Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

೪೩. ವಮನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ೧ (೧-೨) · Śloka ೨

ಅಥಾತೋ ವಮನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

View original

अथातो वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now we shall explain the chapter concerning the various preparations and applications of emetic substances, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಅಥಾತೋ ವಮನದ್ರವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪಾಃ ಪ್ರಯೋಗಾಃ||೧-೨||

Meaning of the commentary

Here vikalpa means the different modes of application or formulations of substances used for vamana.

Key terms

vamana
Therapeutic emesis in the historical procedure described by the chapter.
vikalpa
A variant preparation or mode of application.

Adhikarana ೨ (೩) · Śloka ೩

ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಫಲಾದೀನಾಂ ಮದನಫಲಾನಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾನಿ ಭವನ್ತಿ | ಅಥ ಮದನಪುಷ್ಪಾಣಾಮಾತಪಪರಿಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಚೂರ್ಣಪ್ರಕುಞ್ಜಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾಸದಾಪುಷ್ಪೀನಿಮ್ಬಕಷಾಯಾಣಾಮನ್ಯತಮೇನಾಲೋಡ್ಯ ಮಧುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಾಂ ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಮಾತ್ರಾಂ ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇತ್ | ಮದನಶಲಾಟುಚೂರ್ಣಾನ್ಯೇವಂ ವಾ ಬಕುಲರಮ್ಯಕೋಪಯುಕ್ತಾನಿ ಮಧುಲವಣಯುಕ್ತಾನ್ಯಭಿಪ್ರತಪ್ತಾನಿ; ಮದನಶಲಾಟುಚೂರ್ಣಸಿದ್ಧಾಂ ವಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಯವಾಗೂಮ್ | ನಿರ್ವೃತ್ತಾನಾಂ ವಾ ನಾತಿಹರಿತಪಾಣ್ಡೂನಾಂ ಕುಶಮೂಢಾವಬದ್ಧಮೃದ್ಗೋಮಯಪ್ರಲಿಪ್ತಾನಾಂ ಯವಬು(ತು)ಷಮುದ್ಗಮಾಷಶಾಲ್ಯಾದಿಧಾನ್ಯರಾಶಾವಷ್ಟರಾತ್ರೋಷಿತಕ್ಲಿನ್ನಭಿನ್ನಾನಾಂ ಫಲಾನಾಂ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀರುದ್ಧೃತ್ಯಾತಪೇ ಶೋಷಯೇತ್, ತಾಸಾಂ ದಧಿಮಧುಪಲಲವಿಮೃದಿತಪರಿಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಸುಭಾಜನಸ್ಥಾನಾಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮುಷ್ಣೇ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಕಷಾಯೇ ಕೋವಿದಾರಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇ ವಾ ಕಷಾಯೇ ಪ್ರಮೃದ್ಯ ರಾತ್ರಿಪರ್ಯುಷಿತಂ ಮಧುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಮಾಶೀರ್ಭಿರಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮುದಙ್ಮುಖಃ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಮಾತುರಂ ಪಾಯಯೇದನೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಭಿಮನ್ತ್ರ್ಯ- “ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷಾಶ್ವಿರುದ್ರೇನ್ದ್ರಭೂಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾನಲಾನಿಲಾಃ| ಋಷಯಃ ಸೌಷಧೀಗ್ರಾಮಾ ಭೂತಸಙ್ಘಾಶ್ಚ ಪಾನ್ತು ತೇ ||೧|| ರಸಾಯನಮಿವರ್ಷೀಣಾಂ ದೇವಾನಾಮಮೃತಂ ಯಥಾ | ಸುಧೇವೋತ್ತಮನಾಗಾನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಿದಮಸ್ತು ತೇ ||೨|| ವಿಶೇಷೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಷು; ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ವಾ ದೋಷೇ ಪಿಪ್ಪಲೀವಚಾಗೌರಸರ್ಷಪಕಲ್ಕೋನ್ಮಿಶ್ರೈಃ ಸಲವಣೈರುಷ್ಣಾಮ್ಬುಭಿಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರವರ್ತಯೇದಾಸಮ್ಯಗ್ವಾನ್ತಲಕ್ಷಣಾದಿತಿ | ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ ವಾ ತತ್ಕ್ವಾಥಪರಿಭಾವಿತಂ ಮದನಫಲಕಷಾಯೇಣ; ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಸ್ಯ ವಾ ಪಯಸಃ ಸನ್ತಾನಿಕಾಂ ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಾಂ , ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಪಯಃ, ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧೇನ ವಾ ಪಯಸಾ ಯವಾಗೂಮ್, ಅಧೋಭಾಗಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಹೃದ್ದಾಹಯೋಃ; ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಸ್ಯ ವಾ ಪಯಸೋ ದಧಿಭಾವಮುಪಗತಸ್ಯ ದಧ್ಯುತ್ತರಂ ದಧಿ ವಾ ಕಫಪ್ರಸೇಕಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾತಮಕೇಷು; ಮದನಫಲಮಜ್ಜರಸಂ ಸ್ನೇಹಂ ವಾ ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ನೇಹವದಾದಾಯ ಫಾಣಿತೀಭೂತಂ ಲೇಹಯೇತ್, ಆತಪಪರಿಶುಷ್ಕಂ ವಾ ತಮೇವ ಜೀವನ್ತೀಕಷಾಯೇಣ, ಪಿತ್ತೇ ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ; ಮದನಫಲಮಜ್ಜಕ್ವಾಥಂ ವಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಂ, ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ವಾ ನಿಮ್ಬರೂಪಿಕಾಕಷಾಯಯೋರನ್ಯತರೇಣ ಸನ್ತರ್ಪಣಕಫಜವ್ಯಾಧಿಹರಂ, ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಮಧೂಕಕಾಶ್ಮರ್ಯದ್ರಾಕ್ಷಾಕಷಾಯೇಣ | ಮದನಫಲವಿಧಾನಮುಕ್ತಮ್ ||೩||

View original

वमनद्रव्याणां फलादीनां मदनफलानि श्रेष्ठतमानि भवन्ति | अथ मदनपुष्पाणामातपपरिशुष्काणां चूर्णप्रकुञ्जं प्रत्यक्पुष्पासदापुष्पीनिम्बकषायाणामन्यतमेनालोड्य मधुसैन्धवयुक्तां पुष्पचूर्णमात्रां पाययित्वा वामयेत् | मदनशलाटुचूर्णान्येवं वा बकुलरम्यकोपयुक्तानि मधुलवणयुक्तान्यभिप्रतप्तानि; मदनशलाटुचूर्णसिद्धां वा तिलतण्डुलयवागूम् | निर्वृत्तानां वा नातिहरितपाण्डूनां कुशमूढावबद्धमृद्गोमयप्रलिप्तानां यवबु(तु)षमुद्गमाषशाल्यादिधान्यराशावष्टरात्रोषितक्लिन्नभिन्नानां फलानां फलपिप्पलीरुद्धृत्यातपे शोषयेत्, तासां दधिमधुपललविमृदितपरिशुष्काणां सुभाजनस्थानामन्तर्नखमुष्टिमुष्णे यष्टीमधुककषाये कोविदारादीनामन्यतमे वा कषाये प्रमृद्य रात्रिपर्युषितं मधुसैन्धवयुक्तमाशीर्भिरभिमन्त्रितमुदङ्मुखः प्राङ्मुखमातुरं पाययेदनेन मन्त्रेणाभिमन्त्र्य- “ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानलानिलाः| ऋषयः सौषधीग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते ||१|| रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा | सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ||२|| विशेषेण श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायान्तर्विद्रधिषु; अप्रवर्तमाने वा दोषे पिप्पलीवचागौरसर्षपकल्कोन्मिश्रैः सलवणैरुष्णाम्बुभिः पुनः पुनः प्रवर्तयेदासम्यग्वान्तलक्षणादिति | मदनफलमज्जचूर्णं वा तत्क्वाथपरिभावितं मदनफलकषायेण; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसः सन्तानिकां क्षौद्रयुक्तां , मदनफलमज्जसिद्धं वा पयः, मदनफलमज्जसिद्धेन वा पयसा यवागूम्, अधोभागासृक्पित्तहृद्दाहयोः; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसो दधिभावमुपगतस्य दध्युत्तरं दधि वा कफप्रसेकच्छर्दिमूर्च्छातमकेषु; मदनफलमज्जरसं स्नेहं वा भल्लातकस्नेहवदादाय फाणितीभूतं लेहयेत्, आतपपरिशुष्कं वा तमेव जीवन्तीकषायेण, पित्ते कफस्थानगते; मदनफलमज्जक्वाथं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं, तच्चूर्णं वा निम्बरूपिकाकषाययोरन्यतरेण सन्तर्पणकफजव्याधिहरं, मदनफलमज्जचूर्णं वा मधूककाश्मर्यद्राक्षाकषायेण | मदनफलविधानमुक्तम् ||३||

Meaning of the śloka

Among emetic substances beginning with fruits, Madanaphala is regarded as the best. The passage then gives many historical preparations based on its flowers, unripe fruits, mature fruits and seed pulp. Powdered, sun-dried material is combined with specified decoctions, honey and saindhava, or prepared with milk, gruel, curd, cream, phanita-like extract and other media. For mature fruits it describes selection, wrapping and coating, keeping them within grain heaps, removing and drying the seeds, and soaking a measured amount overnight in a chosen decoction before administration with honey and saindhava. A benedictory mantra invoking deities, sages, medicinal plants and beings is recited, comparing the medicine to rasayana, amrita and sudha. The text assigns preparations to particular historical disease categories and describes repeated stimulation when the dosha does not move adequately. It concludes that the method of using Madanaphala has been stated.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ವಮನೇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾದೀನಾಮಿತಿ ಫಲಂ ಮದನಫಲಮ್, ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕುಟಜಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವಕೃತವೇಧನಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಮದನಪುಷ್ಪಾಣಾಮಿತಿ ಅತ್ರ ಪುಷ್ಪಶಬ್ದಃ ಫಲೇ ವರ್ತತೇ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್| ಚೂರ್ಣಪ್ರಕುಞ್ಚಂ ಪುನರಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ; ಪ್ರಕುಞ್ಚಃ ಪಲಂ, ‘ಮುಷ್ಟಿಃ’ ಇತ್ಯೇಕೇ, ‘ಕರಾಙ್ಗುಲಿಚತುಷ್ಕಮೂಲಾವಧಿಮಿತಂ ಚೂರ್ಣಮ್’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ, ಸದಾಪುಷ್ಪೀ ಅರ್ಕಸ್ತಸ್ಯ ಮೂಲಂ, ನಿಮ್ಬಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಕಷಾಯಾಣಾಂ ತ್ರಿತ್ವಾದ್ಯೋಗತ್ರಯಮುಕ್ತಮ್| ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಮಾತ್ರಾಮಿತಿ ಮಾತ್ರಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೂರ್ಣಶರಾವಃ, ಅತ್ರ ಚ ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದೋ ಯಥಾಯೋಗವಚನೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಅಕ್ರೂರಾಶಯಮುಪಸ್ಥಿತದೋಷಂ ಮೃದುಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರಪಠಿತತ್ವಾತ್| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಶಲಾಟು ಆಮಂ ಫಲಮ್| ಏವಮಿತಿ ಏವಂಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಃ ಕಷಾಯಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ, ತೇನ ಯೋಗಾ ಅಪಿ ತ್ರಯಃ| ರಮ್ಯಕೋ ಮಹಾನಿಮ್ಬಃ| ಅಭಿಪ್ರತಪ್ತಾನಿ ಉಷ್ಣೀಕೃತಾನಿ, ‘ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇತ್’ ಇತ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್| ಶಲಾಟುಚೂರ್ಣೇಷು ಯೋಗಾನ್ತರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಪ್ರಕುಞ್ಚ ಏವ, ತಿಲತಣ್ಡುಲಯೋಸ್ತು ಯವಾಗೂಪ್ರಮಾಣೇನ ಮಾತ್ರಾಕಲ್ಪನಂ; ಲೇಹಯಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಲೇಹ್ಯತ್ವಾದ್ಯವಾಗ್ವಾಃ| ತದೇವಂ ಶಲಾಟುಚೂರ್ಣೇಷು ಮದನಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ಯೋಗಾಃ| ಮದನಫಲಾನಾಂ ಪಕ್ವಾನಾಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಯೋಗಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನಿರ್ವೃತ್ತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೃತ್ತಾನಾಂ ನಿಷ್ಪನ್ನಾನಾಂ ನಾತಿಹರಿತಪಾಣ್ಡುತ್ವೇನ, ಪರಿಪಾಕಾತಿಪಾಣ್ಡುತ್ವೇ ಹಿ ವೀರ್ಯಾತಿಕ್ರಮಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕುಶಮೂಢಃ ಕುಶವಿರಚಿತಃ ಪುಟಕಃ| ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಃ ಮದನಫಲಬೀಜಾನಿ| ತಾಸಾಮಿತಿ ತಾಸಾಂ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮ್| ಅನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮಿತಿ ನಖಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಮುಷ್ಟಿರ್ನ ತು ಪರಿಭಾಷಿಕಾ ಪಲಾಭಿಧಾನಾ, ಅನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಕಷಾಯೇ ಆತುರಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೋವಿದಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋವಿದಾರಾದೀನಾಂ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನೀಯೋಕ್ತಾನಾಮೇಕಾದಶಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯೈಕತಮಸ್ಯ ಕಷಾಯೇ| ಏತೇನೈಕಾದಶಯೋಗಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಪ್ರಮೃದ್ಯೇತಿ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಂ? ರಾತ್ರಿಪರ್ಯುಷಿತಂ ಮಧುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ ಚ| ಆಶೀರ್ಭಿರಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮಿತಿ ಇಷ್ಟಾಶಾನಿಷ್ಪಾದನಮನ್ತ್ರೋಽಪ್ಯಾಶೀಃ, ತಾಭಿರ್ವೇದೋಕ್ತಾಭಿರಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮ್| ಉದಙ್ಮುಖ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ವೈದ್ಯಃ, ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖಮಾತುರಮ್| ಅಭಿಮನ್ತ್ರಣಮನ್ತ್ರಮಾಹ- ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ತ್ವದರ್ಶನೀಯಃ, ಆವೃತ್ತ್ಯೈವ ಕೇವಲಯಾ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಫಲದತ್ವಾತ್| ಅಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ವಿಷಯಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ವಿಶೇಷೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷೇಣ ಅತಿಶಯೇನ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಾದಿಷು ‘ದೇಯ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನೇ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ವಮನಬಹುದೋಷವಿಷಯಯೋಗಮಾಹ- ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಾ ಮದನಫಲಮಧ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಭಾಗಃ, ‘ಸಕಲಮೇವ ಮದನಫಲಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಮದನಫಲಕಷಾಯೇಣ ‘ಪಾಯಯೇತ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತಾನಿಕಾಮಿತಿ ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೋಪರಿತನಃ ಸ್ತ್ಯಾನೋ ಭಾಗಃ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಪಯಃ ಪಾಯಯೇದಿತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ; ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಕುಞ್ಚಃ| ಮದನಫಲಪಕ್ವಸಿದ್ಧೇನ ವಾ ಪಯಸಾ ಯವಾಗೂಂ ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಯಃಸನ್ತಾನಿಕಾಯವಾಗೂನಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಅಧೋಭವರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಕೃತಹೃದಯದಾಹೇ ಚ| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ದಧ್ಯುತ್ತರಂ ಸರಂ, ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದಧಿ ವಾ ‘ಪಾಯಯೇತ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಏತದ್ಯೋಗದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್| ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜರಸಂ ಫಾಣಿತೀಭೂತಂ ಕಾಕವೀಭೂತಂ ಲೇಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ನೇಹವದಾದಾಯೇತಿ ದ್ವಿವ್ರಣೀಯೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ| ಆತಪೇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ್ತೀಕಷಾಯೇಣ ಆತಪವಿಶುಷ್ಕಂ ತಮೇವ ಮದನಫಲಮಜ್ಜರಸಂ ‘ಪಾಯಯೇತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಜೀವನ್ತೀ ಶುಷ್ಕಯಾವನಾಲವರ್ಣಾ ಲತೌಷಧೀ ಪರ್ವವತೀ| ಏತಯೋರ್ಯೋಗಯೋರ್ವಿಷಯಮಾಹ- ಪಿತ್ತೇ ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ ಇತಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಕ್ವಾಥಂ ವೇತ್ಯಾದಿ ಮದನಫಲಮಜ್ಜಕ್ವಾಥಂ ವೇತ್ಯಾದ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ವಾ ನಿಮ್ಬರೂಪಿಕಾಕಷಾಯಯೋರನ್ಯತರೇಣೇತಿ ಯೋಗದ್ವಯಂ; ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ, ರೂಪಿಕಾ ಅರ್ಕಃ| ಏತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಯೋಗಾನಾಂ ವಿಷಯಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಸನ್ತರ್ಪಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಮಧುಕಕಾಶ್ಮರ್ಯದ್ರಾಕ್ಷಾಕಷಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ತಮಂ ಯೋಗಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮೇವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಮದನೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನಾಪ್ರವರ್ತನವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಿಹಾಯ ಮದನಫಲಯೋಗಾ ಏಕತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಃ||೩||

Meaning of the commentary

The commentary says that the class beginning with fruits also includes Kutaja, Jimutaka, Ikshvaku, Dhamargava and Kritavedhana. Although the source says Madana 'flowers,' flower is understood figuratively for fruit. A prakuncha of powder is called the medium quantity; it is variously defined as one pala, a fistful, or powder measured to the base of four fingers. Pratyakpushpa is Apamarga, Sadapushpi is Arka root, and Nimba is the familiar plant; their three decoctions yield three preparations. The quantity called pushpa-curna-matra is interpreted elsewhere as a bowlful of powder, but here matra is meant to vary according to suitability. Some manuscripts insert a description of the recipient and mild emesis, but the commentary rejects it because earlier compilers did not read it. Shalatu means unripe fruit; the same three decoctions apply, Ramyaka means Mahanimba, and abhipratapta means warmed. The gruel preparation retains a prakuncha of powder, while sesame and rice are measured according to the normal gruel quantity. Four preparations from unripe Madana fruit are counted. For the principal ripe-fruit method, the fruits should be mature and pale but not excessively so, because over-ripeness is said to diminish potency. They are enclosed in a kusha packet, coated with fresh cow dung, and kept in grain. Phalapippali means the seeds. Antarnakha-mushti is a handful contained within the fingernails, not the technical pala-sized mushti. It is soaked in Yashtimadhu or one of eleven specified decoctions, producing eleven variants, with honey and saindhava added. The physician faces north and the patient east during the blessing. The commentary says the mantra works through repetition and does not explain its meaning. The preparation is especially assigned to shleshma fever, pratishyaya and internal abscess. If the dosha does not move, the source adds pippali, vaca, gaura-sarshapa paste, salt and hot water. Madanaphala-majja means the oily central pulp, though others understand the entire fruit. Further preparations use its decoction, milk cream, milk, gruel, curd whey or curd and are assigned to specified pitta, bleeding, cardiac-burning, kapha-discharge, vomiting, fainting and tamaka contexts. A thickened extract is prepared by the method used for Bhallataka oil; another is sun-dried with Jivanti, identified as a jointed creeping plant resembling dry barley stalk, for pitta situated in a kapha location. Three further variants use Pippali additions or Nimba and Rupika decoctions for diseases attributed to over-nourishment and kapha. Some read a thirty-second formulation with Madhuka, Kashmarya and Draksha decoction, but Gayi does not accept it. Excluding management of non-action and complications, the commentary counts thirty-one Madanaphala preparations.

Key terms

madanaphala
The fruit presented here as the foremost substance for historical vamana preparations.
praku~jca (prakuncha)
A disputed powder measure, explained as one pala, a fistful, or the amount held to the base of four fingers.
shalATu (shalatu)
An unripe fruit.
phalapippalI (phalapippali)
The seeds of Madanaphala in this passage.
santAnikA (santanika)
The thickened upper layer or cream of milk.
abhimantraNa (abhimantrana)
Ritual recitation of a benedictory mantra over the preparation.

Adhikarana ೩ (೪) · Śloka ೪

ಜೀಮೂತಕಕುಸುಮಚೂರ್ಣಂ ಪೂರ್ವವದೇವ ಕ್ಷೀರೇಣ, ನಿರ್ವೃತ್ತೇಷು ಕ್ಷೀರಯವಾಗೂಂ, ರೋಮಶೇಷು ಸನ್ತಾನಿಕಾಂ, ಅರೋಮಶೇಷು ದಧ್ಯುತ್ತರಂ, ಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷು ದಧಿ, ತತ್ಕಷಾಯಸಂಸೃಷ್ಟಾಂ ವಾ ಸುರಾಂ ಕಫಾರೋಚಕಕಾಸಶ್ವಾಸಪಾಣ್ಡುರೋಗಯಕ್ಷ್ಮಸು; ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ಮದನಫಲಮಜ್ಜವದುಪಯೋಗಃ ||೪||

View original

जीमूतककुसुमचूर्णं पूर्ववदेव क्षीरेण, निर्वृत्तेषु क्षीरयवागूं, रोमशेषु सन्तानिकां, अरोमशेषु दध्युत्तरं, हरितपाण्डुषु दधि, तत्कषायसंसृष्टां वा सुरां कफारोचककासश्वासपाण्डुरोगयक्ष्मसु; पर्यागतेषु मदनफलमज्जवदुपयोगः ||४||

Meaning of the śloka

Jimutaka flower or fruit powder is used as previously described with milk. According to the fruit's stage, the passage prescribes milk-gruel for newly formed fruits, milk cream for hairy fruits, the upper liquid of curd for fruits without hair, and curd for firm greenish-pale fruits. It also describes sura associated with a Jimutaka decoction for historical kapha, anorexia, cough, breathlessness, pallor and wasting categories. Fully mature fruits are used in the same general way as Madanaphala seed pulp.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಮದನಫಲಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜೀಮೂತಕಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಜೀಮೂತಕೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀಮೂತಕೋ ದೇವದಾಲೀ| ಪೂರ್ವವದೇವೇತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾದಿದ್ರವ್ಯತ್ರಯಕ್ವಾಥೈಸ್ತ್ರಯೋ ಯೋಗಾಃ ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಸ್ಯ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚರಕೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾದಿಯೋಗಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಕ್ಷೀರೇಣೈವಾನ್ಯಮೇಕಂ ಯೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಪೂರ್ವವದಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕುಞ್ಚಂ ಮಧುಸೈನ್ಧವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಚಾಮನನ್ತಿ| ನಿರ್ವೃತ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೃತ್ತೇಷು ಜಾತಮಾತ್ರೇಷು; ಕ್ಷೀರಯವಾಗೂಂ ಜೀಮೂತಶಲಾಟುಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಯವಾಗೂಮ್| ರೋಮಶೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಮಶೇಷು ಕಠಿನಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು; ಸನ್ತಾನಿಕಾಮಿತಿ ಜೀಮೂತಚೂರ್ಣಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸನ್ತಾನಿಕಾಮ್| ಅರೋಮಶೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಅರೋಮಶೇಷು ಬೃಹತ್ತಮೇಷು, ಚೂರ್ಣಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದಧಿಭಾವಂ ಗತಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಸರಕಮ್| ಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷು ಕಠಿನತಮೇಷು ತಚ್ಚೂರ್ಣಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದಧಿ| ತತ್ಕಷಾಯಸಂಸೃಷ್ಟಾಮಿತಿ ಜೀಮೂತಕಕಷಾಯಕೃತಾಮ್| ತಸ್ಯಾಸ್ತು ಕಲ್ಪನಂ- ಜೀಮೂತಕ್ವಾಥೇ ಮಾಷಾಃ ಸಾಧನೀಯಾಃ, ಜೀಮೂತಕಸ್ಯ ಕ್ವಾಥೇನೈವ ಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಾಃ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನೀಯಾಃ, ಮಾಷಾಃ ಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಾಸ್ತೇ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯೈಕತ್ರ ಪಿಣ್ಡಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ, ತಾಞ್ ಶುಷ್ಕಚೂರ್ಣಿತಾನ್ ಕೃತ್ವಾಽಪರಶಾಲೀತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಂ ಪಿಷ್ಟಪಾಚನಿಕಾಯಾಂ ಜೀಮೂತಕಷಾಯೋಷ್ಮಣಾ ಸಮ್ಯಗುತ್ಸ್ವೇದ್ಯಾವತಾರಯೇತ್, ತತಃ ಸ್ವಿನ್ನಶೀತಲಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಿಷ್ಟಸ್ಯ ತ್ರಯೋ ಭಾಗಾಃ, ಕಿಣ್ವಭಾಗಶ್ಚತುರ್ಥಃ, ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥೇ ಭಾರ್ಗೀಕ್ವಾಥಃ, ತತ್ಸರ್ವಂ ಕಲಶೇ ನಿಧಾಪಿತಂ ಜಾತರಸಂ ಸುರಾ ಭವತಿ; ಪೈಷ್ಟೀಯಂ, ತೇನಾತ್ರ ನಾಸ್ತಿ ಗುಡೋ ನ ವಾ ಮಧು; ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ‘ಅತ್ರಾನುಕ್ತೋಽಪಿ ಗುಡೋ ದಾತವ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಗುಡಪ್ರಮಾಣಂ ತ್ವರ್ಶೋನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಭಯಾರಿಷ್ಟಕ್ವಾಥಶೇಷದ್ರೋಣೇ ಗುಡಪಲಶತದ್ವಯಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪವಿಭಾಗಪರಿಭಾಷಾರೂಪೇಣ ಸರ್ವತ್ರ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಜೀಮೂತಕಷಾಯೇಣ ಸಹ ಸುರಾಮೇವ, ನ ಪುನರ್ಜೀಮೂತಕಷಾಯಸಾಧಿತಾಮ್’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಜೀಮೂತಕುಸುಮಚೂರ್ಣಂ ವೇತ್ಯಾದೀನಾಂ ಯೋಗಾನಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ‘ದದ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ನಾತಿಹರಿತಪಾಣ್ಡುಷ್ವತಿದೇಶೇನ ಯೋಗಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪರ್ಯಾಗತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮದನಫಲಮಜ್ಜವದಿತಿವತ್ಕರಣಾನ್ಮದನಪುಷ್ಪಶಲಾಟುಯೋಗಾನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯೇ ಯೇ ಮದನಫಲಯೋಗಾಸ್ತೇ ಸರ್ವೇ ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ಜೀಮೂತಕೇಷು ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏತೇನ ಪರ್ಯಾಗತಜೀಮೂತಕಯೋಗಾಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರುಕ್ತಾಃ| ‘ಪರ್ಯಾಗತೇಷು ಪರಿಪಕ್ವೇಷು’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೪||

Meaning of the commentary

Jimutaka is identified as Devadali. 'As before' is interpreted by one view as three flower-powder preparations using the decoctions beginning with Pratyakpushpa. Others, noting that these combinations are absent in Charaka, accept only one preparation with milk; they still take 'as before' to prescribe a prakuncha measure with honey and saindhava. Newly formed fruits are used to prepare milk-gruel. Hairy fruits are those that have reached a hard stage, and their powder is cooked with milk to produce cream. Hairless fruits are the largest stage; powder-cooked milk is allowed to turn to curd and its upper liquid is used. The hardest greenish-pale fruits are used as curd prepared from similarly cooked milk. The commentary gives a detailed fermentation method for sura using Jimutaka decoction, masha, rice, steamed flour, one-quarter kinva and Bhargi decoction. It calls this a grain-based sura without guda or honey, while others say that guda should nevertheless be added and provide a general quantity rule. Another view understands the phrase as merely mixing sura with Jimutaka decoction rather than brewing sura from it. The listed preparations are assigned to the stated kapha-related disease contexts. For fully mature Jimutaka, all the mature Madanaphala preparations apply except those using Madana flowers and unripe fruits; the commentary counts twenty-four such preparations. Some gloss paryagata simply as fully ripe.

Key terms

jImUtaka (jimutaka)
Devadali, used here in several historical emetic preparations.
santAnikA (santanika)
Milk cream or the thickened upper layer of milk.
dadhyuttara
The upper liquid or whey-like portion of curd.
surA (sura)
A fermented preparation whose method and interpretation are debated in the commentary.
paryAgata (paryagata)
A mature fruit stage, glossed by some as fully ripe.

Adhikarana ೪ (೫) · Śloka ೫

ತದ್ವದೇವ ಕುಟಜಫಲವಿಧಾನಮ್ ||೫||

View original

तद्वदेव कुटजफलविधानम् ||५||

Meaning of the śloka

The preparations of Kutaja fruit are to be understood in the same way.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಕುಟಜಫಲಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತದ್ವದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಜೀಮೂತಕವಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಯೋಗಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೫||

Meaning of the commentary

The commentary applies the preceding Jimutaka pattern to Kutaja fruit and counts twenty-four Kutaja preparations.

Key terms

kuTajaphala (kutajaphala)
Kutaja fruit, whose preparations are said to follow the preceding model.
vidhAna (vidhana)
The prescribed method or set of preparations.

Adhikarana ೫ (೬) · Śloka ೬

ಕೃತವೇಧನಾನಾಮಪ್ಯೇಷ ಏವ ಕಲ್ಪಃ ||೬||

View original

कृतवेधनानामप्येष एव कल्पः ||६||

Meaning of the śloka

The same method of preparation also applies to kritavedhana.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಕೃತವೇಧನಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕೃತವೇಧನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕುಟಜವಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಯೋಗಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃತವೇಧನಂ ಕೋಶಾತಕೀ||೬||

Meaning of the commentary

Introducing the formulations of kritavedhana, the commentary explains that this passage provides twenty-four preparations, as in the preceding account of kutaja. Kritavedhana is identified as koshataki.

Key terms

kRutavedhana (kritavedhana)
A medicinal substance identified by the commentary as koshataki.
kalpa
The method or set of preparations referred to from the preceding account.
koshAtakI (koshataki)
The identification supplied for kritavedhana.

Adhikarana ೬ (೭) · Śloka ೭

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಸುಮಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಪೂರ್ವವತ್ , ಏವಂ ಕ್ಷೀರೇಣ, ಕಾಸಶ್ವಾಸಚ್ಛರ್ದಿಕಫರೋಗೇಷೂಪಯೋಗಃ ||೭||

View original

इक्ष्वाकुकुसुमचूर्णं वा पूर्ववत् , एवं क्षीरेण, कासश्वासच्छर्दिकफरोगेषूपयोगः ||७||

Meaning of the śloka

Powder of ikshvaku flowers may be used as described previously, and likewise with milk. The text assigns its use in kasa, shvasa, chhardi and disorders of kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಇಕ್ಷ್ವಾಕ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಃ ಕಟುಕಾಲಾಬೂಃ| ಏವಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ತಥಾ ಪೂರ್ವವನ್ಮದನಫಲವತ್; ನ ಪುನಃ ಕುಟಜವತ್ ಕೃತವೇಧನವಚ್ಚ, ತಯೋಃ ಪುಷ್ಪಶಲಾಟುವರ್ಜನಾತ್| ಇತಿ ಮದನಫಲವದೇಕತ್ರಿಂಶತ್, ತಥಾ ಪೂರ್ವಗ್ರಹಣೇನ ಸುರಾ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಏತೇನೇಕ್ಷ್ವಾಕುಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಃ||೭||

Meaning of the commentary

The commentary identifies ikshvaku as katuka-alabu. ‘With milk’ and ‘as previously’ refer to the methods given for madanaphala, rather than those for kutaja or kritavedhana, because the latter two omit preparations using flowers and immature fruits. On this reckoning there are thirty-one preparations corresponding to madanaphala. The word ‘previously’ also includes sura, bringing the stated total to thirty-three ikshvaku preparations.

Key terms

ikShvAku (ikshvaku)
The medicinal plant identified by the commentary as katuka-alabu.
kusumacUrNa (kusuma-churna)
Powder prepared from the flowers.
kShIra (kshira)
Milk, named as a medium in the formulation.
surA (sura)
A fermented preparation understood by the commentary to be included through the cross-reference.

Adhikarana ೭ (೮) · Śloka ೮

ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯಾಪಿ ಮದನಫಲಮಜ್ಜವದುಪಯೋಗಃ; ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಗರಗುಲ್ಮೋದರಕಾಸಶ್ವಾಸಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯೇಷು ವಾಯೌ ಚ ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ ||೮||

View original

धामार्गवस्यापि मदनफलमज्जवदुपयोगः; विशेषतस्तु गरगुल्मोदरकासश्वासश्लेष्मामयेषु वायौ च कफस्थानगते ||८||

Meaning of the śloka

Dhamargava is likewise used in the manner described for the pith of madanaphala. It is especially indicated in the source for gara, gulma, udara, kasa, shvasa, disorders of shleshma, and when vayu has entered a site of kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಧಾಮಾರ್ಗವಯೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಯೋಗಾಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪುಷ್ಪಶಲಾಟುಕ್ಷೀರಸುರಾಯೋಗಾಶ್ಚ| ವಮನದ್ರವ್ಯೇಷು ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾತಿದೇಶಯೋಗಾನಾಂ ಮದನಫಲತುಲ್ಯಕಲ್ಪಾನಾಂ ಮದನಫಲಯೋಗವಿಷಯ ಏವ ವಿಷಯೋ ನಾಪೂರ್ವಃ||೮||

Meaning of the commentary

The commentary says that this cross-reference yields twenty-four preparations of dhamargava. The particle api additionally includes preparations involving flowers, immature fruits, milk and sura. It then sets a general limit on such transferred instructions: for all emetic substances, preparations said to be like those of madanaphala apply only within the same range of uses already stated for madanaphala and do not establish a new range of indications.

Key terms

dhAmArgava (dhamargava)
The emetic substance whose preparations are cross-referenced to madanaphala.
madanaphalamajja (madanaphala-majja)
The pith of madanaphala, whose method of use is applied here by reference.
atidesha
Extension of an earlier preparation rule to another substance.
kaphasthAnagata vAyu (kapha-sthana-gata vayu)
Vayu described as having entered a location associated with kapha.

Adhikarana ೮ (೯) · Śloka ೯

ಕೃತವೇಧನಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಕಷಾಯಪರಿಪೀತಾನಾಂ ಬಹುಶಶ್ಚೂರ್ಣಮುತ್ಪಲಾದಿಷು ದತ್ತಮಾಘ್ರಾತಂ ವಾಮಯತಿ, ತತ್ತ್ವನವಬದ್ಧದೋಷೇಷು ಯವಾಗೂಮಾಕಣ್ಠಾತ್ಪೀತವತ್ಸು ಚ ವಿದಧ್ಯಾತ್ | ವಮನವಿರೇಚನಶಿರೋವಿರೋಚನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೇವಂ ವಾ ಪ್ರಧಾನತಮಾನಿ ಭವನ್ತಿ ||೯||

View original

कृतवेधनफलपिप्पलीनां वमनद्रव्यकषायपरिपीतानां बहुशश्चूर्णमुत्पलादिषु दत्तमाघ्रातं वामयति, तत्त्वनवबद्धदोषेषु यवागूमाकण्ठात्पीतवत्सु च विदध्यात् | वमनविरेचनशिरोविरोचनद्रव्याण्येवं वा प्रधानतमानि भवन्ति ||९||

Meaning of the śloka

Powder made from the fruit-pippali portions of krtavedhana, repeatedly impregnated with a decoction of emetic substances and placed among utpala and related flowers, is said to induce vomiting when inhaled. This procedure is prescribed for persons whose doshas are not fixed and who have drunk yavagu up to the throat. In the same way, substances used for emesis, purgation and cleansing of the head become especially potent.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಕೃತವೇಧನೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃತವೇಧನಗ್ರಹಣಂ ಸಮಸ್ತಜೀಮೂತಕಭೇದಜ್ಞಾಪಕಮ್| ಪರಿಪೀತಾನಾಮಿತಿ ಭಾವಿತಾನಾಮ್| ಉತ್ಪಲಾದಿಷ್ವಿತಿ ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ರಕ್ತೋತ್ಪಲಕುಮುದಪುಣ್ಡರೀಕಸೌಗನ್ಧಿಕಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತು ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಚೂರ್ಣಂ ವಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಷು? ಅನವಬದ್ಧದೋಷೇಷು ಅತ್ಯುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷೇಷು ಪುರುಷೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುನರಪಿ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇಷು? ಯವಾಗೂಮಾಕಣ್ಠಾತ್ ಪೀತವತ್ಸು ಚ| ‘ತದನವಬದ್ಧದೋಷೇಷು’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಭಾವನಾಯಾಃ ಫಲಾತಿಶಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಮನೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಿತಿ ತದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ವರಸೈರ್ಬಹುಶೋ ಭಾವಿತಾನಿ||೯||

Meaning of the commentary

Mention of krtavedhana is intended to include all varieties of jimutaka. 'Having drunk' means that the material has been repeatedly impregnated or processed with the decoction. Utpala and related flowers include red utpala, kumuda, pundarika and saugandhika. The previously described powder is the substance to be administered in this particular situation. Anavabaddhadosha is explained as a state in which the doshas are greatly excited or ready to be expelled, and the person has also drunk yavagu until full to the throat. Some read the phrase as 'tadanavabaddhadosheshu.' The final statement explains the enhanced effect of bhavana: the emetic, purgative or head-cleansing substances are repeatedly processed with the fresh juice of the corresponding substances.

Key terms

kRutavedhana (krtavedhana)
The named emetic substance whose mention is said to include all varieties of jimutaka.
anavabaddhadoSha (anavabaddhadosha)
Doshas interpreted by the commentary as greatly excited and ready for expulsion rather than firmly fixed.
yavAgU (yavagu)
A liquid gruel that the passage says is drunk to fullness before the procedure.
bhAvanA (bhavana)
Repeated impregnation or processing of a substance with a specified liquid or fresh juice.

Adhikarana ೯ (೧೦-೧೧) · Śloka ೧೧

ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ವಮನದ್ರವ್ಯಯೋಗಾಣಾಂ ದಿಗಿಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ | ತಾನ್ ವಿಭಜ್ಯ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಕಾಲಶಕ್ತಿವಿನಿಶ್ಚಯಾತ್ ||೧೦|| ಕಷಾಯೈಃ ಸ್ವರಸೈಃ ಕಲ್ಕೈಶ್ಚೂರ್ಣೈರಪಿ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಪೇಯಲೇಹ್ಯಾದ್ಯಭೋಜ್ಯೇಷು ವಮನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್ ||೧೧||

View original

भवतश्चात्र- वमनद्रव्ययोगाणां दिगियं सम्प्रकीर्तिता | तान् विभज्य यथाव्याधि कालशक्तिविनिश्चयात् ||१०|| कषायैः स्वरसैः कल्कैश्चूर्णैरपि च बुद्धिमान् | पेयलेह्याद्यभोज्येषु वमनान्युपकल्पयेत् ||११||

Meaning of the śloka

This provides an indication of the possible formulations of emetic substances. A discerning person should distinguish among them according to the disease and after determining the proper time and the person's strength. Using decoctions, fresh juices, pastes or powders, emetic preparations may be incorporated into drinks, lickable preparations and other foods.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ವಮನದ್ರವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದಿಗಿಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೇತಿ ಇಯಂ ದಿಕ್ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ಕಥಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನ್ ವಾನ್ತಿದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪಾನ್, ವಿಭಜ್ಯ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ಯ, ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ‘ವಮನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್’ ಇತ್ಯಗ್ರೇತನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಸ್ಮಾತ್? ಕಾಲಶಕ್ತಿವಿನಿಶ್ಚಯಾತ್| ಕೇಷು ವಮನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಪೇಯಲೇಹ್ಯಾದ್ಯಭೋಜ್ಯೇಷು| ಕೈಃ ಕೃತ್ವಾ? ಕಷಾಯೈರಿತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಕಷಾಯೈಃ ಶೃತಶೀತಫಾಣ್ಟಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧೈಃ, ಸ್ವರಸೈಃ ಯನ್ತ್ರಾದಿಪೀಡಿತಾರ್ದ್ರದ್ರವ್ಯೋತ್ಥೈಃ, ಕಲ್ಕೈರ್ದೃಷದಿ ಪಿಷ್ಟೈಃ, ಚೂರ್ಣೈಃ ಶುಷ್ಕಪೇಷಣಾಣೂಕೃತಾವಯವೈಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ವಮನದ್ರವ್ಯಪಕ್ವೈಃ ಸ್ನೇಹೈರಿತ್ಯನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಭೋಜ್ಯಗ್ರಹಣಾನ್ಮೋದಕೋತ್ಕಾರಿಕಾಶಷ್ಕುಲೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೦-೧೧||

Meaning of the commentary

The passage gives a guiding indication rather than an exhaustive list. The different options for emetic substances are to be separated and selected in relation to the disease, with the decision based upon time and strength. The vehicles named are drinks, lickable preparations and other edible forms. Decoction is explained in three forms: boiled decoction, cold infusion and phanta. Fresh juice is obtained by pressing moist material with a device or similar means; paste is ground on a stone; and powder consists of dried material ground into minute particles. The word 'also' adds unexpressed preparations of fats cooked with emetic substances. The broad mention of foods includes modaka, utkarika, shashkuli and related preparations.

Key terms

vamanadravyayoga
A formulation or mode of combining substances used historically for emesis.
kAlashaktivinishcaya (kalashaktivinishcaya)
Determination of the appropriate time and the person's strength.
kaShAya (kashaya)
A liquid preparation explained here as boiled decoction, cold infusion or phanta.
svarasa
Fresh juice obtained by pressing moist plant material.
kalka
A paste prepared by grinding material on a stone.

Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೪೩

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಮನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೩||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४३||

Meaning of the śloka

Thus ends the forty-third chapter, called Vamanadravyavikalpavijnaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೩||

Meaning of the commentary

Thus ends the forty-third chapter of the Sutrasthana in Shri Dalhana's commentary on Sushruta entitled Nibandhasangraha.

← 42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ44. virēcanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ →