Skip to content

43. vamanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō vamanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now we shall explain the chapter concerning the various preparations and applications of emetic substances, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

athātō vamanadravyētyādi| vikalpāḥ prayōgāḥ||1-2||

Meaning of the commentary

Here vikalpa means the different modes of application or formulations of substances used for vamana.

Key terms

vamana
Therapeutic emesis in the historical procedure described by the chapter.
vikalpa
A variant preparation or mode of application.

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

vamanadravyāṇāṁ phalādīnāṁ madanaphalāni śrēṣṭhatamāni bhavanti | atha madanapuṣpāṇāmātapapariśuṣkāṇāṁ cūrṇaprakuñjaṁ pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāmanyatamēnālōḍya madhusaindhavayuktāṁ puṣpacūrṇamātrāṁ pāyayitvā vāmayēt | madanaśalāṭucūrṇānyēvaṁ vā bakularamyakōpayuktāni madhulavaṇayuktānyabhiprataptāni; madanaśalāṭucūrṇasiddhāṁ vā tilataṇḍulayavāgūm | nirvr̥ttānāṁ vā nātiharitapāṇḍūnāṁ kuśamūḍhāvabaddhamr̥dgōmayapraliptānāṁ yavabu(tu)ṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭarātrōṣitaklinnabhinnānāṁ phalānāṁ phalapippalīruddhr̥tyātapē śōṣayēt, tāsāṁ dadhimadhupalalavimr̥ditapariśuṣkāṇāṁ subhājanasthānāmantarnakhamuṣṭimuṣṇē yaṣṭīmadhukakaṣāyē kōvidārādīnāmanyatamē vā kaṣāyē pramr̥dya rātriparyuṣitaṁ madhusaindhavayuktamāśīrbhirabhimantritamudaṅmukhaḥ prāṅmukhamāturaṁ pāyayēdanēna mantrēṇābhimantrya- “brahmadakṣāśvirudrēndrabhūcandrārkānalānilāḥ| r̥ṣayaḥ sauṣadhīgrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu tē ||1|| rasāyanamivarṣīṇāṁ dēvānāmamr̥taṁ yathā | sudhēvōttamanāgānāṁ bhaiṣajyamidamastu tē ||2|| viśēṣēṇa ślēṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣu; apravartamānē vā dōṣē pippalīvacāgaurasarṣapakalkōnmiśraiḥ salavaṇairuṣṇāmbubhiḥ punaḥ punaḥ pravartayēdāsamyagvāntalakṣaṇāditi | madanaphalamajjacūrṇaṁ vā tatkvāthaparibhāvitaṁ madanaphalakaṣāyēṇa; madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ santānikāṁ kṣaudrayuktāṁ , madanaphalamajjasiddhaṁ vā payaḥ, madanaphalamajjasiddhēna vā payasā yavāgūm, adhōbhāgāsr̥kpittahr̥ddāhayōḥ; madanaphalamajjasiddhasya vā payasō dadhibhāvamupagatasya dadhyuttaraṁ dadhi vā kaphaprasēkacchardimūrcchātamakēṣu; madanaphalamajjarasaṁ snēhaṁ vā bhallātakasnēhavadādāya phāṇitībhūtaṁ lēhayēt, ātapapariśuṣkaṁ vā tamēva jīvantīkaṣāyēṇa, pittē kaphasthānagatē; madanaphalamajjakvāthaṁ vā pippalyādipratīvāpaṁ, taccūrṇaṁ vā nimbarūpikākaṣāyayōranyatarēṇa santarpaṇakaphajavyādhiharaṁ, madanaphalamajjacūrṇaṁ vā madhūkakāśmaryadrākṣākaṣāyēṇa | madanaphalavidhānamuktam ||3||

View original

वमनद्रव्याणां फलादीनां मदनफलानि श्रेष्ठतमानि भवन्ति | अथ मदनपुष्पाणामातपपरिशुष्काणां चूर्णप्रकुञ्जं प्रत्यक्पुष्पासदापुष्पीनिम्बकषायाणामन्यतमेनालोड्य मधुसैन्धवयुक्तां पुष्पचूर्णमात्रां पाययित्वा वामयेत् | मदनशलाटुचूर्णान्येवं वा बकुलरम्यकोपयुक्तानि मधुलवणयुक्तान्यभिप्रतप्तानि; मदनशलाटुचूर्णसिद्धां वा तिलतण्डुलयवागूम् | निर्वृत्तानां वा नातिहरितपाण्डूनां कुशमूढावबद्धमृद्गोमयप्रलिप्तानां यवबु(तु)षमुद्गमाषशाल्यादिधान्यराशावष्टरात्रोषितक्लिन्नभिन्नानां फलानां फलपिप्पलीरुद्धृत्यातपे शोषयेत्, तासां दधिमधुपललविमृदितपरिशुष्काणां सुभाजनस्थानामन्तर्नखमुष्टिमुष्णे यष्टीमधुककषाये कोविदारादीनामन्यतमे वा कषाये प्रमृद्य रात्रिपर्युषितं मधुसैन्धवयुक्तमाशीर्भिरभिमन्त्रितमुदङ्मुखः प्राङ्मुखमातुरं पाययेदनेन मन्त्रेणाभिमन्त्र्य- “ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानलानिलाः| ऋषयः सौषधीग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते ||१|| रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा | सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ||२|| विशेषेण श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायान्तर्विद्रधिषु; अप्रवर्तमाने वा दोषे पिप्पलीवचागौरसर्षपकल्कोन्मिश्रैः सलवणैरुष्णाम्बुभिः पुनः पुनः प्रवर्तयेदासम्यग्वान्तलक्षणादिति | मदनफलमज्जचूर्णं वा तत्क्वाथपरिभावितं मदनफलकषायेण; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसः सन्तानिकां क्षौद्रयुक्तां , मदनफलमज्जसिद्धं वा पयः, मदनफलमज्जसिद्धेन वा पयसा यवागूम्, अधोभागासृक्पित्तहृद्दाहयोः; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसो दधिभावमुपगतस्य दध्युत्तरं दधि वा कफप्रसेकच्छर्दिमूर्च्छातमकेषु; मदनफलमज्जरसं स्नेहं वा भल्लातकस्नेहवदादाय फाणितीभूतं लेहयेत्, आतपपरिशुष्कं वा तमेव जीवन्तीकषायेण, पित्ते कफस्थानगते; मदनफलमज्जक्वाथं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं, तच्चूर्णं वा निम्बरूपिकाकषाययोरन्यतरेण सन्तर्पणकफजव्याधिहरं, मदनफलमज्जचूर्णं वा मधूककाश्मर्यद्राक्षाकषायेण | मदनफलविधानमुक्तम् ||३||

Meaning of the śloka

Among emetic substances beginning with fruits, Madanaphala is regarded as the best. The passage then gives many historical preparations based on its flowers, unripe fruits, mature fruits and seed pulp. Powdered, sun-dried material is combined with specified decoctions, honey and saindhava, or prepared with milk, gruel, curd, cream, phanita-like extract and other media. For mature fruits it describes selection, wrapping and coating, keeping them within grain heaps, removing and drying the seeds, and soaking a measured amount overnight in a chosen decoction before administration with honey and saindhava. A benedictory mantra invoking deities, sages, medicinal plants and beings is recited, comparing the medicine to rasayana, amrita and sudha. The text assigns preparations to particular historical disease categories and describes repeated stimulation when the dosha does not move adequately. It concludes that the method of using Madanaphala has been stated.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

vamanētyādi| phalādīnāmiti phalaṁ madanaphalam, ādigrahaṇāt kuṭajajīmūtakēkṣvākudhāmārgavakr̥tavēdhanāni gr̥hyantē| madanapuṣpāṇāmiti atra puṣpaśabdaḥ phalē vartatē, kāraṇē kāryōpacārāt| cūrṇaprakuñcaṁ punarasya madhyamā mātrā; prakuñcaḥ palaṁ, ‘muṣṭiḥ’ ityēkē, ‘karāṅgulicatuṣkamūlāvadhimitaṁ cūrṇam’ ityaparē| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ, sadāpuṣpī arkastasya mūlaṁ, nimbaḥ prasiddhaḥ; kaṣāyāṇāṁ tritvādyōgatrayamuktam| puṣpacūrṇamātrāmiti mātrā ca tantrāntarē cūrṇaśarāvaḥ, atra ca mātrāśabdō yathāyōgavacanō'bhiprētaḥ| asyāgrē ‘akrūrāśayamupasthitadōṣaṁ mr̥dupracchardanaṁ’ iti kēcit paṭhanti; tanna, nibandhakārairapaṭhitatvāt| madanētyādi| śalāṭu āmaṁ phalam| ēvamiti ēvaṁśabdāt pratyakpuṣpādīnāṁ trayaḥ kaṣāyā jñēyāḥ, tēna yōgā api trayaḥ| ramyakō mahānimbaḥ| abhiprataptāni uṣṇīkr̥tāni, ‘pāyayitvā vāmayēt’ ityanuvartanīyam| śalāṭucūrṇēṣu yōgāntaraṁ nirdiśannāha- madanētyādi| atrāpi cūrṇasya prakuñca ēva, tilataṇḍulayōstu yavāgūpramāṇēna mātrākalpanaṁ; lēhayitvā vāmayēditi jñēyaṁ, lēhyatvādyavāgvāḥ| tadēvaṁ śalāṭucūrṇēṣu madanasya catvārō yōgāḥ| madanaphalānāṁ pakvānāṁ pradhānaṁ yōgaṁ nirdiśannāha- nirvr̥ttānāmityādi| nirvr̥ttānāṁ niṣpannānāṁ nātiharitapāṇḍutvēna, paripākātipāṇḍutvē hi vīryātikramaḥ syāt| kuśamūḍhaḥ kuśaviracitaḥ puṭakaḥ| phalapippalīḥ madanaphalabījāni| tāsāmiti tāsāṁ phalapippalīnām| antarnakhamuṣṭimiti nakhānāṁ madhyē muṣṭirna tu paribhāṣikā palābhidhānā, antarnakhamuṣṭiṁ yaṣṭīmadhukakaṣāyē āturaṁ pāyayēditi sambandhaḥ| kōvidārētyādi| kōvidārādīnāṁ saṁśōdhanasaṁśamanīyōktānāmēkādaśānāmanyatamasyaikatamasya kaṣāyē| ētēnaikādaśayōgā uktāḥ| pramr̥dyēti phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭimiti sambandhaḥ| kiṁviśiṣṭamantarnakhamuṣṭiṁ? rātriparyuṣitaṁ madhusaindhavayuktaṁ ca| āśīrbhirabhimantritamiti iṣṭāśāniṣpādanamantrō'pyāśīḥ, tābhirvēdōktābhirabhimantritamantarnakhamuṣṭim| udaṅmukha uttarābhimukhō vaidyaḥ, prāṅmukhaṁ pūrvābhimukhamāturam| abhimantraṇamantramāha- brahmadakṣētyādi| mantrārthastvadarśanīyaḥ, āvr̥ttyaiva kēvalayā mantrāṇāṁ phaladatvāt| asya yōgasya viṣayaṁ niyamayannāha- viśēṣēṇētyādi| viśēṣēṇa atiśayēna, ślēṣmajvarādiṣu ‘dēya’ ityadhyāhāraḥ| apravartamānasya dōṣasya pravartanē hētuṁ darśayannāha- apravartamāna ityādi| durvamanabahudōṣaviṣayayōgamāha- madanētyādi| madanaphalamajjā madanaphalamadhyasya snigdhō bhāgaḥ, ‘sakalamēva madanaphalam’ ityanyē| madanaphalakaṣāyēṇa ‘pāyayēt’ ityadhyāhāraḥ| madanētyādi| santānikāmiti lēhayēditi sambandhaḥ; santānikā kṣīrasyōparitanaḥ styānō bhāgaḥ| madanaphalamajjasiddhaṁ vā payaḥ pāyayēdityadhyāhāraḥ; atrāpi prakuñcaḥ| madanaphalapakvasiddhēna vā payasā yavāgūṁ lēhayēditi sambandhaḥ| payaḥsantānikāyavāgūnāṁ viṣayamāha- adhōbhavaraktapittē pittakr̥tahr̥dayadāhē ca| madanētyādi| dadhyuttaraṁ saraṁ, lēhayēditi sambandhaḥ| dadhi vā ‘pāyayēt’ ityadhyāhāraḥ| ētadyōgadvayamuktam| madanētyādi| madanaphalamajjarasaṁ phāṇitībhūtaṁ kākavībhūtaṁ lēhayēditi sambandhaḥ| bhallātakasnēhavadādāyēti dvivraṇīyōktēna vidhinā| ātapētyādi jīvantīkaṣāyēṇa ātapaviśuṣkaṁ tamēva madanaphalamajjarasaṁ ‘pāyayēt’ iti śēṣaḥ| jīvantī śuṣkayāvanālavarṇā latauṣadhī parvavatī| ētayōryōgayōrviṣayamāha- pittē kaphasthānagatē iti| madanaphalamajjakvāthaṁ vētyādi madanaphalamajjakvāthaṁ vētyādyēkō yōgaḥ| taccūrṇaṁ vā nimbarūpikākaṣāyayōranyatarēṇēti yōgadvayaṁ; taccūrṇaṁ madanaphalamajjacūrṇaṁ, rūpikā arkaḥ| ētēṣāṁ trayāṇāṁ yōgānāṁ viṣayaṁ niyamayannāha- santarpaṇētyādi| madanaphalamajjacūrṇaṁ vā madhukakāśmaryadrākṣākaṣāyēṇētyādi dvātriṁśattamaṁ yōgaṁ kēcit paṭhanti, tannēcchati gayī| vyākhyātamēvōpasaṁharannāha- madanētyādi| ētēnāpravartanavyāpaccikitsāṁ vihāya madanaphalayōgā ēkatriṁśaduktāḥ||3||

Meaning of the commentary

The commentary says that the class beginning with fruits also includes Kutaja, Jimutaka, Ikshvaku, Dhamargava and Kritavedhana. Although the source says Madana 'flowers,' flower is understood figuratively for fruit. A prakuncha of powder is called the medium quantity; it is variously defined as one pala, a fistful, or powder measured to the base of four fingers. Pratyakpushpa is Apamarga, Sadapushpi is Arka root, and Nimba is the familiar plant; their three decoctions yield three preparations. The quantity called pushpa-curna-matra is interpreted elsewhere as a bowlful of powder, but here matra is meant to vary according to suitability. Some manuscripts insert a description of the recipient and mild emesis, but the commentary rejects it because earlier compilers did not read it. Shalatu means unripe fruit; the same three decoctions apply, Ramyaka means Mahanimba, and abhipratapta means warmed. The gruel preparation retains a prakuncha of powder, while sesame and rice are measured according to the normal gruel quantity. Four preparations from unripe Madana fruit are counted. For the principal ripe-fruit method, the fruits should be mature and pale but not excessively so, because over-ripeness is said to diminish potency. They are enclosed in a kusha packet, coated with fresh cow dung, and kept in grain. Phalapippali means the seeds. Antarnakha-mushti is a handful contained within the fingernails, not the technical pala-sized mushti. It is soaked in Yashtimadhu or one of eleven specified decoctions, producing eleven variants, with honey and saindhava added. The physician faces north and the patient east during the blessing. The commentary says the mantra works through repetition and does not explain its meaning. The preparation is especially assigned to shleshma fever, pratishyaya and internal abscess. If the dosha does not move, the source adds pippali, vaca, gaura-sarshapa paste, salt and hot water. Madanaphala-majja means the oily central pulp, though others understand the entire fruit. Further preparations use its decoction, milk cream, milk, gruel, curd whey or curd and are assigned to specified pitta, bleeding, cardiac-burning, kapha-discharge, vomiting, fainting and tamaka contexts. A thickened extract is prepared by the method used for Bhallataka oil; another is sun-dried with Jivanti, identified as a jointed creeping plant resembling dry barley stalk, for pitta situated in a kapha location. Three further variants use Pippali additions or Nimba and Rupika decoctions for diseases attributed to over-nourishment and kapha. Some read a thirty-second formulation with Madhuka, Kashmarya and Draksha decoction, but Gayi does not accept it. Excluding management of non-action and complications, the commentary counts thirty-one Madanaphala preparations.

Key terms

madanaphala
The fruit presented here as the foremost substance for historical vamana preparations.
praku~jca (prakuncha)
A disputed powder measure, explained as one pala, a fistful, or the amount held to the base of four fingers.
shalATu (shalatu)
An unripe fruit.
phalapippalI (phalapippali)
The seeds of Madanaphala in this passage.
santAnikA (santanika)
The thickened upper layer or cream of milk.
abhimantraNa (abhimantrana)
Ritual recitation of a benedictory mantra over the preparation.

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

jīmūtakakusumacūrṇaṁ pūrvavadēva kṣīrēṇa, nirvr̥ttēṣu kṣīrayavāgūṁ, rōmaśēṣu santānikāṁ, arōmaśēṣu dadhyuttaraṁ, haritapāṇḍuṣu dadhi, tatkaṣāyasaṁsr̥ṣṭāṁ vā surāṁ kaphārōcakakāsaśvāsapāṇḍurōgayakṣmasu; paryāgatēṣu madanaphalamajjavadupayōgaḥ ||4||

View original

जीमूतककुसुमचूर्णं पूर्ववदेव क्षीरेण, निर्वृत्तेषु क्षीरयवागूं, रोमशेषु सन्तानिकां, अरोमशेषु दध्युत्तरं, हरितपाण्डुषु दधि, तत्कषायसंसृष्टां वा सुरां कफारोचककासश्वासपाण्डुरोगयक्ष्मसु; पर्यागतेषु मदनफलमज्जवदुपयोगः ||४||

Meaning of the śloka

Jimutaka flower or fruit powder is used as previously described with milk. According to the fruit's stage, the passage prescribes milk-gruel for newly formed fruits, milk cream for hairy fruits, the upper liquid of curd for fruits without hair, and curd for firm greenish-pale fruits. It also describes sura associated with a Jimutaka decoction for historical kapha, anorexia, cough, breathlessness, pallor and wasting categories. Fully mature fruits are used in the same general way as Madanaphala seed pulp.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madanaphalasya paścājjīmūtakaṁ darśayannāha- jīmūtakētyādi| jīmūtakō dēvadālī| pūrvavadēvēti pratyakpuṣpādidravyatrayakvāthaistrayō yōgāḥ puṣpacūrṇasya| anyē tu carakē pratyakpuṣpādiyōgā na santīti kṣīrēṇaivānyamēkaṁ yōgamicchanti, pūrvavadityanēna prakuñcaṁ madhusaindhavādiyuktaṁ cāmananti| nirvr̥ttēṣvityādi| nirvr̥ttēṣu jātamātrēṣu; kṣīrayavāgūṁ jīmūtaśalāṭukvathitakṣīrayavāgūm| rōmaśēṣvityādi| rōmaśēṣu kaṭhināvasthāṁ prāptēṣu; santānikāmiti jīmūtacūrṇakvathitakṣīrasantānikām| arōmaśēṣvityādi arōmaśēṣu br̥hattamēṣu, cūrṇakvathitakṣīrasya dadhibhāvaṁ gatasyōttaraṁ sarakam| haritapāṇḍuṣvityādi haritapāṇḍuṣu kaṭhinatamēṣu taccūrṇakvathitakṣīrasya dadhi| tatkaṣāyasaṁsr̥ṣṭāmiti jīmūtakakaṣāyakr̥tām| tasyāstu kalpanaṁ- jīmūtakvāthē māṣāḥ sādhanīyāḥ, jīmūtakasya kvāthēnaiva śālitaṇḍulāḥ prakṣālanīyāḥ, māṣāḥ śālitaṇḍulāstē ca saṅkṣudyaikatra piṇḍāḥ kāryāḥ, tāñ śuṣkacūrṇitān kr̥tvā'paraśālītaṇḍulacūrṇaṁ piṣṭapācanikāyāṁ jīmūtakaṣāyōṣmaṇā samyagutsvēdyāvatārayēt, tataḥ svinnaśītalasya tasya piṣṭasya trayō bhāgāḥ, kiṇvabhāgaścaturthaḥ, sandhānārthē bhārgīkvāthaḥ, tatsarvaṁ kalaśē nidhāpitaṁ jātarasaṁ surā bhavati; paiṣṭīyaṁ, tēnātra nāsti guḍō na vā madhu; anyē punaḥ ‘atrānuktō'pi guḍō dātavyaḥ’ ityāhuḥ| guḍapramāṇaṁ tvarśōnirdiṣṭābhayāriṣṭakvāthaśēṣadrōṇē guḍapalaśatadvayaṁ prakṣēpavibhāgaparibhāṣārūpēṇa sarvatra| anyē tu ‘jīmūtakaṣāyēṇa saha surāmēva, na punarjīmūtakaṣāyasādhitām’ iti vadanti| jīmūtakusumacūrṇaṁ vētyādīnāṁ yōgānāṁ viṣayamāha- kaphētyādi| ‘dadyāt’ iti śēṣaḥ| paryāgatēṣu nātiharitapāṇḍuṣvatidēśēna yōgaṁ nirdiśannāha- paryāgatēṣvityādi| madanaphalamajjavaditivatkaraṇānmadanapuṣpaśalāṭuyōgān varjayitvā'nyē yē madanaphalayōgāstē sarvē paryāgatēṣu jīmūtakēṣu vijñēyāḥ| ētēna paryāgatajīmūtakayōgāścaturviṁśatiruktāḥ| ‘paryāgatēṣu paripakvēṣu’ ityanyē||4||

Meaning of the commentary

Jimutaka is identified as Devadali. 'As before' is interpreted by one view as three flower-powder preparations using the decoctions beginning with Pratyakpushpa. Others, noting that these combinations are absent in Charaka, accept only one preparation with milk; they still take 'as before' to prescribe a prakuncha measure with honey and saindhava. Newly formed fruits are used to prepare milk-gruel. Hairy fruits are those that have reached a hard stage, and their powder is cooked with milk to produce cream. Hairless fruits are the largest stage; powder-cooked milk is allowed to turn to curd and its upper liquid is used. The hardest greenish-pale fruits are used as curd prepared from similarly cooked milk. The commentary gives a detailed fermentation method for sura using Jimutaka decoction, masha, rice, steamed flour, one-quarter kinva and Bhargi decoction. It calls this a grain-based sura without guda or honey, while others say that guda should nevertheless be added and provide a general quantity rule. Another view understands the phrase as merely mixing sura with Jimutaka decoction rather than brewing sura from it. The listed preparations are assigned to the stated kapha-related disease contexts. For fully mature Jimutaka, all the mature Madanaphala preparations apply except those using Madana flowers and unripe fruits; the commentary counts twenty-four such preparations. Some gloss paryagata simply as fully ripe.

Key terms

jImUtaka (jimutaka)
Devadali, used here in several historical emetic preparations.
santAnikA (santanika)
Milk cream or the thickened upper layer of milk.
dadhyuttara
The upper liquid or whey-like portion of curd.
surA (sura)
A fermented preparation whose method and interpretation are debated in the commentary.
paryAgata (paryagata)
A mature fruit stage, glossed by some as fully ripe.

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

tadvadēva kuṭajaphalavidhānam ||5||

View original

तद्वदेव कुटजफलविधानम् ||५||

Meaning of the śloka

The preparations of Kutaja fruit are to be understood in the same way.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kuṭajaphalayōgānnirdiśannāha- tadvadityādi| atrāpi jīmūtakavaccaturviṁśatiyōgā jñēyāḥ||5||

Meaning of the commentary

The commentary applies the preceding Jimutaka pattern to Kutaja fruit and counts twenty-four Kutaja preparations.

Key terms

kuTajaphala (kutajaphala)
Kutaja fruit, whose preparations are said to follow the preceding model.
vidhAna (vidhana)
The prescribed method or set of preparations.

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

kr̥tavēdhanānāmapyēṣa ēva kalpaḥ ||6||

View original

कृतवेधनानामप्येष एव कल्पः ||६||

Meaning of the śloka

The same method of preparation also applies to kritavedhana.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kr̥tavēdhanayōgānnirdiśannāha- kr̥tavēdhanānāmityādi| atrāpi kuṭajavaccaturviṁśatiyōgā ityarthaḥ| kr̥tavēdhanaṁ kōśātakī||6||

Meaning of the commentary

Introducing the formulations of kritavedhana, the commentary explains that this passage provides twenty-four preparations, as in the preceding account of kutaja. Kritavedhana is identified as koshataki.

Key terms

kRutavedhana (kritavedhana)
A medicinal substance identified by the commentary as koshataki.
kalpa
The method or set of preparations referred to from the preceding account.
koshAtakI (koshataki)
The identification supplied for kritavedhana.

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ikṣvākukusumacūrṇaṁ vā pūrvavat , ēvaṁ kṣīrēṇa, kāsaśvāsacchardikapharōgēṣūpayōgaḥ ||7||

View original

इक्ष्वाकुकुसुमचूर्णं वा पूर्ववत् , एवं क्षीरेण, कासश्वासच्छर्दिकफरोगेषूपयोगः ||७||

Meaning of the śloka

Powder of ikshvaku flowers may be used as described previously, and likewise with milk. The text assigns its use in kasa, shvasa, chhardi and disorders of kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ikṣvākuyōgānnirdiśannāha- ikṣvākvityādi| ikṣvākuḥ kaṭukālābūḥ| ēvaṁ kṣīrēṇa tathā pūrvavanmadanaphalavat; na punaḥ kuṭajavat kr̥tavēdhanavacca, tayōḥ puṣpaśalāṭuvarjanāt| iti madanaphalavadēkatriṁśat, tathā pūrvagrahaṇēna surā gr̥hyatē, ētēnēkṣvākuyōgāstrayastriṁśaduktāḥ||7||

Meaning of the commentary

The commentary identifies ikshvaku as katuka-alabu. ‘With milk’ and ‘as previously’ refer to the methods given for madanaphala, rather than those for kutaja or kritavedhana, because the latter two omit preparations using flowers and immature fruits. On this reckoning there are thirty-one preparations corresponding to madanaphala. The word ‘previously’ also includes sura, bringing the stated total to thirty-three ikshvaku preparations.

Key terms

ikShvAku (ikshvaku)
The medicinal plant identified by the commentary as katuka-alabu.
kusumacUrNa (kusuma-churna)
Powder prepared from the flowers.
kShIra (kshira)
Milk, named as a medium in the formulation.
surA (sura)
A fermented preparation understood by the commentary to be included through the cross-reference.

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavadupayōgaḥ; viśēṣatastu garagulmōdarakāsaśvāsaślēṣmāmayēṣu vāyau ca kaphasthānagatē ||8||

View original

धामार्गवस्यापि मदनफलमज्जवदुपयोगः; विशेषतस्तु गरगुल्मोदरकासश्वासश्लेष्मामयेषु वायौ च कफस्थानगते ||८||

Meaning of the śloka

Dhamargava is likewise used in the manner described for the pith of madanaphala. It is especially indicated in the source for gara, gulma, udara, kasa, shvasa, disorders of shleshma, and when vayu has entered a site of kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

dhāmārgavayōgānnirdiśannāha- dhāmārgavasyētyādi| ētēna dhāmārgavasya caturviṁśatiyōgāḥ| apiśabdāt puṣpaśalāṭukṣīrasurāyōgāśca| vamanadravyēṣu sarvēṣāmēvātidēśayōgānāṁ madanaphalatulyakalpānāṁ madanaphalayōgaviṣaya ēva viṣayō nāpūrvaḥ||8||

Meaning of the commentary

The commentary says that this cross-reference yields twenty-four preparations of dhamargava. The particle api additionally includes preparations involving flowers, immature fruits, milk and sura. It then sets a general limit on such transferred instructions: for all emetic substances, preparations said to be like those of madanaphala apply only within the same range of uses already stated for madanaphala and do not establish a new range of indications.

Key terms

dhAmArgava (dhamargava)
The emetic substance whose preparations are cross-referenced to madanaphala.
madanaphalamajja (madanaphala-majja)
The pith of madanaphala, whose method of use is applied here by reference.
atidesha
Extension of an earlier preparation rule to another substance.
kaphasthAnagata vAyu (kapha-sthana-gata vayu)
Vayu described as having entered a location associated with kapha.

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

kr̥tavēdhanaphalapippalīnāṁ vamanadravyakaṣāyaparipītānāṁ bahuśaścūrṇamutpalādiṣu dattamāghrātaṁ vāmayati, tattvanavabaddhadōṣēṣu yavāgūmākaṇṭhātpītavatsu ca vidadhyāt | vamanavirēcanaśirōvirōcanadravyāṇyēvaṁ vā pradhānatamāni bhavanti ||9||

View original

कृतवेधनफलपिप्पलीनां वमनद्रव्यकषायपरिपीतानां बहुशश्चूर्णमुत्पलादिषु दत्तमाघ्रातं वामयति, तत्त्वनवबद्धदोषेषु यवागूमाकण्ठात्पीतवत्सु च विदध्यात् | वमनविरेचनशिरोविरोचनद्रव्याण्येवं वा प्रधानतमानि भवन्ति ||९||

Meaning of the śloka

Powder made from the fruit-pippali portions of krtavedhana, repeatedly impregnated with a decoction of emetic substances and placed among utpala and related flowers, is said to induce vomiting when inhaled. This procedure is prescribed for persons whose doshas are not fixed and who have drunk yavagu up to the throat. In the same way, substances used for emesis, purgation and cleansing of the head become especially potent.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kr̥tavēdhanētyādi| kr̥tavēdhanagrahaṇaṁ samastajīmūtakabhēdajñāpakam| paripītānāmiti bhāvitānām| utpalādiṣviti ādigrahaṇādraktōtpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikāni gr̥hyantē| tasya prayōgaviśēṣasya viṣayaṁ darśayannāha- tattvityādi| tattu prāguktaṁ cūrṇaṁ vidadhyāditi sambandhaḥ| kēṣu? anavabaddhadōṣēṣu atyutkliṣṭadōṣēṣu puruṣēṣvityarthaḥ| punarapi kiṁviśiṣṭēṣu? yavāgūmākaṇṭhāt pītavatsu ca| ‘tadanavabaddhadōṣēṣu’ iti kēcit paṭhanti| bhāvanāyāḥ phalātiśayaṁ darśayannāha- vamanētyādi| ēvamiti taddravyasvarasairbahuśō bhāvitāni||9||

Meaning of the commentary

Mention of krtavedhana is intended to include all varieties of jimutaka. 'Having drunk' means that the material has been repeatedly impregnated or processed with the decoction. Utpala and related flowers include red utpala, kumuda, pundarika and saugandhika. The previously described powder is the substance to be administered in this particular situation. Anavabaddhadosha is explained as a state in which the doshas are greatly excited or ready to be expelled, and the person has also drunk yavagu until full to the throat. Some read the phrase as 'tadanavabaddhadosheshu.' The final statement explains the enhanced effect of bhavana: the emetic, purgative or head-cleansing substances are repeatedly processed with the fresh juice of the corresponding substances.

Key terms

kRutavedhana (krtavedhana)
The named emetic substance whose mention is said to include all varieties of jimutaka.
anavabaddhadoSha (anavabaddhadosha)
Doshas interpreted by the commentary as greatly excited and ready for expulsion rather than firmly fixed.
yavAgU (yavagu)
A liquid gruel that the passage says is drunk to fullness before the procedure.
bhAvanA (bhavana)
Repeated impregnation or processing of a substance with a specified liquid or fresh juice.

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

bhavataścātra- vamanadravyayōgāṇāṁ digiyaṁ samprakīrtitā | tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10|| kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiścūrṇairapi ca buddhimān | pēyalēhyādyabhōjyēṣu vamanānyupakalpayēt ||11||

View original

भवतश्चात्र- वमनद्रव्ययोगाणां दिगियं सम्प्रकीर्तिता | तान् विभज्य यथाव्याधि कालशक्तिविनिश्चयात् ||१०|| कषायैः स्वरसैः कल्कैश्चूर्णैरपि च बुद्धिमान् | पेयलेह्याद्यभोज्येषु वमनान्युपकल्पयेत् ||११||

Meaning of the śloka

This provides an indication of the possible formulations of emetic substances. A discerning person should distinguish among them according to the disease and after determining the proper time and the person's strength. Using decoctions, fresh juices, pastes or powders, emetic preparations may be incorporated into drinks, lickable preparations and other foods.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

vamanadravyētyādi| digiyaṁ samprakīrtitēti iyaṁ dik samprakīrtitā kathitētyarthaḥ| tān vāntidravyavikalpān, vibhajya pr̥thakkr̥tya, yathāvyādhi ‘vamanānyupakalpayēt’ ityagrētanēna sambandhaḥ| kasmāt? kālaśaktiviniścayāt| kēṣu vamanānyupakalpayēdityāha- pēyalēhyādyabhōjyēṣu| kaiḥ kr̥tvā? kaṣāyairityādibhiḥ| kaṣāyaiḥ śr̥taśītaphāṇṭabhēdāttrividhaiḥ, svarasaiḥ yantrādipīḍitārdradravyōtthaiḥ, kalkairdr̥ṣadi piṣṭaiḥ, cūrṇaiḥ śuṣkapēṣaṇāṇūkr̥tāvayavaiḥ| apiśabdādvamanadravyapakvaiḥ snēhairityanuktaṁ samuccīyatē| bhōjyagrahaṇānmōdakōtkārikāśaṣkulīprabhr̥tīnāṁ grahaṇam||10-11||

Meaning of the commentary

The passage gives a guiding indication rather than an exhaustive list. The different options for emetic substances are to be separated and selected in relation to the disease, with the decision based upon time and strength. The vehicles named are drinks, lickable preparations and other edible forms. Decoction is explained in three forms: boiled decoction, cold infusion and phanta. Fresh juice is obtained by pressing moist material with a device or similar means; paste is ground on a stone; and powder consists of dried material ground into minute particles. The word 'also' adds unexpressed preparations of fats cooked with emetic substances. The broad mention of foods includes modaka, utkarika, shashkuli and related preparations.

Key terms

vamanadravyayoga
A formulation or mode of combining substances used historically for emesis.
kAlashaktivinishcaya (kalashaktivinishcaya)
Determination of the appropriate time and the person's strength.
kaShAya (kashaya)
A liquid preparation explained here as boiled decoction, cold infusion or phanta.
svarasa
Fresh juice obtained by pressing moist plant material.
kalka
A paste prepared by grinding material on a stone.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 43

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vamanadravyavikalpavijñānīyō nāma tricatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||43||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४३||

Meaning of the śloka

Thus ends the forty-third chapter, called Vamanadravyavikalpavijnaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē tricatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||43||

Meaning of the commentary

Thus ends the forty-third chapter of the Sutrasthana in Shri Dalhana's commentary on Sushruta entitled Nibandhasangraha.