲಾ ಭವನ್ತಿ, ತಾಸ್ತು ಶಾರೀರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಅಚಲಾ ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿನಾಭಯಸ್ತೇಷಾಂ ಚಲತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್, ಅನ್ಯೇ ತು ನಾಸಾಕರ್ಣಮಾಂಸಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಪೃಥೂನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಮಿತಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾನಾಂ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಂ; ತತ್ರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾನಿ ಶಿರೋಲಲಾಟವಕ್ತ್ರಾಂಸೋರಃಪೃಷ್ಠಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್| ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾನಾಂ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲನಖರೋಮಗುಲ್ಫಾದೀನಾಂ ಪೃಥುತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್| ದೀರ್ಘಾಣಾಂ ನಯನಭುಜಾಙ್ಗುಲಿಪರ್ವೋಚ್ಛ್ವಾಸಾದೀನಾಂ ಹ್ರಸ್ವತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್| ಹ್ರಸ್ವಾನಾಂ ಜಙ್ಘಾಮೇಢ್ರಗ್ರೀವಾದೀನಾಂ ದೀರ್ಘತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್| ಅಪತನಧರ್ಮಿಣಾಂ ಪತನಧರ್ಮಿತ್ವಮಿತಿ ಅಪತನಸ್ವಭಾವಾನಾಂ ಪತನಸ್ವಭಾವತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರಾಪತನಧರ್ಮಿಣಃ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮನಖಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಪತನಧರ್ಮಿತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್| ಪತನಧರ್ಮಿಣಾಮಪತನಧರ್ಮಿತ್ವಮಿತಿ ಪತನಧರ್ಮಿಣಾಂ ಸ್ವೇದಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಮಪತನಧರ್ಮಿತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್| ಅಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯೇತದುಕ್ತೈಃ ಶುಕ್ಲಾನಾಂ ಕೃಷ್ಣತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಶ್ಚ ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶೈತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಹಸ್ತಪಾದೋಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿಷು ಸ್ವಭಾವೋಷ್ಣತಾಯುಕ್ತೇಷು ಶೈತ್ಯಂ, ಶೀತತ್ವಯುಕ್ತೇಷು ಫೂತ್ಕಾರಾದಿಷು ಚೌಷ್ಣ್ಯಂ, ಸ್ನಿಗ್ಧತಾಯುಕ್ತೇಷು ನಯನತಾರಕಾದಿಷು ರೌಕ್ಷ್ಯಮ್, ಅನಭ್ಯಕ್ತಕೇಶತ್ವಗಾದಿಷು ರೂಕ್ಷೇಷು ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮ್| ಪ್ರಸ್ತಮ್ಭಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸ್ತಬ್ಧತಾ| ನೇತ್ರಯೋರಙ್ಗಾವಯವಾನಾಂ ಚ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಗೌರಶ್ಯಾಮಾದಿವರ್ಣಾನಾಂ ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಅವಸಾದೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೈಕಲ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ವೈವರ್ಣ್ಯೋಪಸರ್ಜನಂ ಚಾಙ್ಗಾನಾಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಉಪಸರ್ಜನಂ ತದ್ಭಾವಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ಸ್ವೇಭ್ಯಃ ಸ್ಥಾನೇಭ್ಯಃ ಶರೀರೈಕದೇಶಾನಾಮವಸ್ತ್ರಸ್ತೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಭ್ರಾನ್ತಾವಕ್ಷಿಪ್ತಪತಿತವಿಮುಕ್ತನಿರ್ಗತಾನ್ತರ್ಗತಗುರುಲಘುತ್ವಾನಿ, ಪ್ರವಾಲವರ್ಣವ್ಯಙ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವಾಽಪ್ಯಕಸ್ಮಾತ್, ಸಿರಾಣಾಂ ಚ ದರ್ಶನಂ ಲಲಾಟೇ, ನಾಸಾವಂಶೇ ವಾ ಪಿಡಕೋತ್ಪತ್ತಿಃ , ಲಲಾಟೇ ವಾ ಪ್ರಭಾತಕಾಲೇ ಸ್ವೇದಃ, ನೇತ್ರರೋಗಾದ್ವಿನಾ ವಾಽಶ್ರುಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಗೋಮಯಚೂರ್ಣಪ್ರಕಾಶಸ್ಯ ವಾ ರಜಸೋ ದರ್ಶನಮುತ್ತಮಾಙ್ಗೇ ನಿಲಯನಂ ವಾ ಕಪೋತಕಙ್ಕಕಾಕಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ಮೂತ್ರಪುರೀಷವೃದ್ಧಿರಭುಞ್ಜಾನಾನಾಂ, ತತ್ಪ್ರಣಾಶೋ ವಾ ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಂ, ಸ್ತನಮೂಲಹೃದಯೋರಃಸು ಚ ಶೂಲೋತ್ಪತ್ತಯಃ, ಮಧ್ಯೇ ಶೂನತ್ವಮನ್ತೇಷು ಪರಿಮ್ಲಾಯಿತ್ವಂ ವಿಪರ್ಯಯೋ ವಾ, ತಥಾಽರ್ಧಾಙ್ಗೇ ಶ್ವಯಥುಃ ಶೋಷೋಽಙ್ಗಪಕ್ಷಯೋರ್ವಾ, ನಷ್ಟಹೀನವಿಕಲವಿಕೃತಸ್ವರತಾ ವಾ, ವಿವರ್ಣಪುಷ್ಪಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವಾ ದನ್ತಮುಖನಖಶರೀರೇಷು, ಯಸ್ಯ ವಾಽಪ್ಸು ಕಫಪುರೀಷರೇತಾಂಸಿ ನಿಮಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಸ್ಯ ವಾ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲೇ ಭಿನ್ನವಿಕೃತಾನಿ ರೂಪಾಣ್ಯಾಲೋಕ್ಯನ್ತೇ, ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಕ್ತಕೇಶಾಙ್ಗ ಇವ ಯೋ ಭಾತಿ, ಯಶ್ಚ ದುರ್ಬಲೋ ಭಕ್ತದ್ವೇಷಾತಿಸಾರಾಭ್ಯಾಂ ಪೀಡ್ಯತೇ, ಕಾಸಮಾನಶ್ಚ ತೃಷ್ಣಾಭಿಭೂತಃ, ಕ್ಷೀಣಶ್ಛರ್ದಿಭಕ್ತದ್ವೇಷಯುಕ್ತಃ ಸಫೇನಪೂಯರುಧಿರೋದ್ವಾಮೀ ಹತಸ್ವರಃ ಶೂಲಾಭಿಪನ್ನಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಃ, ಶೂನಕರಚರಣವದನಃಕ್ಷೀಣೋಽನ್ನದ್ವೇಷೀ ಸ್ರಸ್ತಪಿಣ್ಡಿಕಾಂಸಪಾಣಿಪಾದೋ ಜ್ವರಕಾಸಾಭಿಭೂತಃ, ಯಸ್ತು ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭುಕ್ತಮಪರಾಹ್ಣೇ ಛರ್ದಯತ್ಯವಿದಗ್ಧಮತಿಸಾರ್ಯತೇ ವಾ ಸ ಶ್ವಾಸಾನ್ಮ್ರಿಯತೇ, ಬಸ್ತವದ್ವಿಲಪನ್ ಯಶ್ಚ ಭೂಮೌ ಪತತಿ ಸ್ರಸ್ತಮುಷ್ಕಃ, ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರೋ ಭಗ್ನಗ್ರೀವಃ ಪ್ರನಷ್ಟಮೇಹನಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಃ, ಪ್ರಾಗ್ವಿಶುಷ್ಯಮಾಣಾಹೃದಯ ಆರ್ದ್ರಶರೀರಃ, ಯಶ್ಚ ಲೋಷ್ಟಂ ಲೋಷ್ಟೇನಾಭಿಹನ್ತಿ ಕಾಷ್ಠಂ ಕಾಷ್ಠೇನ, ತೃಣಾನಿ ವಾ ಛಿನತ್ತಿ, ಅಧರೋಷ್ಠಂ ದಶತಿ, ಉತ್ತರೋಷ್ಠಂ ವಾ ಲೇಢಿ, ಆಲುಞ್ಚತಿ ವಾ ಕರ್ಣೌ ಕೇಶಾಂಶ್ಚ; ದೇವದ್ವಿಜಗುರುಸುಹೃದ್ವೈದ್ಯಾಂಶ್ಚ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ಯಸ್ಯ ವಕ್ರಾನುವಕ್ರಗಾ ಗ್ರಹಾ ಗರ್ಹಿತಸ್ಥಾನಗತಾಃ ಪೀಡಯನ್ತಿ, ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಂ ವಾ, ಯಸ್ಯೋಲ್ಕಾಶನಿಭ್ಯಾಮಭಿಹನ್ಯತೇ ಹೋರಾ ವಾ, ಗೃಹದಾರಶಯನಾಸನಯಾನವಾಹನಮಣಿರತ್ನೋಪಕರಣಗರ್ಹಿತಲಕ್ಷಣನಿಮಿತ್ತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವೇತಿ ||೪||
स्वेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरैकदेशानामवस्त्रस्तोत्क्षिप्तभ्रान्तावक्षिप्तपतितविमुक्तनिर्गतान्तर्गतगुरुलघुत्वानि, प्रवालवर्णव्यङ्गप्रादुर्भावो वाऽप्यकस्मात्, सिराणां च दर्शनं ललाटे, नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः , ललाटे वा प्रभातकाले स्वेदः, नेत्ररोगाद्विना वाऽश्रुप्रवृत्तिः, गोमयचूर्णप्रकाशस्य वा रजसो दर्शनमुत्तमाङ्गे निलयनं वा कपोतकङ्ककाकप्रभृतीनां, मूत्रपुरीषवृद्धिरभुञ्जानानां, तत्प्रणाशो वा भुञ्जानानां, स्तनमूलहृदयोरःसु च शूलोत्पत्तयः, मध्ये शूनत्वमन्तेषु परिम्लायित्वं विपर्ययो वा, तथाऽर्धाङ्गे श्वयथुः शोषोऽङ्गपक्षयोर्वा, नष्टहीनविकलविकृतस्वरता वा, विवर्णपुष्पप्रादुर्भावो वा दन्तमुखनखशरीरेषु, यस्य वाऽप्सु कफपुरीषरेतांसि निमज्जन्ति, यस्य वा दृष्टिमण्डले भिन्नविकृतानि रूपाण्यालोक्यन्ते, स्नेहाभ्यक्तकेशाङ्ग इव यो भाति, यश्च दुर्बलो भक्तद्वेषातिसाराभ्यां पीड्यते, कासमानश्च तृष्णाभिभूतः, क्षीणश्छर्दिभक्तद्वेषयुक्तः सफेनपूयरुधिरोद्वामी हतस्वरः शूलाभिपन्नश्च मनुष्यः, शूनकरचरणवदनःक्षीणोऽन्नद्वेषी स्रस्तपिण्डिकांसपाणिपादो ज्वरकासाभिभूतः, यस्तु पूर्वाह्णे भुक्तमपराह्णे छर्दयत्यविदग्धमतिसार्यते वा स श्वासान्म्रियते, बस्तवद्विलपन् यश्च भूमौ पतति स्रस्तमुष्कः, स्तब्धमेढ्रो भग्नग्रीवः प्रनष्टमेहनश्च मनुष्यः, प्राग्विशुष्यमाणाहृदय आर्द्रशरीरः, यश्च लोष्टं लोष्टेनाभिहन्ति काष्ठं काष्ठेन, तृणानि वा छिनत्ति, अधरोष्ठं दशति, उत्तरोष्ठं वा लेढि, आलुञ्चति वा कर्णौ केशांश्च; देवद्विजगुरुसुहृद्वैद्यांश्च द्वेष्टि, यस्य वक्रानुवक्रगा ग्रहा गर्हितस्थानगताः पीडयन्ति, जन्मर्क्षं वा, यस्योल्काशनिभ्यामभिहन्यते होरा वा, गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावो वेति ||४||
🔊 Audio coming soon
ಸ್ವೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಸ್ತ್ರಸ್ತತ್ವಂ ಭ್ರೂಪಕ್ಷ್ಮಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸ್ಥಾನಾದಧಃ ಪ್ರಲಮ್ಬನಮ್, ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಂ ತೇಷಾಮೇವೋರ್ಧ್ವಗಮನಂ, ಭ್ರಾನ್ತತ್ವಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಭ್ರಮಣಮ್, ಅವಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಂ ತೇಷಾಮೇವ ತಿರ್ಯಕ್ಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಂ, ಪತಿತತ್ವಂ ಶಿರೋಗ್ರೀವಾದೀನಾಮಧಾರ್ಯಮಾಣತಾ, ವಿಮುಕ್ತತ್ವಂ ಸನ್ಧೀನಾಂ ಮೋಕ್ಷಃ, ನಿರ್ಗತತ್ವಂ ಬಹಿರ್ನಿಃಸರಣಂ ಜಿಹ್ವಾನೇತ್ರಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್, ಅನ್ತರ್ಗತತ್ವಂ ಜಿಹ್ವಾನೇತ್ರನಾಸಾದೀನಾಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶಃ, ‘ಅನಿರ್ಗತತ್ವಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ; ಗುರುಲಘುತ್ವಾನಿ ಗುರೂಣಿ ಬಾಹುಶಿರಃಸಕ್ಥ್ಯಾದೀನಿ, ಲಘೂನ್ಯಕ್ಷಿಪಕ್ಷ್ಮಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಪರೀತತ್ವಮರಿಷ್ಟಮ್; ‘ಅವಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅವಕ್ಷಿಪ್ತಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಪ್ರವಾಲವರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಶೇಷಾಣಾಮಕಸ್ಮಾದನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರವಾಲಸದೃಶವರ್ಣತಾಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಪ್ರವಾಲೋ ವಿದ್ರುಮಃ, ಸ ಚ ಸಮುದ್ರಜಾತೋಽತ್ಯನ್ತರಕ್ತೋ ವಲ್ಲೀವಿಶೇಷಃ; ವ್ಯಙ್ಗರೋಗಸ್ಯ ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ, ರಕ್ತತ್ವಂ ವೈಕೃತಮ್| ಸಿರಾಣಾಮಿತಿ ಪ್ರವಾಲವರ್ಣಾನಾಮಿತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ಚಕಾರಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್; ಅಥವಾಽಪ್ರಾಕೃತಸಿರಾಣಾಂ ದರ್ಶನಮರಿಷ್ಟಮಿತಿ| ನಾಸೇತ್ಯಾದಿ ‘ಪಿಡಕಾಯಾಃ ಪ್ರವಾಲವರ್ಣಾಯಾಃ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ನಾಸಾವಂಶೋ ನಾಸಾಸ್ಥಿದಣ್ಡಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ನಾಸಾವಂಶೇ ಲಲಾಟೇ ಚ ಪಿಡಕಾಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ವಾಶಬ್ದಾನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಲಲಾಟೇ ಇತಿ ಅತ್ರ ‘ಲೇಪಜ್ವರಿಣ ’ ಇತಿ ಶೇಷೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾತ್| ನೇತ್ರರೋಗಾದಿತ್ಯಾದಿ- ಅಯಂ ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧೇಷು ನ ಪಠಿತಃ, ವೃದ್ಧೈಃ ಪಠಿತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿರಪಿ ಪಠಿತಃ| ಗೋಮಯೇತ್ಯಾದಿ|- ಗೋಮಯಂ ಗೋಪುರೀಷಂ, ತಸ್ಯ ರಜಃಪ್ರಕಾಶಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಥಮಂ ಮಾಸಿಕಮರಿಷ್ಟಂ; ನಿಲಯನಂ ವೇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಿತೀಯಮ್, ‘ಉತ್ತಮಾಙ್ಗೇ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ನಿಲಯನಮಿತಿ ಉಪವಿಶನಮ್| ಸ್ತನಮೂಲೇತ್ಯಾದಿ|- ಅತ್ರಾಪಿ ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮೇವೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಏತಚ್ಚ ಮಲಪ್ರಣಾಶೇನ ಸಹ ಯದಾ ಸಮುದಿತಂ ಭವತಿ ತದಾಽರಿಷ್ಟಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮಧ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಮಧ್ಯೇ ಶೂನತ್ವಂ, ಅನ್ತೇಷು ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಷು ಪರಿಮ್ಲಾಯಿತ್ವಂ ಶುಷ್ಕತಾ, ವಿಪರ್ಯಯೋ ವೇತಿ ಅನ್ತೇ ಶೂನತ್ವಂ ಮಧ್ಯೇ ಚ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದರಿಷ್ಟಂ ಮಾಸಿಕಮ್| ತಥೇತ್ಯಾದಿ|- ಅರ್ಧಾಙ್ಗೇ ಶ್ವಯಥೌ ಸತ್ಯರ್ಧೇ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿತ್ವಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಙ್ಗಪಕ್ಷಯೋರಿತಿ ಪಕ್ಷಃ ಶರೀರಾರ್ಧಮ್| ನಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ|- ನಷ್ಟಸ್ವರತಾ ಅತ್ಯನ್ತಸ್ವರಾಭಾವಃ, ಹೀನಸ್ವರತಾ ಶಬ್ದಹ್ರಸ್ವತ್ವಂ, ವಿಕಲಸ್ವರತಾ ಗದ್ಗದಾದಿಸ್ವರತ್ವಂ, ವಿಕೃತಸ್ವರತಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಸ್ವರಸ್ಯ ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ವಿವರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ|- ವಿವರ್ಣಪುಷ್ಪಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ ಅನುಜ್ಜ್ವಲವರ್ಣಬಿನ್ದುಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ದನ್ತಾದಿಷ್ವರಿಷ್ಟಮ್| ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|- ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಅಪ್ಸು ಪಾನೀಯೇಷು, ನಿಮಜ್ಜನ್ತಿ ಬುಡನ್ತಿ; ಏತದರಿಷ್ಟಂ ತು ಯದಾ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ನಿಮಜ್ಜನಂ ಭವತಿ ತದಾ ರಿಷ್ಟಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಮಾಸಿಕಂ ಚೈತದರಿಷ್ಟಮ್| ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಭಿನ್ನಾನಿ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ಗವಾಶ್ವಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ವಿಕೃತಾನಿ ಬೀಭತ್ಸಾನಿ ತ್ರಿಭುಜತ್ರಿಶಿರಆದಿತ್ವೇನಾಧಿಕಾಙ್ಗಾನಿ, ಏಕಾಕ್ಷ್ಯೇಕಭುಜೈಕಕರ್ಣಾದಿತ್ವೇನ ವಾ ನ್ಯೂನಾಙ್ಗಾನಿ; ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಾಭ್ಯನ್ತರ ಏವಂವಿಧಾನಿ ರೂಪಾಣ್ಯಾಲೋಕ್ಯನ್ತೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ತಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು “ಯಸ್ಯ ವಾ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲೇಽಭಿನ್ನೇ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲವಿಶೇಷಣಂ ‘ಅಭಿನ್ನೇ’ ಇತಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ; ತತ್ರಾಽಭಿನ್ನ ಇತ್ಯತ್ರಾಭಿಘಾತಜೋ ಭೇದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕದೋಷೇಭ್ಯೋ ವಾ ಭೇದೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ತತ್ರ ವಿಕೃತರೂಪಾವಲೋಕನಂ ಸದ್ಯೋಽರಿಷ್ಟಂ ಪಾಞ್ಚವಾರ್ಷಿಕಂ ವಾ” ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ|- ಸರ್ವದಾ ಯದ್ಯೇವಂ ಭವತಿ ತದೇದಮರಿಷ್ಟಮ್| ಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ|- ಯಃ ಪುಮಾನ್ ದುರ್ಬಲೋ ಬಲಹೀನೋ ಮಾಂಸಹೀನೋ ವಾ; ತತ್ರ ಕಾಸತೃಷ್ಣಾರುಚ್ಯತೀಸಾರಾ ಇತಿ ಸಮುದಿತಮರಿಷ್ಟಂ ದುರ್ಬಲೇ ನರೇ| ಕ್ಷೀಣೇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷೀಣೇ ನರೇ ಯದಾ ಛರ್ದ್ಯಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಃ ಸಮುದಿತಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾಽರಿಷ್ಟಮ್| ಶೂನೇತ್ಯಾದಿ|- ಜ್ವರಕಾಸಾಭಿಭೂತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ನರೇ ಯದಾ ಶೂನಕರಚರಣಾದ್ಯುಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾಽರಿಷ್ಟಮ್| ಸ್ರಸ್ತಪಿಣ್ಡಿಕಃ ಶಿಥಿಲಜಾನುಗುಲ್ಫಾನ್ತರಾಲಸ್ಥಿತಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಃ; ಸ್ರಸ್ತಶಬ್ದಃ ಪಿಣ್ಡಿಕಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಂಸಃ ಸ್ಕನ್ಧಃ| ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ|- ಯಥಾ ಶೌನಿಕೇನ ವ್ಯಾಪಾದ್ಯಮಾನೋ ಬಸ್ತಶ್ಛಗಲಕಃ, ವಿಲಪನ್ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್, ಭೂಮೌ ಪತತಿ ತದ್ವನ್ಮನುಷ್ಯೋಽಪ್ಯರಿಷ್ಟಯುಕ್ತ ಇತಿ| ಸ್ರಸ್ತಮುಷ್ಕ ಇತಿ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಾಣ್ಡಃ, ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರಃ ಸ್ತಬ್ಧಲಿಙ್ಗ; ಭಗ್ನಗ್ರೀವ ಇತಿ ನತಗ್ರೀವಃ, ಪ್ರನಷ್ಟಮೇಹನಶ್ಚೇತಿ ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅತ್ರ ಚಕಾರೋ ವಾಶಬ್ದಾರ್ಥಃ, ತೇನ ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರೋ ಭವತಿ ಪ್ರನಷ್ಟಮೇಹನೋ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಶ್ವಾಸಾನ್ಮ್ರಿಯತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಶರೀರಮಾರ್ದ್ರಮೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಥಮಮೇವ ಶುಷ್ಯತಿ ತಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಂ, ಏತದರಿಷ್ಟಂ ಪಾಕ್ಷಿಕಮ್| ಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ|- ತೃಣಾನಿ ಛಿನತ್ತಿ ‘ನಖೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಧರೌಷ್ಠಂ ದಶತೀತಿ ಅಧಸ್ತನಮೋಷ್ಠಂ ದನ್ತೈರ್ಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ತರೌಷ್ಠಂ ವಾ ಲೇಢೀತಿ ಉಪರಿತನೌಷ್ಠಂ ಜಿಹ್ವಯಾ ಸ್ಪೃಶತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧೇಷು ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ವೃದ್ಧೈಃ ಪಠಿತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠಿತಃ| ಆಲುಞ್ಚತೀತ್ಯಾದಿ| ಆಲುಞ್ಚತಿ ಉತ್ಪಾಟಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಮ್| ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಅಪ್ರೀತೋ ಭವತಿ| ಏತದರಿಷ್ಟಂ ವಾರ್ಷಿಕಮ್| ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಕ್ರಾನ್ತಂ ರಾಶಿಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಪುನಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ಭುಕ್ತರಾಶಿಂ ನಕ್ಷತ್ರಂ ವಾ ಯಾತಿ ಸಃ ವಕ್ರಗಃ, ಪುನಶ್ಚಾನುಗತ ಏವೋತ್ತರೇ ಸ್ಥಾನೇಽನುವಕ್ರಗಃ; ಗರ್ಹಿತಸ್ಥಾನಗತಾ ಇತಿ ‘ಗ್ರಹಾ’ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತಚ್ಚ ಗರ್ಹಿತಂ ನಿನ್ದಿತಂ ಸ್ಥಾನಂ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರಾದೇವಾವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಂ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಮ್| ತೇಜಃಪಿಣ್ಡನಿಪತನಮುಲ್ಕಾ, ಅಶನಿರ್ವಿದ್ಯುದಗ್ನಿಭೇದಃ, ಏತಾಭ್ಯಾಂ ಯದಾ ಆಕಾಶೇ ಉದಿತಂ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಂ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರವೇಲಾ ವಾ ಅಭಿಹನ್ಯತೇ ತದಾಽರಿಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೋರಾ ಜನ್ಮಲಗ್ನಂ, ತದಪಿ ಯದೋಲ್ಕಾಶನಿಭ್ಯಾಂ ಹನ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗೃಹೇತ್ಯಾದಿ|- ಗೃಹಾದೀನಾಂ ಯಾನಿ ಗರ್ಹಿತಲಕ್ಷಣಾನಿ ವಾಸ್ತುವಿದ್ಯಾದಿಷೂಕ್ತಾನಿ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ತತ್ಕಾರಣಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಉತ್ಪತ್ತಿರರಿಷ್ಟಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ದಾರಾ ಭಾರ್ಯಾ, ಯಾನಂ ಶಿಬಿಕಾರಥಾದಿ, ವಾಹನಂ ಹಸ್ತ್ಯಾದಿ, ಮಣಯಃ ಸ್ಫಟಿಕಾದಯಃ| ರತ್ನಶಬ್ದೋ ಗೃಹಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಉಪಕರಣಾನಿ ಘಟಪಿಠರಸೂರ್ಪಾದೀನಿ||೪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಚ ವಿಕಾರೋ ಯೋಽಭಿವರ್ಧತೇ | ಪ್ರಕ್ಷೀಣಬಲಮಾಂಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತದ್ಗತಾಯುಷಃ ||೫|| ನಿವರ್ತತೇ ಮಹಾವ್ಯಾಧಿಃ ಸಹಸಾ ಯಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ನ ಚಾಹಾರಫಲಂ ಯಸ್ಯ ದೃಶ್ಯತೇ ಸ ವಿನಶ್ಯತಿ ||೬||
भवन्ति चात्र- चिकित्स्यमानः सम्यक् च विकारो योऽभिवर्धते | प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः ||५|| निवर्तते महाव्याधिः सहसा यस्य देहिनः | न चाहारफलं यस्य दृश्यते स विनश्यति ||६||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಮನುಕ್ತಮರಿಷ್ಟಮಭಿನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿಪ್ರಮೇಹಾದಿರಷ್ಟವಿಧಃ; ಶೋಷಾದಿಃ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಪಠಿತೋ ವಾ| ಸಹಸಾ ವೇಗೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫-೬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಏತಾನ್ಯರಿಷ್ಟರೂಪಾಣಿ ಸಮ್ಯಗ್ ಬುಧ್ಯೇತ ಯೋ ಭಿಷಕ್ | ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಪರೀಕ್ಷಾಯಾಂ ಸ ರಾಜ್ಞಃ ಸಮ್ಮತೋ ಭವೇತ್ ||೭||
एतान्यरिष्टरूपाणि सम्यग् बुध्येत यो भिषक् | साध्यासाध्यपरीक्षायां स राज्ञः सम्मतो भवेत् ||७||
🔊 Audio coming soon
ಅರಿಷ್ಟಜ್ಞಾನಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಸ ವೈದ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಯೋಃ ಪರೀಕ್ಷಾಯಾಂ ನೃಪತೇಃ ಶ್ಲಾಘ್ಯೋ ಭವೇತ್||೭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 32
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸ್ವಭಾವವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ನಾಮ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने स्वभावविप्रतिपत्तिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ||३२||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೨||