Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ವಮನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातो वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ಅಥಾತೋ ವಮನದ್ರವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪಾಃ ಪ್ರಯೋಗಾಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಫಲಾದೀನಾಂ ಮದನಫಲಾನಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾನಿ ಭವನ್ತಿ | ಅಥ ಮದನಪುಷ್ಪಾಣಾಮಾತಪಪರಿಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಚೂರ್ಣಪ್ರಕುಞ್ಜಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾಸದಾಪುಷ್ಪೀನಿಮ್ಬಕಷಾಯಾಣಾಮನ್ಯತಮೇನಾಲೋಡ್ಯ ಮಧುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಾಂ ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಮಾತ್ರಾಂ ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇತ್ | ಮದನಶಲಾಟುಚೂರ್ಣಾನ್ಯೇವಂ ವಾ ಬಕುಲರಮ್ಯಕೋಪಯುಕ್ತಾನಿ ಮಧುಲವಣಯುಕ್ತಾನ್ಯಭಿಪ್ರತಪ್ತಾನಿ; ಮದನಶಲಾಟುಚೂರ್ಣಸಿದ್ಧಾಂ ವಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಯವಾಗೂಮ್ | ನಿರ್ವೃತ್ತಾನಾಂ ವಾ ನಾತಿಹರಿತಪಾಣ್ಡೂನಾಂ ಕುಶಮೂಢಾವಬದ್ಧಮೃದ್ಗೋಮಯಪ್ರಲಿಪ್ತಾನಾಂ ಯವಬು(ತು)ಷಮುದ್ಗಮಾಷಶಾಲ್ಯಾದಿಧಾನ್ಯರಾಶಾವಷ್ಟರಾತ್ರೋಷಿತಕ್ಲಿನ್ನಭಿನ್ನಾನಾಂ ಫಲಾನಾಂ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀರುದ್ಧೃತ್ಯಾತಪೇ ಶೋಷಯೇತ್, ತಾಸಾಂ ದಧಿಮಧುಪಲಲವಿಮೃದಿತಪರಿಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಸುಭಾಜನಸ್ಥಾನಾಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮುಷ್ಣೇ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಕಷಾಯೇ ಕೋವಿದಾರಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇ ವಾ ಕಷಾಯೇ ಪ್ರಮೃದ್ಯ ರಾತ್ರಿಪರ್ಯುಷಿತಂ ಮಧುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಮಾಶೀರ್ಭಿರಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮುದಙ್ಮುಖಃ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಮಾತುರಂ ಪಾಯಯೇದನೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಭಿಮನ್ತ್ರ್ಯ- “ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷಾಶ್ವಿರುದ್ರೇನ್ದ್ರಭೂಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾನಲಾನಿಲಾಃ| ಋಷಯಃ ಸೌಷಧೀಗ್ರಾಮಾ ಭೂತಸಙ್ಘಾಶ್ಚ ಪಾನ್ತು ತೇ ||೧|| ರಸಾಯನಮಿವರ್ಷೀಣಾಂ ದೇವಾನಾಮಮೃತಂ ಯಥಾ | ಸುಧೇವೋತ್ತಮನಾಗಾನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಿದಮಸ್ತು ತೇ ||೨|| ವಿಶೇಷೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಷು; ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ವಾ ದೋಷೇ ಪಿಪ್ಪಲೀವಚಾಗೌರಸರ್ಷಪಕಲ್ಕೋನ್ಮಿಶ್ರೈಃ ಸಲವಣೈರುಷ್ಣಾಮ್ಬುಭಿಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರವರ್ತಯೇದಾಸಮ್ಯಗ್ವಾನ್ತಲಕ್ಷಣಾದಿತಿ | ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ ವಾ ತತ್ಕ್ವಾಥಪರಿಭಾವಿತಂ ಮದನಫಲಕಷಾಯೇಣ; ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಸ್ಯ ವಾ ಪಯಸಃ ಸನ್ತಾನಿಕಾಂ ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಾಂ , ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಪಯಃ, ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧೇನ ವಾ ಪಯಸಾ ಯವಾಗೂಮ್, ಅಧೋಭಾಗಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಹೃದ್ದಾಹಯೋಃ; ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಸ್ಯ ವಾ ಪಯಸೋ ದಧಿಭಾವಮುಪಗತಸ್ಯ ದಧ್ಯುತ್ತರಂ ದಧಿ ವಾ ಕಫಪ್ರಸೇಕಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾತಮಕೇಷು; ಮದನಫಲಮಜ್ಜರಸಂ ಸ್ನೇಹಂ ವಾ ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ನೇಹವದಾದಾಯ ಫಾಣಿತೀಭೂತಂ ಲೇಹಯೇತ್, ಆತಪಪರಿಶುಷ್ಕಂ ವಾ ತಮೇವ ಜೀವನ್ತೀಕಷಾಯೇಣ, ಪಿತ್ತೇ ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ; ಮದನಫಲಮಜ್ಜಕ್ವಾಥಂ ವಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಂ, ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ವಾ ನಿಮ್ಬರೂಪಿಕಾಕಷಾಯಯೋರನ್ಯತರೇಣ ಸನ್ತರ್ಪಣಕಫಜವ್ಯಾಧಿಹರಂ, ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಮಧೂಕಕಾಶ್ಮರ್ಯದ್ರಾಕ್ಷಾಕಷಾಯೇಣ | ಮದನಫಲವಿಧಾನಮುಕ್ತಮ್ ||೩||
वमनद्रव्याणां फलादीनां मदनफलानि श्रेष्ठतमानि भवन्ति | अथ मदनपुष्पाणामातपपरिशुष्काणां चूर्णप्रकुञ्जं प्रत्यक्पुष्पासदापुष्पीनिम्बकषायाणामन्यतमेनालोड्य मधुसैन्धवयुक्तां पुष्पचूर्णमात्रां पाययित्वा वामयेत् | मदनशलाटुचूर्णान्येवं वा बकुलरम्यकोपयुक्तानि मधुलवणयुक्तान्यभिप्रतप्तानि; मदनशलाटुचूर्णसिद्धां वा तिलतण्डुलयवागूम् | निर्वृत्तानां वा नातिहरितपाण्डूनां कुशमूढावबद्धमृद्गोमयप्रलिप्तानां यवबु(तु)षमुद्गमाषशाल्यादिधान्यराशावष्टरात्रोषितक्लिन्नभिन्नानां फलानां फलपिप्पलीरुद्धृत्यातपे शोषयेत्, तासां दधिमधुपललविमृदितपरिशुष्काणां सुभाजनस्थानामन्तर्नखमुष्टिमुष्णे यष्टीमधुककषाये कोविदारादीनामन्यतमे वा कषाये प्रमृद्य रात्रिपर्युषितं मधुसैन्धवयुक्तमाशीर्भिरभिमन्त्रितमुदङ्मुखः प्राङ्मुखमातुरं पाययेदनेन मन्त्रेणाभिमन्त्र्य- “ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानलानिलाः| ऋषयः सौषधीग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते ||१|| रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा | सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ||२|| विशेषेण श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायान्तर्विद्रधिषु; अप्रवर्तमाने वा दोषे पिप्पलीवचागौरसर्षपकल्कोन्मिश्रैः सलवणैरुष्णाम्बुभिः पुनः पुनः प्रवर्तयेदासम्यग्वान्तलक्षणादिति | मदनफलमज्जचूर्णं वा तत्क्वाथपरिभावितं मदनफलकषायेण; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसः सन्तानिकां क्षौद्रयुक्तां , मदनफलमज्जसिद्धं वा पयः, मदनफलमज्जसिद्धेन वा पयसा यवागूम्, अधोभागासृक्पित्तहृद्दाहयोः; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसो दधिभावमुपगतस्य दध्युत्तरं दधि वा कफप्रसेकच्छर्दिमूर्च्छातमकेषु; मदनफलमज्जरसं स्नेहं वा भल्लातकस्नेहवदादाय फाणितीभूतं लेहयेत्, आतपपरिशुष्कं वा तमेव जीवन्तीकषायेण, पित्ते कफस्थानगते; मदनफलमज्जक्वाथं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं, तच्चूर्णं वा निम्बरूपिकाकषाययोरन्यतरेण सन्तर्पणकफजव्याधिहरं, मदनफलमज्जचूर्णं वा मधूककाश्मर्यद्राक्षाकषायेण | मदनफलविधानमुक्तम् ||३||
🔊 Audio coming soon
ವಮನೇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾದೀನಾಮಿತಿ ಫಲಂ ಮದನಫಲಮ್, ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕುಟಜಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವಕೃತವೇಧನಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಮದನಪುಷ್ಪಾಣಾಮಿತಿ ಅತ್ರ ಪುಷ್ಪಶಬ್ದಃ ಫಲೇ ವರ್ತತೇ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್| ಚೂರ್ಣಪ್ರಕುಞ್ಚಂ ಪುನರಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ; ಪ್ರಕುಞ್ಚಃ ಪಲಂ, ‘ಮುಷ್ಟಿಃ’ ಇತ್ಯೇಕೇ, ‘ಕರಾಙ್ಗುಲಿಚತುಷ್ಕಮೂಲಾವಧಿಮಿತಂ ಚೂರ್ಣಮ್’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ, ಸದಾಪುಷ್ಪೀ ಅರ್ಕಸ್ತಸ್ಯ ಮೂಲಂ, ನಿಮ್ಬಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಕಷಾಯಾಣಾಂ ತ್ರಿತ್ವಾದ್ಯೋಗತ್ರಯಮುಕ್ತಮ್| ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಮಾತ್ರಾಮಿತಿ ಮಾತ್ರಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೂರ್ಣಶರಾವಃ, ಅತ್ರ ಚ ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದೋ ಯಥಾಯೋಗವಚನೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಅಕ್ರೂರಾಶಯಮುಪಸ್ಥಿತದೋಷಂ ಮೃದುಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರಪಠಿತತ್ವಾತ್| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಶಲಾಟು ಆಮಂ ಫಲಮ್| ಏವಮಿತಿ ಏವಂಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಃ ಕಷಾಯಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ, ತೇನ ಯೋಗಾ ಅಪಿ ತ್ರಯಃ| ರಮ್ಯಕೋ ಮಹಾನಿಮ್ಬಃ| ಅಭಿಪ್ರತಪ್ತಾನಿ ಉಷ್ಣೀಕೃತಾನಿ, ‘ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇತ್’ ಇತ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್| ಶಲಾಟುಚೂರ್ಣೇಷು ಯೋಗಾನ್ತರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಪ್ರಕುಞ್ಚ ಏವ, ತಿಲತಣ್ಡುಲಯೋಸ್ತು ಯವಾಗೂಪ್ರಮಾಣೇನ ಮಾತ್ರಾಕಲ್ಪನಂ; ಲೇಹಯಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಲೇಹ್ಯತ್ವಾದ್ಯವಾಗ್ವಾಃ| ತದೇವಂ ಶಲಾಟುಚೂರ್ಣೇಷು ಮದನಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ಯೋಗಾಃ| ಮದನಫಲಾನಾಂ ಪಕ್ವಾನಾಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಯೋಗಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನಿರ್ವೃತ್ತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೃತ್ತಾನಾಂ ನಿಷ್ಪನ್ನಾನಾಂ ನಾತಿಹರಿತಪಾಣ್ಡುತ್ವೇನ, ಪರಿಪಾಕಾತಿಪಾಣ್ಡುತ್ವೇ ಹಿ ವೀರ್ಯಾತಿಕ್ರಮಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕುಶಮೂಢಃ ಕುಶವಿರಚಿತಃ ಪುಟಕಃ| ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಃ ಮದನಫಲಬೀಜಾನಿ| ತಾಸಾಮಿತಿ ತಾಸಾಂ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮ್| ಅನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮಿತಿ ನಖಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಮುಷ್ಟಿರ್ನ ತು ಪರಿಭಾಷಿಕಾ ಪಲಾಭಿಧಾನಾ, ಅನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಕಷಾಯೇ ಆತುರಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೋವಿದಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋವಿದಾರಾದೀನಾಂ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನೀಯೋಕ್ತಾನಾಮೇಕಾದಶಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯೈಕತಮಸ್ಯ ಕಷಾಯೇ| ಏತೇನೈಕಾದಶಯೋಗಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಪ್ರಮೃದ್ಯೇತಿ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಂ? ರಾತ್ರಿಪರ್ಯುಷಿತಂ ಮಧುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ ಚ| ಆಶೀರ್ಭಿರಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮಿತಿ ಇಷ್ಟಾಶಾನಿಷ್ಪಾದನಮನ್ತ್ರೋಽಪ್ಯಾಶೀಃ, ತಾಭಿರ್ವೇದೋಕ್ತಾಭಿರಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮ್| ಉದಙ್ಮುಖ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ವೈದ್ಯಃ, ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖಮಾತುರಮ್| ಅಭಿಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಮಾಹ- ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ತ್ವದರ್ಶನೀಯಃ, ಆವೃತ್ತ್ಯೈವ ಕೇವಲಯಾ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಫಲದತ್ವಾತ್| ಅಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ವಿಷಯಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ವಿಶೇಷೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷೇಣ ಅತಿಶಯೇನ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಾದಿಷು ‘ದೇಯ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನೇ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ವಮನಬಹುದೋಷವಿಷಯಯೋಗಮಾಹ- ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಾ ಮದನಫಲಮಧ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಭಾಗಃ, ‘ಸಕಲಮೇವ ಮದನಫಲಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಮದನಫಲಕಷಾಯೇಣ ‘ಪಾಯಯೇತ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತಾನಿಕಾಮಿತಿ ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೋಪರಿತನಃ ಸ್ತ್ಯಾನೋ ಭಾಗಃ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಪಯಃ ಪಾಯಯೇದಿತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ; ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಕುಞ್ಚಃ| ಮದನಫಲಪಕ್ವಸಿದ್ಧೇನ ವಾ ಪಯಸಾ ಯವಾಗೂಂ ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಯಃಸನ್ತಾನಿಕಾಯವಾಗೂನಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಅಧೋಭವರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಕೃತಹೃದಯದಾಹೇ ಚ| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ದಧ್ಯುತ್ತರಂ ಸರಂ, ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದಧಿ ವಾ ‘ಪಾಯಯೇತ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಏತದ್ಯೋಗದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜರಸಂ ಫಾಣಿತೀಭೂತಂ ಕಾಕವೀಭೂತಂ ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ನೇಹವದಾದಾಯೇತಿ ದ್ವಿವ್ರಣೀಯೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ| ಆತಪೇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ್ತೀಕಷಾಯೇಣ ಆತಪವಿಶುಷ್ಕಂ ತಮೇವ ಮದನಫಲಮಜ್ಜರಸಂ ‘ಪಾಯಯೇತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಜೀವನ್ತೀ ಶುಷ್ಕಯಾವನಾಲವರ್ಣಾ ಲತೌಷಧೀ ಪರ್ವವತೀ| ಏತಯೋರ್ಯೋಗಯೋರ್ವಿಷಯಮಾಹ- ಪಿತ್ತೇ ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ ಇತಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಕ್ವಾಥಂ ವೇತ್ಯಾದಿ ಮದನಫಲಮಜ್ಜಕ್ವಾಥಂ ವೇತ್ಯಾದ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ವಾ ನಿಮ್ಬರೂಪಿಕಾಕಷಾಯಯೋರನ್ಯತರೇಣೇತಿ ಯೋಗದ್ವಯಂ; ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ, ರೂಪಿಕಾ ಅರ್ಕಃ| ಏತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಯೋಗಾನಾಂ ವಿಷಯಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಸನ್ತರ್ಪಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಮಧುಕಕಾಶ್ಮರ್ಯದ್ರಾಕ್ಷಾಕಷಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ತಮಂ ಯೋಗಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮೇವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನಾಪ್ರವರ್ತನವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಿಹಾಯ ಮದನಫಲಯೋಗಾ ಏಕತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ಜೀಮೂತಕಕುಸುಮಚೂರ್ಣಂ ಪೂರ್ವವದೇವ ಕ್ಷೀರೇಣ, ನಿರ್ವೃತ್ತೇಷು ಕ್ಷೀರಯವಾಗೂಂ, ರೋಮಶೇಷು ಸನ್ತಾನಿಕಾಂ, ಅರೋಮಶೇಷು ದಧ್ಯುತ್ತರಂ, ಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷು ದಧಿ, ತತ್ಕಷಾಯಸಂಸೃಷ್ಟಾಂ ವಾ ಸುರಾಂ ಕಫಾರೋಚಕಕಾಸಶ್ವಾಸಪಾಣ್ಡುರೋಗಯಕ್ಷ್ಮಸು; ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ಮದನಫಲಮಜ್ಜವದುಪಯೋಗಃ ||೪||
जीमूतककुसुमचूर्णं पूर्ववदेव क्षीरेण, निर्वृत्तेषु क्षीरयवागूं, रोमशेषु सन्तानिकां, अरोमशेषु दध्युत्तरं, हरितपाण्डुषु दधि, तत्कषायसंसृष्टां वा सुरां कफारोचककासश्वासपाण्डुरोगयक्ष्मसु; पर्यागतेषु मदनफलमज्जवदुपयोगः ||४||
🔊 Audio coming soon
ಮದನಫಲಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜೀಮೂತಕಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಜೀಮೂತಕೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀಮೂತಕೋ ದೇವದಾಲೀ| ಪೂರ್ವವದೇವೇತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾದಿದ್ರವ್ಯತ್ರಯಕ್ವಾಥೈಸ್ತ್ರಯೋ ಯೋಗಾಃ ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಸ್ಯ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚರಕೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾದಿಯೋಗಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಕ್ಷೀರೇಣೈವಾನ್ಯಮೇಕಂ ಯೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಪೂರ್ವವದಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕುಞ್ಚಂ ಮಧುಸೈನ್ಧವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಚಾಮನನ್ತಿ| ನಿರ್ವೃತ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೃತ್ತೇಷು ಜಾತಮಾತ್ರೇಷು; ಕ್ಷೀರಯವಾಗೂಂ ಜೀಮೂತಶಲಾಟುಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಯವಾಗೂಮ್| ರೋಮಶೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಮಶೇಷು ಕಠಿನಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು; ಸನ್ತಾನಿಕಾಮಿತಿ ಜೀಮೂತಚೂರ್ಣಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸನ್ತಾನಿಕಾಮ್| ಅರೋಮಶೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಅರೋಮಶೇಷು ಬೃಹತ್ತಮೇಷು, ಚೂರ್ಣಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದಧಿಭಾವಂ ಗತಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಸರಕಮ್| ಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷು ಕಠಿನತಮೇಷು ತಚ್ಚೂರ್ಣಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದಧಿ| ತತ್ಕಷಾಯಸಂಸೃಷ್ಟಾಮಿತಿ ಜೀಮೂತಕಕಷಾಯಕೃತಾಮ್| ತಸ್ಯಾಸ್ತು ಕಲ್ಪನಂ- ಜೀಮೂತಕ್ವಾಥೇ ಮಾಷಾಃ ಸಾಧನೀಯಾಃ, ಜೀಮೂತಕಸ್ಯ ಕ್ವಾಥೇನೈವ ಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಾಃ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನೀಯಾಃ, ಮಾಷಾಃ ಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಾಸ್ತೇ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯೈಕತ್ರ ಪಿಣ್ಡಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ, ತಾಞ್ ಶುಷ್ಕಚೂರ್ಣಿತಾನ್ ಕೃತ್ವಾಽಪರಶಾಲೀತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಂ ಪಿಷ್ಟಪಾಚನಿಕಾಯಾಂ ಜೀಮೂತಕಷಾಯೋಷ್ಮಣಾ ಸಮ್ಯಗುತ್ಸ್ವೇದ್ಯಾವತಾರಯೇತ್, ತತಃ ಸ್ವಿನ್ನಶೀತಲಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಿಷ್ಟಸ್ಯ ತ್ರಯೋ ಭಾಗಾಃ, ಕಿಣ್ವಭಾಗಶ್ಚತುರ್ಥಃ, ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥೇ ಭಾರ್ಗೀಕ್ವಾಥಃ, ತತ್ಸರ್ವಂ ಕಲಶೇ ನಿಧಾಪಿತಂ ಜಾತರಸಂ ಸುರಾ ಭವತಿ; ಪೈಷ್ಟೀಯಂ, ತೇನಾತ್ರ ನಾಸ್ತಿ ಗುಡೋ ನ ವಾ ಮಧು; ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ‘ಅತ್ರಾನುಕ್ತೋಽಪಿ ಗುಡೋ ದಾತವ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಗುಡಪ್ರಮಾಣಂ ತ್ವರ್ಶೋನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಭಯಾರಿಷ್ಟಕ್ವಾಥಶೇಷದ್ರೋಣೇ ಗುಡಪಲಶತದ್ವಯಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪವಿಭಾಗಪರಿಭಾಷಾರೂಪೇಣ ಸರ್ವತ್ರ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಜೀಮೂತಕಷಾಯೇಣ ಸಹ ಸುರಾಮೇವ, ನ ಪುನರ್ಜೀಮೂತಕಷಾಯಸಾಧಿತಾಮ್’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಜೀಮೂತಕುಸುಮಚೂರ್ಣಂ ವೇತ್ಯಾದೀನಾಂ ಯೋಗಾನಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ‘ದದ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ನಾತಿಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷ್ವತಿದೇಶೇನ ಯೋಗಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪರ್ಯಾಗತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜವದಿತಿವತ್ಕರಣಾನ್ಮದನಪುಷ್ಪಶಲಾಟುಯೋಗಾನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯೇ ಯೇ ಮದನಫಲಯೋಗಾಸ್ತೇ ಸರ್ವೇ ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ಜೀಮೂತಕೇಷು ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏತೇನ ಪರ್ಯಾಗತಜೀಮೂತಕಯೋಗಾಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರುಕ್ತಾಃ| ‘ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ಪರಿಪಕ್ವೇಷು’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತದ್ವದೇವ ಕುಟಜಫಲವಿಧಾನಮ್ ||೫||
तद्वदेव कुटजफलविधानम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ಕುಟಜಫಲಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತದ್ವದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಜೀಮೂತಕವಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಯೋಗಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ಕೃತವೇಧನಾನಾಮಪ್ಯೇಷ ಏವ ಕಲ್ಪಃ ||೬||
कृतवेधनानामप्येष एव कल्पः ||६||
🔊 Audio coming soon
ಕೃತವೇಧನಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕೃತವೇಧನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕುಟಜವಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಯೋಗಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃತವೇಧನಂ ಕೋಶಾತಕೀ||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಸುಮಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಪೂರ್ವವತ್ , ಏವಂ ಕ್ಷೀರೇಣ, ಕಾಸಶ್ವಾಸಚ್ಛರ್ದಿಕಫರೋಗೇಷೂಪಯೋಗಃ ||೭||
इक्ष्वाकुकुसुमचूर्णं वा पूर्ववत् , एवं क्षीरेण, कासश्वासच्छर्दिकफरोगेषूपयोगः ||७||
🔊 Audio coming soon
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಇಕ್ಷ್ವಾಕ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಃ ಕಟುಕಾಲಾಬೂಃ| ಏವಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ತಥಾ ಪೂರ್ವವನ್ಮದನಫಲವತ್; ನ ಪುನಃ ಕುಟಜವತ್ ಕೃತವೇಧನವಚ್ಚ, ತಯೋಃ ಪುಷ್ಪಶಲಾಟುವರ್ಜನಾತ್| ಇತಿ ಮದನಫಲವದೇಕತ್ರಿಂಶತ್, ತಥಾ ಪೂರ್ವಗ್ರಹಣೇನ ಸುರಾ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಏತೇನೇಕ್ಷ್ವಾಕುಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಃ||೭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯಾಪಿ ಮದನಫಲಮಜ್ಜವದುಪಯೋಗಃ; ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಗರಗುಲ್ಮೋದರಕಾಸಶ್ವಾಸಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯೇಷು ವಾಯೌ ಚ ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ ||೮||
धामार्गवस्यापि मदनफलमज्जवदुपयोगः; विशेषतस्तु गरगुल्मोदरकासश्वासश्लेष्मामयेषु वायौ च कफस्थानगते ||८||
🔊 Audio coming soon
ಧಾಮಾರ್ಗವಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಯೋಗಾಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪುಷ್ಪಶಲಾಟುಕ್ಷೀರಸುರಾಯೋಗಾಶ್ಚ| ವಮನದ್ರವ್ಯೇಷು ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾತಿದೇಶಯೋಗಾನಾಂ ಮದನಫಲತುಲ್ಯಕಲ್ಪಾನಾಂ ಮದನಫಲಯೋಗವಿಷಯ ಏವ ವಿಷಯೋ ನಾಪೂರ್ವಃ||೮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ಕೃತವೇಧನಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಕಷಾಯಪರಿಪೀತಾನಾಂ ಬಹುಶಶ್ಚೂರ್ಣಮುತ್ಪಲಾದಿಷು ದತ್ತಮಾಘ್ರಾತಂ ವಾಮಯತಿ, ತತ್ತ್ವನವಬದ್ಧದೋಷೇಷು ಯವಾಗೂಮಾಕಣ್ಠಾತ್ಪೀತವತ್ಸು ಚ ವಿದಧ್ಯಾತ್ | ವಮನವಿರೇಚನಶಿರೋವಿರೋಚನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೇವಂ ವಾ ಪ್ರಧಾನತಮಾನಿ ಭವನ್ತಿ ||೯||
कृतवेधनफलपिप्पलीनां वमनद्रव्यकषायपरिपीतानां बहुशश्चूर्णमुत्पलादिषु दत्तमाघ्रातं वामयति, तत्त्वनवबद्धदोषेषु यवागूमाकण्ठात्पीतवत्सु च विदध्यात् | वमनविरेचनशिरोविरोचनद्रव्याण्येवं वा प्रधानतमानि भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
ಕೃತವೇಧನೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃತವೇಧನಗ್ರಹಣಂ ಸಮಸ್ತಜೀಮೂತಕಭೇದಜ್ಞಾಪಕಮ್| ಪರಿಪೀತಾನಾಮಿತಿ ಭಾವಿತಾನಾಮ್| ಉತ್ಪಲಾದಿಷ್ವಿತಿ ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ರಕ್ತೋತ್ಪಲಕುಮುದಪುಣ್ಡರೀಕಸೌಗನ್ಧಿಕಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತು ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಚೂರ್ಣಂ ವಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಷು? ಅನವಬದ್ಧದೋಷೇಷು ಅತ್ಯುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷೇಷು ಪುರುಷೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುನರಪಿ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇಷು? ಯವಾಗೂಮಾಕಣ್ಠಾತ್ ಪೀತವತ್ಸು ಚ| ‘ತದನವಬದ್ಧದೋಷೇಷು’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಭಾವನಾಯಾಃ ಫಲಾತಿಶಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಮನೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಿತಿ ತದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ವರಸೈರ್ಬಹುಶೋ ಭಾವಿತಾನಿ||೯||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ವಮನದ್ರವ್ಯಯೋಗಾಣಾಂ ದಿಗಿಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ | ತಾನ್ ವಿಭಜ್ಯ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಕಾಲಶಕ್ತಿವಿನಿಶ್ಚಯಾತ್ ||೧೦|| ಕಷಾಯೈಃ ಸ್ವರಸೈಃ ಕಲ್ಕೈಶ್ಚೂರ್ಣೈರಪಿ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಪೇಯಲೇಹ್ಯಾದ್ಯಭೋಜ್ಯೇಷು ವಮನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್ ||೧೧||
भवतश्चात्र- वमनद्रव्ययोगाणां दिगियं सम्प्रकीर्तिता | तान् विभज्य यथाव्याधि कालशक्तिविनिश्चयात् ||१०|| कषायैः स्वरसैः कल्कैश्चूर्णैरपि च बुद्धिमान् | पेयलेह्याद्यभोज्येषु वमनान्युपकल्पयेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
ವಮನದ್ರವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದಿಗಿಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೇತಿ ಇಯಂ ದಿಕ್ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ಕಥಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನ್ ವಾನ್ತಿದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪಾನ್, ವಿಭಜ್ಯ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ಯ, ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ‘ವಮನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್’ ಇತ್ಯಗ್ರೇತನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಸ್ಮಾತ್? ಕಾಲಶಕ್ತಿವಿನಿಶ್ಚಯಾತ್| ಕೇಷು ವಮನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಪೇಯಲೇಹ್ಯಾದ್ಯಭೋಜ್ಯೇಷು| ಕೈಃ ಕೃತ್ವಾ? ಕಷಾಯೈರಿತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಕಷಾಯೈಃ ಶೃತಶೀತಫಾಣ್ಟಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧೈಃ, ಸ್ವರಸೈಃ ಯನ್ತ್ರಾದಿಪೀಡಿತಾರ್ದ್ರದ್ರವ್ಯೋತ್ಥೈಃ, ಕಲ್ಕೈರ್ದೃಷದಿ ಪಿಷ್ಟೈಃ, ಚೂರ್ಣೈಃ ಶುಷ್ಕಪೇಷಣಾಣೂಕೃತಾವಯವೈಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ವಮನದ್ರವ್ಯಪಕ್ವೈಃ ಸ್ನೇಹೈರಿತ್ಯನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಭೋಜ್ಯಗ್ರಹಣಾನ್ಮೋದಕೋತ್ಕಾರಿಕಾಶಷ್ಕುಲೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೦-೧೧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 43
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಮನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೩||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४३||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೩||