Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സ്വഭാവവിപ്രതിപത്തിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः स्वभावविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
സ്വഭാവശബ്ദാനന്തരമാദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന സ്വഭാവാദിവിപ്രതിപത്തിരിത്യര്ഥഃ| സ്വഭാവശബ്ദേനാത്ര പ്രകൃതിരുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സ്വഭാവസിദ്ധാനാം ശരീരൈകദേശാനാമന്യഭാവിത്വം മരണായ | തദ്യഥാ- ശുക്ലാനാം കൃഷ്ണത്വം, കൃഷ്ണാനാം ശുക്ലതാ, രക്താനാമന്യവര്ണത്വം, സ്ഥിരാണാം മൃദുത്വം , മൃദൂനാം സ്ഥിരതാ, ചലാനാമചലത്വം, അചലാനാം ചലതാ, പൃഥൂനാം സങ്ക്ഷിപ്തത്വം, സങ്ക്ഷിപ്താനാം പൃഥുതാ, ദീര്ഘാണാം ഹ്രസ്വത്വം, ഹ്രസ്വാനാം ദീര്ഘതാ, അപതനധര്മിണാം പതനധര്മിത്വം , പതനധര്മിണാമപതനധര്മിത്വമകസ്മാത്, ശൈത്യൌഷ്ണ്യസ്നൈഗ്ധ്യരൌക്ഷ്യപ്രസ്തമ്ഭവൈവര്ണ്യാവസാദനം ചാങ്ഗാനാമ് ||൩||
स्वभावसिद्धानां शरीरैकदेशानामन्यभावित्वं मरणाय | तद्यथा- शुक्लानां कृष्णत्वं, कृष्णानां शुक्लता, रक्तानामन्यवर्णत्वं, स्थिराणां मृदुत्वं , मृदूनां स्थिरता, चलानामचलत्वं, अचलानां चलता, पृथूनां सङ्क्षिप्तत्वं, सङ्क्षिप्तानां पृथुता, दीर्घाणां ह्रस्वत्वं, ह्रस्वानां दीर्घता, अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वं , पतनधर्मिणामपतनधर्मित्वमकस्मात्, शैत्यौष्ण्यस्नैग्ध्यरौक्ष्यप्रस्तम्भवैवर्ण्यावसादनं चाङ्गानाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
താം സ്വഭാവവിപ്രതിപത്തിം സങ്ക്ഷേപേണ താവന്നിര്ദിഷ്ടുമാഹ- സ്വഭാവസിദ്ധാനാമിത്യാദി| അന്യഭാവിത്വം ഗുണകര്മഭ്യാം കൃത്വാ, തഥാ വിശിഷ്ടദ്രവ്യാന്തരസംയോഗാച്ച; വിശിഷ്ടദ്രവ്യാന്തരസംയോഗശ്ച ‘സിരാണാം ദര്ശനം ലലാടേ, നാസാവംശേ വാ പിഡകോത്പത്തിഃ’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണഃ| തത്ര സ്വഭാവസിദ്ധാനാം ശരീരൈകദേശാനാമന്യഥാഭാവിത്വം വിസ്തരേണോപദര്ശയന്നാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| അകസ്മാച്ച ശുക്ലാനാം നേത്രൈകദേശാനാം നിര്നിമിത്തം കാര്ഷ്ണ്യം മരണായ| കൃഷ്ണാനാം ലോചനമധ്യസ്യ താരുണ്യേ കേശശ്മശ്രുലോമ്നാം ച ശുക്ലത്വമരിഷ്ടമ്| രക്താനാം നേത്രാന്തപാദകരതലതാല്വോഷ്ഠജിഹ്വാനാമാകസ്മികമന്യവര്ണത്വം ശ്വേതപീതകൃഷ്ണനീലത്വമരിഷ്ടമിതി| സ്ഥിരാണാം കഠിനാനാം കേശശ്മശ്രുനഖദന്തശിരാസ്നായുസ്രോതഃപ്രഭൃതീനാം മൃദുത്വം കോമലത്വമരിഷ്ടമിതി| മൃദൂനാം മാംസശോണിതമേദോമജ്ജശുക്രനാഭിഹൃദയയകൃത്പ്ലീഹപ്രഭൃതീനാം സ്ഥിരത്വം കാഠിന്യം വികൃതിരിതി| കേചിത ‘മൃദൂനാമ്’ ഇത്യത്ര ‘അദൃഢാനാമ്’ ഇതി പഠന്തി| ചലാനാം വാതാശയശിരാസന്ധിജിഹ്വാദീനാമസ്പന്ദനത്വമരിഷ്ടമിതി| സിരാ ദശൈവ ചലാ ഭവന്തി, താസ്തു ശാരീരേ വക്ഷ്യതി| അചലാ മാംസമേദോऽസ്ഥിനാഭയസ്തേഷാം ചലത്വമരിഷ്ടമ്, അന്യേ തു നാസാകര്ണമാംസാദീനാമിത്യാഹുഃ| പൃഥൂനാം സങ്ക്ഷിപ്തത്വമിതി വിസ്തീര്ണാനാം സ്വല്പത്വം; തത്ര വിസ്തീര്ണാനി ശിരോലലാടവക്ത്രാംസോരഃപൃഷ്ഠാദീനി, തേഷാം സങ്ക്ഷിപ്തത്വമരിഷ്ടമ്| സങ്ക്ഷിപ്താനാം ദൃഷ്ടിമണ്ഡലനഖരോമഗുല്ഫാദീനാം പൃഥുത്വമരിഷ്ടമ്| ദീര്ഘാണാം നയനഭുജാങ്ഗുലിപര്വോച്ഛ്വാസാദീനാം ഹ്രസ്വത്വമരിഷ്ടമ്| ഹ്രസ്വാനാം ജങ്ഘാമേഢ്രഗ്രീവാദീനാം ദീര്ഘത്വമരിഷ്ടമ്| അപതനധര്മിണാം പതനധര്മിത്വമിതി അപതനസ്വഭാവാനാം പതനസ്വഭാവത്വമിത്യര്ഥഃ| തത്രാപതനധര്മിണഃ കേശശ്മശ്രുലോമനഖാദയഃ, തേഷാം പതനധര്മിത്വമരിഷ്ടമ്| പതനധര്മിണാമപതനധര്മിത്വമിതി പതനധര്മിണാം സ്വേദമൂത്രപുരീഷാദീനാമപതനധര്മിത്വമരിഷ്ടമ്| അകസ്മാദിതി അനിമിത്തമിത്യര്ഥഃ| അകസ്മാദിത്യേതദുക്തൈഃ ശുക്ലാനാം കൃഷ്ണത്വമിത്യാദിഭിര്വക്ഷ്യമാണൈശ്ച ശൈത്യൌഷ്ണ്യാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ശൈത്യേത്യാദി| ഹസ്തപാദോച്ഛ്വാസാദിഷു സ്വഭാവോഷ്ണതായുക്തേഷു ശൈത്യം, ശീതത്വയുക്തേഷു ഫൂത്കാരാദിഷു ചൌഷ്ണ്യം, സ്നിഗ്ധതായുക്തേഷു നയനതാരകാദിഷു രൌക്ഷ്യമ്, അനഭ്യക്തകേശത്വഗാദിഷു രൂക്ഷേഷു സ്നിഗ്ധത്വമ്| പ്രസ്തമ്ഭഃ പ്രകര്ഷേണ സ്തബ്ധതാ| നേത്രയോരങ്ഗാവയവാനാം ച വൈവര്ണ്യം ഗൌരശ്യാമാദിവര്ണാനാം വൈപരീത്യമ്| അവസാദോऽപ്രവൃത്തിര്വൈകല്യമിത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘വൈവര്ണ്യോപസര്ജനം ചാങ്ഗാനാമ്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഉപസര്ജനം തദ്ഭാവാപത്തിരിത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
സ്വേഭ്യഃ സ്ഥാനേഭ്യഃ ശരീരൈകദേശാനാമവസ്ത്രസ്തോത്ക്ഷിപ്തഭ്രാന്താവക്ഷിപ്തപതിതവിമുക്തനിര്ഗതാന്തര്ഗതഗുരുലഘുത്വാനി, പ്രവാലവര്ണവ്യങ്ഗപ്രാദുര്ഭാവോ വാऽപ്യകസ്മാത്, സിരാണാം ച ദര്ശനം ലലാടേ, നാസാവംശേ വാ പിഡകോത്പത്തിഃ , ലലാടേ വാ പ്രഭാതകാലേ സ്വേദഃ, നേത്രരോഗാദ്വിനാ വാऽശ്രുപ്രവൃത്തിഃ, ഗോമയചൂര്ണപ്രകാശസ്യ വാ രജസോ ദര്ശനമുത്തമാങ്ഗേ നിലയനം വാ കപോതകങ്കകാകപ്രഭൃതീനാം, മൂത്രപുരീഷവൃദ്ധിരഭുഞ്ജാനാനാം, തത്പ്രണാശോ വാ ഭുഞ്ജാനാനാം, സ്തനമൂലഹൃദയോരഃസു ച ശൂലോത്പത്തയഃ, മധ്യേ ശൂനത്വമന്തേഷു പരിമ്ലായിത്വം വിപര്യയോ വാ, തഥാऽര്ധാങ്ഗേ ശ്വയഥുഃ ശോഷോऽങ്ഗപക്ഷയോര്വാ, നഷ്ടഹീനവികലവികൃതസ്വരതാ വാ, വിവര്ണപുഷ്പപ്രാദുര്ഭാവോ വാ ദന്തമുഖനഖശരീരേഷു, യസ്യ വാऽപ്സു കഫപുരീഷരേതാംസി നിമജ്ജന്തി, യസ്യ വാ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലേ ഭിന്നവികൃതാനി രൂപാണ്യാലോക്യന്തേ, സ്നേഹാഭ്യക്തകേശാങ്ഗ ഇവ യോ ഭാതി, യശ്ച ദുര്ബലോ ഭക്തദ്വേഷാതിസാരാഭ്യാം പീഡ്യതേ, കാസമാനശ്ച തൃഷ്ണാഭിഭൂതഃ, ക്ഷീണശ്ഛര്ദിഭക്തദ്വേഷയുക്തഃ സഫേനപൂയരുധിരോദ്വാമീ ഹതസ്വരഃ ശൂലാഭിപന്നശ്ച മനുഷ്യഃ, ശൂനകരചരണവദനഃക്ഷീണോऽന്നദ്വേഷീ സ്രസ്തപിണ്ഡികാംസപാണിപാദോ ജ്വരകാസാഭിഭൂതഃ, യസ്തു പൂര്വാഹ്ണേ ഭുക്തമപരാഹ്ണേ ഛര്ദയത്യവിദഗ്ധമതിസാര്യതേ വാ സ ശ്വാസാന്മ്രിയതേ, ബസ്തവദ്വിലപന് യശ്ച ഭൂമൌ പതതി സ്രസ്തമുഷ്കഃ, സ്തബ്ധമേഢ്രോ ഭഗ്നഗ്രീവഃ പ്രനഷ്ടമേഹനശ്ച മനുഷ്യഃ, പ്രാഗ്വിശുഷ്യമാണാഹൃദയ ആര്ദ്രശരീരഃ, യശ്ച ലോഷ്ടം ലോഷ്ടേനാഭിഹന്തി കാഷ്ഠം കാഷ്ഠേന, തൃണാനി വാ ഛിനത്തി, അധരോഷ്ഠം ദശതി, ഉത്തരോഷ്ഠം വാ ലേഢി, ആലുഞ്ചതി വാ കര്ണൌ കേശാംശ്ച; ദേവദ്വിജഗുരുസുഹൃദ്വൈദ്യാംശ്ച ദ്വേഷ്ടി, യസ്യ വക്രാനുവക്രഗാ ഗ്രഹാ ഗര്ഹിതസ്ഥാനഗതാഃ പീഡയന്തി, ജന്മര്ക്ഷം വാ, യസ്യോല്കാശനിഭ്യാമഭിഹന്യതേ ഹോരാ വാ, ഗൃഹദാരശയനാസനയാനവാഹനമണിരത്നോപകരണഗര്ഹിതലക്ഷണനിമിത്തപ്രാദുര്ഭാവോ വേതി ||൪||
स्वेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरैकदेशानामवस्त्रस्तोत्क्षिप्तभ्रान्तावक्षिप्तपतितविमुक्तनिर्गतान्तर्गतगुरुलघुत्वानि, प्रवालवर्णव्यङ्गप्रादुर्भावो वाऽप्यकस्मात्, सिराणां च दर्शनं ललाटे, नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः , ललाटे वा प्रभातकाले स्वेदः, नेत्ररोगाद्विना वाऽश्रुप्रवृत्तिः, गोमयचूर्णप्रकाशस्य वा रजसो दर्शनमुत्तमाङ्गे निलयनं वा कपोतकङ्ककाकप्रभृतीनां, मूत्रपुरीषवृद्धिरभुञ्जानानां, तत्प्रणाशो वा भुञ्जानानां, स्तनमूलहृदयोरःसु च शूलोत्पत्तयः, मध्ये शूनत्वमन्तेषु परिम्लायित्वं विपर्ययो वा, तथाऽर्धाङ्गे श्वयथुः शोषोऽङ्गपक्षयोर्वा, नष्टहीनविकलविकृतस्वरता वा, विवर्णपुष्पप्रादुर्भावो वा दन्तमुखनखशरीरेषु, यस्य वाऽप्सु कफपुरीषरेतांसि निमज्जन्ति, यस्य वा दृष्टिमण्डले भिन्नविकृतानि रूपाण्यालोक्यन्ते, स्नेहाभ्यक्तकेशाङ्ग इव यो भाति, यश्च दुर्बलो भक्तद्वेषातिसाराभ्यां पीड्यते, कासमानश्च तृष्णाभिभूतः, क्षीणश्छर्दिभक्तद्वेषयुक्तः सफेनपूयरुधिरोद्वामी हतस्वरः शूलाभिपन्नश्च मनुष्यः, शूनकरचरणवदनःक्षीणोऽन्नद्वेषी स्रस्तपिण्डिकांसपाणिपादो ज्वरकासाभिभूतः, यस्तु पूर्वाह्णे भुक्तमपराह्णे छर्दयत्यविदग्धमतिसार्यते वा स श्वासान्म्रियते, बस्तवद्विलपन् यश्च भूमौ पतति स्रस्तमुष्कः, स्तब्धमेढ्रो भग्नग्रीवः प्रनष्टमेहनश्च मनुष्यः, प्राग्विशुष्यमाणाहृदय आर्द्रशरीरः, यश्च लोष्टं लोष्टेनाभिहन्ति काष्ठं काष्ठेन, तृणानि वा छिनत्ति, अधरोष्ठं दशति, उत्तरोष्ठं वा लेढि, आलुञ्चति वा कर्णौ केशांश्च; देवद्विजगुरुसुहृद्वैद्यांश्च द्वेष्टि, यस्य वक्रानुवक्रगा ग्रहा गर्हितस्थानगताः पीडयन्ति, जन्मर्क्षं वा, यस्योल्काशनिभ्यामभिहन्यते होरा वा, गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावो वेति ||४||
🔊 Audio coming soon
സ്വേഭ്യ ഇത്യാദി| അവസ്ത്രസ്തത്വം ഭ്രൂപക്ഷ്മപ്രഭൃതീനാം സ്ഥാനാദധഃ പ്രലമ്ബനമ്, ഉത്ക്ഷിപ്തത്വം തേഷാമേവോര്ധ്വഗമനം, ഭ്രാന്തത്വം ചക്ഷുരാദീനാം ഭ്രമണമ്, അവക്ഷിപ്തത്വം തേഷാമേവ തിര്യക്ക്ഷിപ്തത്വം, പതിതത്വം ശിരോഗ്രീവാദീനാമധാര്യമാണതാ, വിമുക്തത്വം സന്ധീനാം മോക്ഷഃ, നിര്ഗതത്വം ബഹിര്നിഃസരണം ജിഹ്വാനേത്രപ്രഭൃതീനാമ്, അന്തര്ഗതത്വം ജിഹ്വാനേത്രനാസാദീനാമന്തഃപ്രവേശഃ, ‘അനിര്ഗതത്വമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ; ഗുരുലഘുത്വാനി ഗുരൂണി ബാഹുശിരഃസക്ഥ്യാദീനി, ലഘൂന്യക്ഷിപക്ഷ്മാദീനി, തേഷാം വിപരീതത്വമരിഷ്ടമ്; ‘അവക്ഷിപ്തത്വമ്’ ഇത്യത്ര ‘അവക്ഷിപ്തമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| പ്രവാലവര്ണേത്യാദി വ്യങ്ഗാനാം ക്ഷുദ്രരോഗവിശേഷാണാമകസ്മാദനിമിത്തം പ്രവാലസദൃശവര്ണതാപ്രാദുര്ഭാവോ ഭവതീത്യര്ഥഃ; പ്രവാലോ വിദ്രുമഃ, സ ച സമുദ്രജാതോऽത്യന്തരക്തോ വല്ലീവിശേഷഃ; വ്യങ്ഗരോഗസ്യ ശ്യാവത്വം പ്രാകൃതം, രക്തത്വം വൈകൃതമ്| സിരാണാമിതി പ്രവാലവര്ണാനാമിതി അത്രാപി ചകാരാത് സമ്ബന്ധനീയമ്; അഥവാऽപ്രാകൃതസിരാണാം ദര്ശനമരിഷ്ടമിതി| നാസേത്യാദി ‘പിഡകായാഃ പ്രവാലവര്ണായാഃ’ ഇത്യത്രാപി ജ്ഞേയം, നാസാവംശോ നാസാസ്ഥിദണ്ഡഃ, അന്യേ തു നാസാവംശേ ലലാടേ ച പിഡകായാ ഉത്പത്തിം വാശബ്ദാന്മന്യന്തേ| ലലാടേ ഇതി അത്ര ‘ലേപജ്വരിണ ’ ഇതി ശേഷോ ജ്ഞേയസ്തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത്| നേത്രരോഗാദിത്യാദി- അയം പാഠോ നിബന്ധേഷു ന പഠിതഃ, വൃദ്ധൈഃ പഠിതത്വാദസ്മാഭിരപി പഠിതഃ| ഗോമയേത്യാദി|- ഗോമയം ഗോപുരീഷം, തസ്യ രജഃപ്രകാശസ്യേത്യാദി പ്രഥമം മാസികമരിഷ്ടം; നിലയനം വേത്യാദി ദ്വിതീയമ്, ‘ഉത്തമാങ്ഗേ’ ഇത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ, നിലയനമിതി ഉപവിശനമ്| സ്തനമൂലേത്യാദി|- അത്രാപി ഭുഞ്ജാനാനാമേവേതി ബോദ്ധവ്യമ്, ഏതച്ച മലപ്രണാശേന സഹ യദാ സമുദിതം ഭവതി തദാऽരിഷ്ടമിതി ജ്ഞേയമ്| മധ്യ ഇത്യാദി|- മധ്യേ ശൂനത്വം, അന്തേഷു ഹസ്തപാദാദിഷു പരിമ്ലായിത്വം ശുഷ്കതാ, വിപര്യയോ വേതി അന്തേ ശൂനത്വം മധ്യേ ച പരിമ്ലായിത്വമിത്യര്ഥഃ| ഏതദരിഷ്ടം മാസികമ്| തഥേത്യാദി|- അര്ധാങ്ഗേ ശ്വയഥൌ സത്യര്ധേ പരിമ്ലായിത്വമിതി യോജ്യമ്| അങ്ഗപക്ഷയോരിതി പക്ഷഃ ശരീരാര്ധമ്| നഷ്ടേത്യാദി|- നഷ്ടസ്വരതാ അത്യന്തസ്വരാഭാവഃ, ഹീനസ്വരതാ ശബ്ദഹ്രസ്വത്വം, വികലസ്വരതാ ഗദ്ഗദാദിസ്വരത്വം, വികൃതസ്വരതാ സ്വാഭാവികസ്വരസ്യ വൈപരീത്യമ്| വിവര്ണേത്യാദി|- വിവര്ണപുഷ്പപ്രാദുര്ഭാവഃ അനുജ്ജ്വലവര്ണബിന്ദുപ്രാദുര്ഭാവോ ദന്താദിഷ്വരിഷ്ടമ്| യസ്യേത്യാദി|- യസ്യ പുരുഷസ്യ, അപ്സു പാനീയേഷു, നിമജ്ജന്തി ബുഡന്തി; ഏതദരിഷ്ടം തു യദാ ത്രയാണാമപി നിമജ്ജനം ഭവതി തദാ രിഷ്ടമിതി ജ്ഞേയം, മാസികം ചൈതദരിഷ്ടമ്| യസ്യേത്യാദി| ഭിന്നാനി നാനാവിധാനി ഗവാശ്വപ്രഭൃതീനാം, വികൃതാനി ബീഭത്സാനി ത്രിഭുജത്രിശിരആദിത്വേനാധികാങ്ഗാനി, ഏകാക്ഷ്യേകഭുജൈകകര്ണാദിത്വേന വാ ന്യൂനാങ്ഗാനി; യസ്യ പുരുഷസ്യ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലാഭ്യന്തര ഏവംവിധാനി രൂപാണ്യാലോക്യന്തേ ദൃശ്യന്തേ തസ്യാരിഷ്ടമ്| അന്യേ തു “യസ്യ വാ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലേऽഭിന്നേ ഇതി ദൃഷ്ടിമണ്ഡലവിശേഷണം ‘അഭിന്നേ’ ഇതി കുര്വന്തി; തത്രാऽഭിന്ന ഇത്യത്രാഭിഘാതജോ ഭേദ ആധ്യാത്മികദോഷേഭ്യോ വാ ഭേദോऽഭിപ്രേതഃ| തത്ര വികൃതരൂപാവലോകനം സദ്യോऽരിഷ്ടം പാഞ്ചവാര്ഷികം വാ” ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| സ്നേഹേത്യാദി|- സര്വദാ യദ്യേവം ഭവതി തദേദമരിഷ്ടമ്| യശ്ചേത്യാദി|- യഃ പുമാന് ദുര്ബലോ ബലഹീനോ മാംസഹീനോ വാ; തത്ര കാസതൃഷ്ണാരുച്യതീസാരാ ഇതി സമുദിതമരിഷ്ടം ദുര്ബലേ നരേ| ക്ഷീണേത്യാദി ക്ഷീണേ നരേ യദാ ഛര്ദ്യാദയ ഉപദ്രവാഃ സമുദിതാ ഭവന്തി തദാऽരിഷ്ടമ്| ശൂനേത്യാദി|- ജ്വരകാസാഭിഭൂതേ ക്ഷീണേ നരേ യദാ ശൂനകരചരണാദ്യുപദ്രവാ ഭവന്തി തദാऽരിഷ്ടമ്| സ്രസ്തപിണ്ഡികഃ ശിഥിലജാനുഗുല്ഫാന്തരാലസ്ഥിതമാംസപിണ്ഡഃ; സ്രസ്തശബ്ദഃ പിണ്ഡികാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അംസഃ സ്കന്ധഃ| യസ്ത്വിത്യാദി|- യഥാ ശൌനികേന വ്യാപാദ്യമാനോ ബസ്തശ്ഛഗലകഃ, വിലപന് ശബ്ദം കുര്വന്, ഭൂമൌ പതതി തദ്വന്മനുഷ്യോऽപ്യരിഷ്ടയുക്ത ഇതി| സ്രസ്തമുഷ്ക ഇതി സ്ഥാനാച്ച്യുതാണ്ഡഃ, സ്തബ്ധമേഢ്രഃ സ്തബ്ധലിങ്ഗ; ഭഗ്നഗ്രീവ ഇതി നതഗ്രീവഃ, പ്രനഷ്ടമേഹനശ്ചേതി അന്തഃപ്രവിഷ്ടലിങ്ഗ ഇത്യര്ഥഃ; അത്ര ചകാരോ വാശബ്ദാര്ഥഃ, തേന സ്തബ്ധമേഢ്രോ ഭവതി പ്രനഷ്ടമേഹനോ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| അത്രാപി ശ്വാസാന്മ്രിയത ഇതി യോജ്യമ്| പ്രാഗിത്യാദി| യസ്യ മനുഷ്യസ്യ ശരീരമാര്ദ്രമേവാവതിഷ്ഠതേ ഹൃദയം പ്രഥമമേവ ശുഷ്യതി തസ്യാരിഷ്ടം, ഏതദരിഷ്ടം പാക്ഷികമ്| യശ്ചേത്യാദി|- തൃണാനി ഛിനത്തി ‘നഖൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| അധരൌഷ്ഠം ദശതീതി അധസ്തനമോഷ്ഠം ദന്തൈര്ഗൃഹ്ണാതീത്യര്ഥഃ| ഉത്തരൌഷ്ഠം വാ ലേഢീതി ഉപരിതനൌഷ്ഠം ജിഹ്വയാ സ്പൃശതീത്യര്ഥഃ| അയം പാഠോ നിബന്ധേഷു ന ദൃശ്യതേ, വൃദ്ധൈഃ പഠിതത്വാദസ്മാഭിഃ പഠിതഃ| ആലുഞ്ചതീത്യാദി| ആലുഞ്ചതി ഉത്പാടയതീത്യര്ഥഃ| ദേവേത്യാദി| സുഹൃന്മിത്രമ്| ദ്വേഷ്ടി അപ്രീതോ ഭവതി| ഏതദരിഷ്ടം വാര്ഷികമ്| യസ്യേത്യാദി| സമാക്രാന്തം രാശിം മുക്ത്വാ പുനഃ പൂര്വമേവ ഭുക്തരാശിം നക്ഷത്രം വാ യാതി സഃ വക്രഗഃ, പുനശ്ചാനുഗത ഏവോത്തരേ സ്ഥാനേऽനുവക്രഗഃ; ഗര്ഹിതസ്ഥാനഗതാ ഇതി ‘ഗ്രഹാ’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ, തച്ച ഗര്ഹിതം നിന്ദിതം സ്ഥാനം ജ്യോതിഃശാസ്ത്രാദേവാവഗന്തവ്യമ്| ജന്മര്ക്ഷം ജന്മനക്ഷത്രമ്| തേജഃപിണ്ഡനിപതനമുല്കാ, അശനിര്വിദ്യുദഗ്നിഭേദഃ, ഏതാഭ്യാം യദാ ആകാശേ ഉദിതം ജന്മനക്ഷത്രം ജന്മനക്ഷത്രവേലാ വാ അഭിഹന്യതേ തദാऽരിഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| ഹോരാ ജന്മലഗ്നം, തദപി യദോല്കാശനിഭ്യാം ഹന്യത ഇത്യര്ഥഃ| ഗൃഹേത്യാദി|- ഗൃഹാദീനാം യാനി ഗര്ഹിതലക്ഷണാനി വാസ്തുവിദ്യാദിഷൂക്താനി തന്നിമിത്തസ്തത്കാരണഃ പ്രാദുര്ഭാവ ഉത്പത്തിരരിഷ്ടസ്യേത്യര്ഥഃ; ദാരാ ഭാര്യാ, യാനം ശിബികാരഥാദി, വാഹനം ഹസ്ത്യാദി, മണയഃ സ്ഫടികാദയഃ| രത്നശബ്ദോ ഗൃഹാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഉപകരണാനി ഘടപിഠരസൂര്പാദീനി||൪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ഭവന്തി ചാത്ര- ചികിത്സ്യമാനഃ സമ്യക് ച വികാരോ യോऽഭിവര്ധതേ | പ്രക്ഷീണബലമാംസസ്യ ലക്ഷണം തദ്ഗതായുഷഃ ||൫|| നിവര്തതേ മഹാവ്യാധിഃ സഹസാ യസ്യ ദേഹിനഃ | ന ചാഹാരഫലം യസ്യ ദൃശ്യതേ സ വിനശ്യതി ||൬||
भवन्ति चात्र- चिकित्स्यमानः सम्यक् च विकारो योऽभिवर्धते | प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः ||५|| निवर्तते महाव्याधिः सहसा यस्य देहिनः | न चाहारफलं यस्य दृश्यते स विनश्यति ||६||
🔊 Audio coming soon
സര്വവികാരാണാമനുക്തമരിഷ്ടമഭിനിര്ദിശന്നാഹ- ചികിത്സ്യമാന ഇത്യാദി| മഹാവ്യാധിര്വാതവ്യാധിപ്രമേഹാദിരഷ്ടവിധഃ; ശോഷാദിഃ കായചികിത്സാപഠിതോ വാ| സഹസാ വേഗേനേത്യര്ഥഃ||൫-൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ഏതാന്യരിഷ്ടരൂപാണി സമ്യഗ് ബുധ്യേത യോ ഭിഷക് | സാധ്യാസാധ്യപരീക്ഷായാം സ രാജ്ഞഃ സമ്മതോ ഭവേത് ||൭||
एतान्यरिष्टरूपाणि सम्यग् बुध्येत यो भिषक् | साध्यासाध्यपरीक्षायां स राज्ञः सम्मतो भवेत् ||७||
🔊 Audio coming soon
അരിഷ്ടജ്ഞാനഫലം ദര്ശയന്നാഹ- ഏതാനീത്യാദി| സാധ്യാസാധ്യേത്യാദി സ വൈദ്യഃ സാധ്യാസാധ്യയോഃ പരീക്ഷായാം നൃപതേഃ ശ്ലാഘ്യോ ഭവേത്||൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 32
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്വഭാവവിപ്രതിപത്തിര്നാമ ദ്വാത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने स्वभावविप्रतिपत्तिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ||३२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വാത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൨||