29. viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વિપરીતાવિપરીતસ્વપ્નનિદર્શનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| સ્વપ્નશબ્દાનન્તરં લુપ્તાદિશબ્દનિર્દેશાન્નક્ષત્રવેલાતિથિનિમિત્તશકુનાનિલદેશવૈદ્યવાગ્દેહમનશ્ચેષ્ટા અપિ ગૃહ્યન્તે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

દૂતદર્શનસમ્ભાષા વેષાશ્ચેષ્ટિતમેવ ચ | ઋક્ષં વેલા તિથિશ્ચૈવ નિમિત્તં શકુનોઽનિલઃ ||૩|| દેશો વૈદ્યસ્ય વાગ્દેહમનસાં ચ વિચેષ્ટિતમ્ | કથયન્ત્યાતુરગતં શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ||૪||

અત્રાધ્યાયે નિર્દેશ્યાન્ દૂતાદીનુપદર્શયન્નાહ- દૂતેત્યાદિ| દૂતશબ્દોઽત્ર દર્શનસમ્ભાષવેશચેષ્ટિતૈઃ સહ સમ્બધ્યતે| ગમનાય પ્રશ્નાય વાઽઽગતઃ પુરુષો દૂતઃ| ચેષ્ટા ચાત્ર કાયકૃતો વ્યાપારઃ, ઋક્ષાણિ આર્દ્રાદીનિ, વેલા મધ્યાહ્નાદિકાઃ, તિથયઃ ચતુર્થ્યાદયઃ, નિમિત્તં સર્પાદિદર્શનં , દેશો વૈદ્યસ્ય ભૂમિભાગઃ, વાગ્દેહમનસાં ચ વિચેષ્ટિતમપિ વૈદ્યસ્યૈવ| આતુરગતમિતિ આતુરાશ્રિતમિત્યર્થઃ| સ્વપ્નાઃ પશ્ચાન્નિર્દેશ્યાઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7

પાખ(ષ)ણ્ડાશ્રમવર્ણાનાં સપક્ષાઃ કર્મસિદ્ધયે | ત એવ વિપરીતાઃ સ્યુર્દૂતાઃ કર્મવિપત્તયે ||૫|| નપુંસકં સ્ત્રી બહવો નૈકકાર્યા અસૂયકાઃ | ગર્દભોષ્ટ્રરથપ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્તા વા સ્યુઃ પરમ્પરાઃ ||૬|| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ |૭|

પ્રથમં દૂતદર્શનમધિકૃત્યાહ- પાખણ્ડેત્યાદિ| પાખ(ષ)ણ્ડાઃ કાપાલિકાદયઃ, આશ્રમા બ્રહ્મચારિગૃહસ્થવાનપ્રસ્થયતયઃ, વર્ણા બ્રાહ્મણાદયઃ| સપક્ષા ઇતિ તદ્યથા- કાપાલી કાપાલિકસ્ય, બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિણઃ, વિપ્રો વિપ્રસ્યેત્યાદયઃ| કર્મસિદ્ધયે કાર્યસિદ્ધ્યર્થમ્| | ત એવ વિપરીતા ઇતિ કાપાલિકસ્ય બ્રહ્મચારી, બ્રહ્મચારિણઃ કાપાલીત્યાદિ| કર્મવિપત્તયે ઇતિ ચિકિત્સિતનાશાય| નપુંસકમિતિ ન પુમાન્ ન ચ સ્ત્રી| સ્ત્રીતિ યોષિદિત્યર્થઃ| બહવ ઇતિ પ્રભૂતા ઇત્યર્થઃ| નૈકકાર્યા ઇતિ નૈકસ્મિન્ કાર્યે યે દૂતાઃ સમાગતા ઇત્યર્થઃ| અસૂયકા ઇતિ પરસ્પરં કલહં કુર્વાણાઃ| ગર્દભોષ્ટ્રરથપ્રાપ્તા ઇતિ ગર્દભોષ્ટ્રયુક્તેન રથેનાગતા ઇત્યર્થઃ| પ્રાપ્તા વા સ્યુઃ પરમ્પરા ઇતિ આગતા વા ભવેયુઃ, પરમ્પરા પઙ્ક્તિઃ, એતેન પઙ્ક્તિં કૃત્વા યદાઽઽગચ્છન્તો ભવન્તીત્યુક્તમ્| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તીત્યાદિ યે દૂતા એવઙ્ગુણવિશિષ્ટા વૈદ્યમુપસર્પન્તિ સમીપમાગચ્છન્તિ , તે ગર્હિતા એવેતિ સમ્ભાવનીયાઃ| અત્ર ચશબ્દ એવકારાર્થઃ, અપિશબ્દઃ સમ્ભાવનાયામ્||૫-૬||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

પાશદણ્ડાયુધધરાઃ પાણ્ડુરેતરવાસસઃ ||૭|| આર્દ્રજીર્ણાપસવ્યૈકમલિનોદ્ધ્વસ્તવાસસઃ | ન્યૂનાધિકાઙ્ગા ઉદ્વિગ્ના વિકૃતા રૌદ્રરૂપિણઃ ||૮||

વેષમધિકૃત્યાહ- પાશેત્યાદિ| પાશો દીર્ઘઃ પશૂનાં બન્ધનો રજ્જુવલયઃ, દણ્ડો લૌહાદિવલયૈર્નિબદ્ધો દીર્ઘનિષ્ઠુરકાષ્ઠયષ્ટિઃ, આયુધાનિ ખડ્ગશક્ત્યાદીનિ| પાણ્ડુરેતરવાસસ ઇતિ કૃષ્ણપીતરક્તવસ્ત્રાઃ| આર્દ્રજીર્ણાપસવ્યૈકમલિનોદ્ધ્વસ્તવાસસ ઇતિ આર્દ્રં સ્તિમિતં, જીર્ણં પુરાતનમ્, અપસવ્યં દક્ષિણાશ્રિતમુત્તરીયવાસઃ, એકમ્ એકવસ્ત્રધારિણં, મલિનમધૌતં, ઉદ્ધ્વસ્તં પાટિતં વસ્ત્રમ્| ન્યૂનાધિકાઙ્ગા ઇતિ ન્યૂના હસ્તાદ્યવયવૈર્હીનાઃ; અધિકાઙ્ગા ઇતિ એકવિંશત્યઙ્ગુલ્યાદિયુક્તાઃ| ઉદ્વિગ્ના ઇતિ ભીતાઃ| વિકૃતા ઇતિ પઙ્ગુકુબ્જવામનાદયઃ| રૌદ્રરૂપિણ ઇતિ ભૈરવોદ્ધતકર્કશાઃ (ભયાવહરૂપિણઃ )||૭-૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

રૂક્ષનિષ્ઠુરવક્તારસ્ત્વમઙ્ગલ્યાભિધાયિનઃ |૯|

દૂતસમ્ભાષામધિકુર્વન્નાહ- રૂક્ષેત્યાદિ| રૂક્ષં મૈત્રીરહિતં વચઃ, નિષ્ઠુરં કઠોરવચનમ્| અમઙ્ગલ્યાભિધાયિન ઇતિ ગતભૃતનષ્ટરુદિતેત્યાદિવચનમમઙ્ગલમ્|૯|-

Adhikarana 6 (9-14) · Śloka 15

છિન્દન્તસ્તૃણકાષ્ઠાનિ સ્પૃશન્તો નાસિકાં સ્તનમ્ ||૯|| વસ્ત્રાન્તાનામિકાકેશનખરોમદશાસ્પૃશઃ | સ્રોતોવરોધહૃદ્ગણ્ડમૂર્ધોરઃકુક્ષિપાણયઃ ||૧૦|| કપાલોપલભસ્માસ્થિતુષાઙ્ગારકરાશ્ચ યે | વિલિખન્તો મહીં કિઞ્ચિન્મુઞ્ચન્તો લોષ્ટભેદિનઃ ||૧૧|| તૈલકર્દમદિગ્ધાઙ્ગા રક્તસ્રગનુલેપનાઃ | ફલં પક્વમસારં વા ગૃહીત્વાઽન્યચ્ચ તદ્વિધમ્ ||૧૨|| નખૈર્નખાન્તરં વાઽપિ કરેણ ચરણં તથા | ઉપાનચ્ચર્મહસ્તા વા વિકૃતવ્યાધિપીડિતાઃ ||૧૩|| વામાચારા રુદન્તશ્ચ શ્વાસિનો વિકૃતેક્ષણાઃ | યામ્યાં દિશિ પ્રાઞ્જલયો વિષમૈકપદે સ્થિતાઃ ||૧૪|| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ |૧૫|

ચેષ્ટિતમધિકૃત્યાહ- છિન્દન્ત ઇત્યાદિ| વસ્ત્રાન્તો દશાહીનસ્ય વસ્ત્રસ્યાન્તમ્, અનામિકા પવિત્રાઙ્ગુલિઃ, કેશા મસ્તકવાલાઃ, રોમાણિ શરીરોદ્ભવા વાલાઃ, દશાઃ સદશસ્ય વસ્ત્રસ્ય પ્રાન્તાઃ| સ્રોતોવરોધેત્યાદિ સ્રોતોવરોધાદિષુ નિક્ષિપ્તપાણયઃ; સ્રોતઃ કર્ણાદિછિદ્રમ્, અવરોધઃ સ્કન્ધદેશઃ, હૃત્ કમલમુકુલાકારમધોમુખં, ગણ્ડો ગલ્લઃ, મૂર્ધા મસ્તકમ્, ઉરઃ કણ્ઠહૃદયાન્તરાલઃ, કુક્ષિર્વઙ્ક્ષણપાર્શ્વાન્તરાલઃ| કપાલોપલેત્યાદિ| કરશબ્દઃ કપાલાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, તેન કપાલાદિકરા ઇત્યાદિ બોદ્ધવ્યં; કપાલો મૃદ્ભાણ્ડખણ્ડઃ, ઉપલઃ પાષાણઃ, ભસ્મેતિ દગ્ધકાષ્ઠાદિક્ષારઃ, અસ્થિ હડ્ડં, તુષા ધાન્યાદિત્વચઃ, અઙ્ગારોઽભસ્મસાત્કૃતો દગ્ધકાષ્ઠખણ્ડઃ| વિલિખન્તો મહીમિતિ વિલિખન્તો નખાદિના વિદારયન્તઃ પૃથિવીમિત્યર્થઃ| કિઞ્ચિન્મુઞ્ચન્ત ઇતિ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ હસ્તેન ગૃહીતં મુઞ્ચન્તઃ| લોષ્ટભેદિન ઇતિ મૃત્પિણ્ડસ્ફોટનશીલા ઇત્યર્થઃ| દિગ્ધાઙ્ગા ઇતિ લિપ્તાઙ્ગા ઇત્યર્થઃ| રક્તસ્રગનુલેપના રક્તમાલાધારિણો રક્તવિલેપનાશ્ચેત્યર્થઃ| ફલમિત્યાદિ| અસારમિતિ અભ્યન્તરસારવર્જિતમ્| અન્યચ્ચ તદ્વિધમિતિ અન્યદપિ વસ્તુ પક્વમસારં ચ| નખૈર્નખાન્તરં વાઽપિ કરેણ ચરણં તથેત્યત્ર 'ગૃહીત્વા' ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ઉપાનદિત્યાદિ|- ઉપાનત્ પાદહિતા, ચર્મહસ્તા વેતિ ચર્મમયસટ્ટાદિધારિણઃ| વિકૃતવ્યાધિપીડિતા ઇતિ ગલત્કુષ્ઠાદિવિકૃતવ્યાધિપીડિતાઃ| વામાચારા ઇતિ વિપરીતવ્યવહારાઃ| શ્વાસિન ઇતિ શ્રમજનિતશ્વાસયુક્તાઃ | વિકૃતેક્ષણા ઇતિ પુષ્પિતનેત્રાદયઃ| યામ્યાં દિશિ દક્ષિણસ્યાં દિશિ, પ્રાઞ્જલયઃ પ્રસારિતાઞ્જલયઃ| વિષમૈકપદે સ્થિતા ઇતિ વિષમે એકસ્મિન્ સ્થાને ઊર્ધ્વીભૂતાઃ| ઉપસર્પન્તિ સમીપં ગચ્છન્તિ||૯-૧૪||

Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 17

દક્ષિણાભિમુખં દેશે ત્વશુચૌ વા હુતાશનમ્ | જ્વલયન્તં પચન્તં વા ક્રૂરકર્મણિ ચોદ્યતમ્ ||૧૫|| નગ્નં ભૂમૌ શયાનં વા વેગોત્સર્ગેષુ વાઽશુચિમ્ | પ્રકીર્ણકેશમભ્યક્તં સ્વિન્નં વિક્લવમેવ વા ||૧૬|| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ |૧૭|

ચેષ્ટિતમેવ ચેતિ ચકારેણાનુક્તાઽપિ વૈદ્યચેષ્ટા સમુચ્ચીયતે, તાં દૂતદર્શને નિર્દિશન્નાહ- દક્ષિણેત્યાદિ|- દક્ષિણાભિમુખમિતિ દક્ષિણદિઙ્મુખમ્| દેશે પદેશે| અશુચૌ અપવિત્રે| હુતાશનં જ્વલયન્તમ્ અગ્નિં જ્વાલયન્તમ્| પચન્તમિતિ પાકં કુર્વાણમ્| ક્રૂરકર્મણિ પશુવધાદિકે| ઉદ્યન્તમુદ્યમં કુર્વાણમ્| 'ક્ષુરકર્મણિ' ઇત્યેકે પઠન્તિ, તત્ર મુણ્ડનાદિકર્મણ્યુદ્યમં કુર્વાણમિત્યર્થઃ| વેગોત્સર્ગેષ્વિતિ મૂત્રપુરીષોત્સર્ગેષુ| અશુચિમિતિ અપવિત્રમ્| પ્રકીર્ણકેશં વિમુક્તકેશમ્| અભ્યક્તં તૈલાદિના| સ્વિન્નં પ્રસ્વેદસહિતમ્| વિક્લવં વિહ્વલમ્| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તીત્યાદિ ઇત્થમ્ભૂતં વૈદ્યં યે દૂતા ઉપસર્પન્તિ તે ગર્હિતા નિન્દિતા ભવન્તીત્યર્થઃ||૧૫-૧૬||-

Adhikarana 8 (17) · Śloka 18

વૈદ્યસ્ય પૈત્ર્યે દૈવે વા કાર્યે ચોત્પાતદર્શને ||૧૭|| મધ્યાહ્ને ચાર્ધરાત્રે વા સન્ધ્યયોઃ ... |૧૮|

વેલામધિકૃત્યાહ- વૈદ્યસ્યેત્યાદિ| પૈત્ર્યે પિતૃકાર્યે| દૈવે દેવકાર્યે| ઉત્પાતદર્શન ઇતિ ઉત્પાતાનાં ભૂમિદિવ્યાન્તરીક્ષાણાં દર્શને||૧૭||-

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

... કૃત્તિકાસુ ચ | આર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલપૂર્વાસુ ભરણીષુ ચ ||૧૮||

નક્ષત્રમધિકૃત્યાહ- કૃત્તિકાસ્વિત્યાદિ||૧૮||

Adhikarana 10 (19) · Śloka 19

ચતુર્થ્યાં વા નવમ્યાં વા ષષ્ઠ્યાં સન્ધિદિનેષુ ચ | વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ ||૧૯||

તિથિમધિકૃત્યાહ- ચતુર્થ્યામિત્યાદિ| સન્ધિદિનાનિ દેવપ્રેતકાર્યાહાણિ||૧૯||

Adhikarana 11 (20-22) · Śloka 23

સ્વિન્નાભિતપ્તા મધ્યાહ્ને જ્વલનસ્ય સમીપતઃ | ગર્હિતાઃ પિત્તરોગેષુ દૂતા વૈદ્યમુપાગતાઃ ||૨૦|| ત એવ કફરોગેષુ કર્મસિદ્ધિકરાઃ સ્મૃતાઃ | એતેન શેષં વ્યાખ્યાતં બુદ્ધ્વા સંવિભજેત્તુ તત્ ||૨૧|| રક્તપિત્તાતિસારેષુ પ્રમેહેષુ તથૈવ ચ | પ્રશસ્તો જલરોધેષુ દૂતવૈદ્યસમાગમઃ ||૨૨|| વિજ્ઞાયૈવં વિભાગં તુ શેષં બુધ્યેત પણ્ડિતઃ |૨૩|

વિશિષ્ટરોગેષુ વિશિષ્ટવેલાદિ દર્શયન્નાહ- સ્વિન્નેત્યાદિ| સ્વિન્નાભિતપ્તા દૂતા જ્વલનસ્ય સમીપતઃ સન્નિધાનાદ્યદા વૈદ્યં મધ્યાહ્ન ઉપસર્પન્તિ તદા ગર્હિતા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| એતેન શેષમિત્યાદિ શેષં વાતરોગે શીતપ્રવાતાદિષ્વિતિ જ્ઞેયમ્, અશુભમિત્યર્થઃ| રક્તપિત્તેત્યાદિ| જલરોધેષુ જલનિરોધયુક્તપ્રદેશેષુ| વિજ્ઞાયેત્યાદિ| શેષં બુધ્યેતેતિ ઉદાવર્તમૂત્રકૃચ્છ્રાદૌ જલવેગદર્શનાદિકં પ્રશસ્તમિતિ જાનીયાત્||૨૦-૨૨||-

Adhikarana 12 (23-26) · Śloka 26

શુક્લવાસાઃ શુચિર્ગૌરઃ શ્યામો વા પ્રિયદર્શનઃ ||૨૩|| સ્વસ્યાં જાતૌ સ્વગોત્રો વા દૂતઃ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ | ગોયાનેનાગતસ્તુષ્ટઃ પાદાભ્યાં શુભચેષ્ટિતઃ ||૨૪|| સ્મૃતિમાન્ વિધિકાલજ્ઞઃ સ્વતન્ત્રઃ પ્રતિપત્તિમાન્ | અલઙ્કૃતો મઙ્ગલવાન્ દૂતઃ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ ||૨૫|| સ્વસ્થં પ્રાઙ્મુખમાસીનં સમે દેશે શુચૌ શુચિમ્ | ઉપસર્પતિ યો વૈદ્યં સ ચ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ ||૨૬||

અથાવિપરીતદૂતદર્શનાદિકં નિર્દિશન્નાહ- શુક્લવાસા ઇત્યાદિ| ગોયાનેનેતિ વૃષભારૂઢો વૃષભયુક્તયાનારૂઢો વેત્યર્થઃ; અન્યે તુ 'ગોયાનેન પશુયાનેન' ઇત્યર્થમાહુઃ, ગોશબ્દસ્ય પશુવાચિત્વાત્; એતેન યામ્યાદિયાનખરોષ્ટ્રાદિકવર્જમશ્વાદિયાનમુક્તમ્| સ્વતન્ત્રઃ સ્વપ્રધાનઃ| પ્રતિપત્તિમાનિતિ પ્રતિપત્તિરત્ર જ્ઞાનં પ્રગલ્ભતા વા| શુક્લવાસાઃ શુચિર્ગૌર ઇત્યાદિદર્શનમુક્તમ્| શુભચેષ્ટિત ઇત્યનેન ચેષ્ટોક્તા| અલઙ્કૃત ઇતિ વેષ ઉક્તઃ| સમ્ભાષશ્વાત્ર વિપરીતસમ્ભાષવિપર્યયાદનુક્તોઽપિ જ્ઞેયઃ| તથાહિ, તત્ર 'રૂક્ષનિષ્ઠુરવક્તાર' ઇત્યુક્તમ્, અત્ર તુ તદ્વિપર્યયેણ 'સ્નિગ્ધકોમલાભિધાયિન' ઇત્યવિપરીતસમ્ભાષો જ્ઞેયઃ| તથા વેલાનક્ષત્રતિથીનામુક્તાનામેવ વિપરીતત્વં, તતોઽન્યદવિપરીતત્વમિતિ| કથમ્ભૂતં વૈદ્યમુપસર્પન્ દૂતઃ કાર્યકારી ભવતીત્યાહ- સ્વસ્થમિત્યાદિ| સ્વસ્થમ્ આધિવ્યાધિવર્જિતમ્, આસીનમુપવિષ્ટં, શુચૌ પવિત્રે દેશે, શુચિં વૈદ્યમ્, ઇત્થમ્ભૂતં વૈદ્યં યો દૂત ઉપસર્પતિ સ કાર્યકારી ભવતિ| કેચિન્નિબન્ધકારા અમું પાઠં ન પઠન્તિ||૨૩-૨૬||

Adhikarana 13 (27-31) · Śloka 32

માંસોદકુમ્ભાતપત્રવિપ્રવારણગોવૃષાઃ | શુક્લવર્ણાશ્ચ પૂજ્યન્તે પ્રસ્થાને દર્શનં ગતાઃ ||૨૭|| સ્ત્રી પુત્રિણી સવત્સા ગૌર્વર્ધમાનમલઙ્કૃતા | કન્યા મત્સ્યાઃ ફલં ચામં સ્વસ્તિકં મોદકા દધિ ||૨૮|| હિરણ્યાક્ષતપાત્રં વા રત્નાનિ સુમનો નૃપઃ | અપ્રશાન્તોઽનલો વાજી હંસશ્ચાપઃ શિખી તથા ||૨૯|| બ્રહ્મદુન્દુભિજીમૂતશઙ્ખવેણુરથસ્વનાઃ | સિંહગોવૃષનાદાશ્ચ હ્રે(હે)ષિતં ગજબૃંહિતમ્ ||૩૦|| શસ્તં હંસરુતં નૄણાં કૌશિકં ચૈવ વામતઃ | પ્રસ્થાને યાયિનઃ શ્રેષ્ઠા વાચશ્ચ હૃદયઙ્ગમાઃ |૩૨|

અથાવિપરીતલક્ષણાન્યાહ- માંસેત્યાદિ| માંસમામમત્ર| ઉદકુમ્ભ ઇતિ અત્રોદકુમ્ભશબ્દેન પૂર્ણો રિક્તશ્ચ ઘટો ગૃહ્યતે; તત્રાતુરગૃહે પ્રવિશન્ પૂર્ણઃ, આતુરગૃહાન્નિઃસરન્ રિક્ત ઇતિ ગૃહ્યતે| આતપત્રં છત્રમ્| વૃષો વૃષભઃ| શુક્લવર્ણાઃ પદાર્થાઃ કાર્પાસાસ્થિતક્રભસ્મક્ષારાદિવ્યતિરિક્તાઃ સુમનોદધ્યક્ષતમૌક્તિકાદયઃ| પૂજ્યન્તે શ્લાઘ્યન્તે| ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ| વર્ધમાનં શરાવઃ, અન્યે તુ વિશિષ્ટમેવ દર્પણં મઙ્ગલ્યાર્થં ચષકં વા વર્ધમાનમાચક્ષતે | અલઙ્કૃતા કન્યા ભૂષણવતી કન્યા| કેચિત્ ‘વર્ધમાનાઃ સ્વલઙ્કૃતા' ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- આલેપનધવલત્વાદિસ્વલઙ્કૃતાઃ શરાવા વર્ધમાના ઇતિ| સ્વસ્તિકં મુક્તાદામવિશેષઃ, અન્યે સ્વસ્તિકં સ્વસ્તિકાકારં દૂર્વાશકલમણ્ડિતં ધવલં દર્પણસક્તં મૃન્મયં ગોમયકૃતં વા મઙ્ગલ્યમવતારણકાર્થં કુર્વતે માઙ્ગલિકકૃત્સ્ત્રિયઃ| મોદકા લડ્ડુકાઃ| હિરણ્યં સ્વર્ણમ્, અન્યે કપર્દકાન્યાહુઃ; અક્ષતા લાજાઃ, અન્યેઽક્ષતાનિ યવધાન્યાન્યાહુઃ; પાત્રં તણ્ડુલભૃતશરાવાદિકમ્| અન્યે તુ ‘અક્ષતપાત્રમ્' ઇત્યેકમેવ તણ્ડુલભૃતશરાવમિચ્છન્તિ| રત્નાનિ માણિક્યાદીનિ| સુમન ઇતિ શોભનમાનસમિત્યર્થઃ, ‘વૈદ્યસ્ય' ઇતિ શેષઃ| નૃપઃ પૃથ્વીપતિઃ, અન્યે તુ ‘શોભનચિત્તો રાજા' ઇત્યાહુઃ| અપ્રશાન્તોઽનલઃ પ્રજ્વલિતવૈશ્વાનરઃ| વાજી ઘોટકઃ| ચાષઃ કરટાસઃ| શિખી મયૂરઃ| બ્રહ્મદુન્દુભીત્યાદિ|- બ્રહ્મેતિ વેદઃ, દુન્દુભિઃ નિઃસ્વાનઃ, જીમૂતો મેઘઃ, એતેષાં સ્વનાઃ શબ્દાઃ શસ્તાઃ| સિંહેત્યાદિ| હ્રેષિતં વાજિધ્વનિઃ| ગજબૃંહિતં હસ્તિસ્વનઃ| રુતં શબ્દઃ| રુતશબ્દઃ કૌશિકં ચેત્યત્રાપિ સમ્બન્ધનીયઃ, તેનોલૂકસ્ય રુતમિત્યર્થઃ| યાયિન ઇતિ ગચ્છન્તઃ પુરુષાઃ; વિપરીતં નિમિત્તં પશ્ચાદ્દર્શનીયમ્||૨૭-૩૧||

Adhikarana 14 (32-40) · Śloka 40

પત્રપુષ્પફલોપેતાન્ સક્ષીરાન્નીરુજો દ્રુમાન્ | આશ્રિતા વા નભોવેશ્મધ્વજતોરણવેદિકાઃ ||૩૨|| દિક્ષુ શાન્તાસુ વક્તારો મધુરં પૃષ્ઠતોઽનુગાઃ | વામા વા દક્ષિણા વાઽપિ શકુનાઃ કર્મસિદ્ધયે ||૩૩|| શુષ્કેઽશનિહતેઽપત્રે વલ્લીનદ્ધે સકણ્ટકે | વૃક્ષેઽથવાઽશ્મભસ્માસ્થિવિટ્તુષાઙ્ગારપાંશુષુ ||૩૪|| ચૈત્યવલ્મીકવિષમસ્થિતા દીપ્તખરસ્વરાઃ | પુરતો દિક્ષુ દીપ્તાસુ વક્તારો નાર્થસાધકાઃ ||૩૫|| પુન્નામાનઃ ખગા વામાઃ સ્ત્રીસઞ્જ્ઞા દક્ષિણાઃ શુભાઃ | દક્ષિણાદ્વામગમનં પ્રશસ્તં શ્વશૃગાલયોઃ | વામં નકુલચાષાણાં નોભયં શશસર્પયોઃ ||૩૬|| ભાસકૌશિકયોશ્ચૈવ ન પ્રશસ્તં કિલોભયમ્ | દર્શનં વા રુતં વાઽપિ ન ગોધાકૃકલાસયોઃ ||૩૭|| દૂતૈરનિષ્ટૈસ્તુલ્યાનામશસ્તં દર્શનં નૃણામ્ | કુલત્થતિલકાર્પાસતુષપાષાણભસ્મનામ્ ||૩૮|| પાત્રં નેષ્ટં તથાઽઙ્ગારતૈલકર્દમપૂરિતમ્ | પ્રસન્નેતરમદ્યાનાં પૂર્ણં વા રક્તસર્ષપૈઃ ||૩૯|| શવકાષ્ઠપલાશાનાં શુષ્કાણાં પથિ સઙ્ગમાઃ | નેષ્યન્તે પતિતાન્તસ્થદીનાન્ધરિપવસ્તથા ||૪૦||

શકુનાન્ નિર્દિશન્નાહ- પત્રેત્યાદિ| નીરુજ ઇતિ કૃમિદાવાગ્ન્યાદ્યનુપહતાન્| આશ્રિતશબ્દો નભઃપ્રભૃતિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| નભ આકાશં, વેશ્મ ગૃહં, ધ્વજા પતાકા દેવાદીનાં, તોરણમાર્દ્રવંશાદિરચિતં પ્રતોલ્યાકારં, વેદિકા ઇતિ વિવાહાદિનિમિત્તમામેષ્ટકાદિરચિતશ્ચતુરકઃ| દિક્ષુ શાન્તાસ્વિતિ પૂર્વાસૂત્તરાસુ ચેત્યર્થઃ; અન્યે તુ આલિઙ્ગિતાઽવધૂમિતદીપ્તવર્જિતાસ્વિત્યાચક્ષતે| વક્તાર ઇતિ શબ્દાયમાનાઃ| પૃષ્ઠતોઽનુગા ઇતિ પૃષ્ઠપ્રદેશાનુગતા ઇત્યર્થઃ| વિપરીતાઞ્ શકુનાન્નિર્દિશન્નાહ- શુષ્કે ઇત્યાદિ| અશનિહતે વજ્રહતે| અપત્રે પત્રરહિતે| વલ્લિનદ્ધે લતાવેષ્ટિતે| સકણ્ટકે કણ્ટકસહિતે| ઇત્થમ્ભૂતે વૃક્ષે ‘આશ્રિતા' ઇત્યધ્યાહારઃ| અશ્મા પાષાણઃ| ભસ્મ રક્ષા| વિટ્ વિષ્ઠા| તુષા ધાન્યત્વચઃ| પાંશુઃ ધૂલિઃ| ચૈત્યં શ્મશાનવૃક્ષઃ| દીપ્તસ્વરાઃ કુસ્વરાઃ ચિચીચીકારાદયઃ, ખરસ્વરાઃ ઉત્કટશબ્દાઃ| દિક્ષુ દીપ્તાસ્વિતિ આગ્નેયયામ્યનૈરૃતીષુ| પુન્નામાનઃ ખગા વામા ઇતિ પુન્નામધેયાઃ પક્ષિણો વામપાર્શ્વે વક્તારઃ શુભાઃ; તદ્યથા- હંસકારણ્ડવચક્રવાકાદયઃ| સ્ત્રીસઞ્જ્ઞા દક્ષિણાઃ શુભા ઇતિ કોકિલાબલાકાદયઃ સ્ત્રીસઞ્જ્ઞા દક્ષિણપાર્શ્વવર્તિનઃ શુભાઃ| એતેન સ્ત્રીપુંસઞ્જ્ઞાઃ પક્ષિણ ઇત્થમેવ શુભાઃ, અન્યથા અશુભાઃ, ઇતિ પરમાર્થતો વિપરીતશકુનમેવ કથિતં ભવતિ| પૂર્વાનુક્તવિપરીતનિમિત્તં નિર્દિશન્નાહ- દક્ષિણાદિત્યાદિ| અત્રાપિ તદ્વિપર્યયેણ દક્ષિણગમનં પ્રશસ્તમિત્યુક્તં ભવતિ| નોભયમિતિ ઉભયમપિ વામદક્ષિણમપિ ગમનં ન પ્રશસ્તમિત્યર્થઃ| ભાસેત્યાદિ ભાસો ગોકુલચારી ગૃધ્રવિશેષઃ| ઉભયમિતિ વામદક્ષિણમિતિ| દર્શનં વા રુતમિત્યાદિ| કૃકલાસઃ ‘કણ્ટિકાયા' ઇતિ લોકે; પૂર્વદેશીયાસ્તુ ગિરિગિટમાચક્ષતે| ગોધાકૃકલાસયોર્દર્શનં રુતં વામતો દક્ષિણતઃ પુરતઃ પૃષ્ઠતો વા ન પ્રશસ્તમિતિ| દૂતૈરનિષ્ટૈરિત્યાદિ| અનિષ્ટૈરિતિ નપુંસકગર્દભોષ્ટ્રરથપ્રાપ્તાદિભિસ્તુલ્યાનાં સમાનાનામન્યેષામપિ નૃણાં દર્શનં પ્રસ્થાને ન પ્રશસ્તમ્| કુલત્થેત્યાદિ| કુલત્થાદીનાં પાત્રમઙ્ગારાદિપૂરિતં ચ નેષ્ટં ન પ્રશસ્તમિત્યર્થઃ| પ્રસન્નેતરમદ્યાનામિત્યાદિ| પ્રસન્ના મદ્યસ્યોપર્યચ્છો ભાગઃ; તદિતરેષાં મદ્યાનાં પૂર્ણમપ્રશસ્તં, તથા રક્તસર્ષપપૂર્ણં ચ ન પ્રશસ્તમ્| શવકાષ્ઠેત્યાદિ શવાદીનાં પથિ માર્ગે સઙ્ગમાઃ સંયોગા ન પ્રશસ્તાઃ| શવો મૃતકઃ| કાષ્ઠં દારુ, પલાશં પર્ણમ્| ‘શુષ્કાણાં' ઇત્યત્ર સ્થાને કેચિત્ ‘રૂઢાનાં' ઇતિ પઠન્તિ| તેષાં મતે રૂઢાનાં પુરાણાનામિત્યર્થઃ| નેષ્યન્તે ન પ્રશસ્યન્તે| પતિતાઃ પઞ્ચ મહાપાતકિનઃ| અન્તઃસ્થાઃ ચણ્ડાલાદયઃ| દીનો નિરુત્સાહઃ||૩૨-૪૦||

Adhikarana 15 (41) · Śloka 41

મૃદુઃ શીતોઽનુકૂલશ્ચ સુગન્ધિશ્ચાનિલઃ શુભઃ | ખરોષ્ણોઽનિષ્ટગન્ધશ્ચ પ્રતિલોમશ્ચ ગર્હિતઃ ||૪૧||

અનિલં નિર્દિશન્નાહ- મૃદુરિત્યાદિ| અનુકૂલઃ પૃષ્ટાનુગામી| પ્રતિલોમઃ અભિમુખઃ||૪૧||

Adhikarana 16 (42-43) · Śloka 43

ગ્રન્થ્યર્બુદાદિષુ સદા છેદશબ્દસ્તુ પૂજિતઃ | વિદ્રધ્યુદરગુલ્મેષુ ભેદશબ્દસ્તથૈવ ચ ||૪૨|| રક્તપિત્તાતિસારેષુ રુદ્ધશબ્દઃ પ્રશસ્યતે | એવં વ્યાધિવિશેષેણ નિમિત્તમુપધારયેત્ ||૪૩||

રોગવિશેષાદપિ નિમિત્તવિશેષમનુક્તં નિર્દિશન્નાહ- ગ્રન્થીત્યાદિ| વ્યાધિવિશેષેણ અનુક્તેન વ્યાધિભેદેનેત્યર્થઃ| નિમિત્તમિતિ શુભાશુભસૂચકમ્| અન્યે તુ- "એવં વ્યાધિવિશેષેણ નિમિત્તમુપધારયેત્" ઇત્યમું પાઠમન્યથા પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૪૨-૪૩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

તથૈવાક્રુષ્ટહાકષ્ટમાક્રન્દરુદિતસ્વનાઃ | છર્દ્યાં વાતપુરીષાણાં શબ્દો વૈ ગર્દભોષ્ટ્રયોઃ ||૪૪||

સામાન્યં શબ્દનિમિત્તં દર્શયન્નાહ- તથૈવેત્યાદિ| આક્રુષ્ટમાક્રોશઃ આક્રુષ્ટાદિભિઃ સ્વનશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| હાકષ્ટંશબ્દઃ ખેદાર્થઃ| આક્રન્દ આક્રોશસ્વનઃ| અમું શ્લોકં બાહુલ્યેન ન પઠન્તિ| પઞ્જિકાકારગયદાસેન તુ વિશિષ્ટપાઠશુદ્ધિકારેણ લિખિતો વ્યાખ્યાતશ્ચેત્યત્રાપિ લિખિતઃ||૪૪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

પ્રતિષિદ્ધં તથા ભગ્નં ક્ષુતં સ્ખલિતમાહતમ્ | દૌર્મનસ્યં ચ વૈદ્યસ્ય યાત્રાયાં ન પ્રશસ્યતે ||૪૫||

વૈદ્યસ્યાપિ ગેહે વાગાદિચેષ્ટિતં દર્શયન્નાહ- પ્રતીત્યાદિ| પ્રતિષિદ્ધમિતિ નિષેધવચનં ‘માગચ્છ' ઇત્યાદિકં, ભગ્નં કીલકાદિભઙ્ગવચનં, ક્ષુતં છિક્કિતં; ત્રયમેતદ્વાગ્વિચેષ્ટિતમ્| ‘ભગ્નં' ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘લગ્નં' ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- લગ્નં વસ્ત્રાદિસઙ્ગઃ| સ્ખલિતમાહતમેતત્ કાયવિચેષ્ટિતમ્| સ્ખલિતં લુણ્ઠનં પાદાદેઃ, આહતમિતિ આહનનમ્| દૌર્મનસ્યં ચિત્તવિચેષ્ટિતમ્||૪૫||

Adhikarana 19 (46) · Śloka 46

પ્રવેશેઽપ્યેતદુદ્દેશાદવેક્ષ્યં ચ તથાઽઽતુરે | પ્રતિદ્વારં ગૃહે ચાસ્ય પુનરેતન્ન ગણ્યતે ||૪૬||

વૈદ્યગૃહવિધિમાતુરગૃહેઽપ્યતિદિશન્નાહ- પ્રવેશે ઇત્યાદિ| એતત્ પૂર્વોક્તં શુભાશુભનિમિત્તં, પ્રવેશેઽપ્યવેક્ષ્યં દ્રષ્ટવ્યમ્| ઉદ્દેશાત્ સઙ્ક્ષેપાત્| આતુરે આતુરગૃહે| પ્રતિદ્વારં દ્વારં પ્રતિ| ગૃહે ગૃહાભ્યન્તરે, અસ્ય આતુરસ્ય, એતત્ પૂર્વોક્તં નિમિત્તં, ન ગણ્યતે ન મન્યત ઇત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘પ્રતિદ્વારં ગૃહં ચાસ્ય' ઇત્યાદિ પાઠં મન્યન્તે| પ્રતિશબ્દો લક્ષણા(ણેઽ)ર્થે; તેન દ્વારં લક્ષીકૃત્ય, ગૃહં ચ લક્ષીકૃત્યેતિ| અત્રોદ્દેશાત્ સઙ્ક્ષેપાદાતુરેઽપ્યવેક્ષ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ||૪૬||

Adhikarana 20 (47-48) · Śloka 48

કેશભસ્માસ્થિકાષ્ઠાશ્મતુષકાર્પાસકણ્ટકાઃ | ખટ્વોર્ધ્વપાદા મદ્યાપો વસા તૈલં તિલાસ્તૃણમ્ ||૪૭|| નપુંસકવ્યઙ્ગભગ્નનગ્નમુણ્ડાસિતામ્બરાઃ | પ્રસ્થાને વા પ્રવેશે વા નેષ્યન્તે દર્શનં ગતાઃ ||૪૮||

આતુરગૃહે ગતસ્ય યાત્રોન્મુખસ્ય ચ વૈદ્યસ્ય વિપરીતનિમિત્તં દર્શયન્નાહ- કેશભસ્મેત્યાદિ| મુણ્ડા મુણ્ડિતમુણ્ડાઃ| અસિતામ્બરા રક્તવસ્ત્રાઃ||૪૭-૪૮||

Adhikarana 21 (49-52) · Śloka 53

ભાણ્ડાનાં સઙ્કરસ્થાનાં સ્થાનાત્ સઞ્ચારણં તથા | નિખાતોત્પાટનં ભઙ્ગઃ પતનં નિર્ગમસ્તથા ||૪૯|| વૈદ્યાસનાવસાદો વા રોગી વા સ્યાદધોમુખઃ | વૈદ્યં સમ્ભાષમાણોઽઙ્ગં કુડ્યમાસ્તરણાનિ વા ||૫૦|| પ્રમૃજ્યાદ્વા ધુનીયાદ્વા કરૌ પૃષ્ઠં શિરસ્તથા | હસ્તં ચાકૃષ્ય વૈદ્યસ્ય ન્યસેચ્છિરસિ ચોરસિ ||૫૧|| યો વૈદ્યમુન્મુખઃ પશ્યન્નુન્માર્ષ્ટિ સ્વાઙ્ગમાતુરઃ | ન સ સિધ્યતિ વૈદ્યો વા ગૃહે યસ્ય ન પૂજ્યતે ||૫૨|| ભવને પૂજ્યતે વાઽપિ યસ્ય વૈદ્યઃ સ સિધ્યતિ |૫૩|

એતત્પુનરાતુરગૃહેઽપિ ગણ્યત ઇત્યાહ- ભાણ્ડાનામિત્યાદિ| ભાણ્ડાનામ્ ઉપકરણદ્રવ્યાણામ્| સઙ્કરસ્થાનાં મિલિતાનામ્| સઞ્ચારણમ્ ઇતસ્તતો નયનમ્| નિખાતસ્ય ભાણ્ડસ્યોત્પાટનમુદ્ધરણમિત્યર્થઃ| ભઙ્ગઃ સ્ફુટનમ્| પતનં હસ્તાદેરધોભ્રંશઃ| નિર્ગમો ગૃહાભ્યન્તરાદ્બાહ્યતો ગમનમ્| અવસાદો ભઙ્ગઃ| વૈદ્યં સમ્ભાષમાણો વૈદ્યેન સહાલાપં કુર્વાણોઽઙ્ગં પ્રમૃજ્યાત્, કુડ્યં ભિત્તિં વા આસ્તરણાનિ પ્રચ્છાદનવસ્ત્રાણિ વા પ્રમૃજ્યાત્ પ્રોઞ્છયેદિત્યર્થઃ| ધુનીયાત્ કમ્પયેત્| કાનિત્યાહ- કરૌ પૃષ્ઠં શિરસ્તથા| ન્યસેત્ નિક્ષિપેત્| ઉન્મુખઃ ઇતિ ઊર્ધ્વમુખઃ| ઉન્માર્ષ્ટિ ઊર્ધ્વં પ્રોચ્છતિ| કેચિદ્વૃદ્ધાઃ પઠન્તિ- ન સ સિધ્યતીત્યાદિ||૪૯-૫૨||-

Adhikarana 22 (53) · Śloka 54

શુભં શુભેષુ દૂતાદિષ્વશુભં હ્યશુભેષુ ચ ||૫૩|| આતુરસ્ય ધ્રુવં તસ્માદ્દૂતાદીન્ લક્ષયેદ્ભિષક્ |૫૪|

દૂતાદેઃ શુભાશુભસ્ય યથાસઙ્ખ્યં શુભાશુભમેવ ફલં નિર્દિશન્નાહ- શુભમિત્યાદિ||૫૩||-

Adhikarana 23 (54-66) · Śloka 66

સ્વપ્નાનતઃ પ્રવક્ષ્યામિ મરણાય શુભાય ચ ||૫૪|| સુહૃદો યાંશ્ચ પશ્યન્તિ વ્યાધિતો વા સ્વયં તથા | સ્નેહાભ્યક્તશરીરસ્તુ કરભવ્યાલગર્દભૈઃ ||૫૫|| વરાહૈર્મહિષૈર્વાઽપિ યો યાયાદ્દક્ષિણામુખઃ | રક્તામ્બરધરા કૃષ્ણા હસન્તી મુક્તમૂર્ધજા ||૫૬|| યં ચાકર્ષતિ બદ્ધ્વા સ્ત્રી નૃત્યન્તી દક્ષિણામુખમ્ | અન્તાવસાયિભિર્યો વાઽઽકૃષ્યતે દક્ષિણામુખઃ ||૫૭|| પરિષ્વજેરન્ યં વાઽપિ પ્રેતાઃ પ્રવ્રજિતા(ન)સ્તથા | મુહુરાઘ્રાયતે યસ્તુ શ્વાપદૈર્વિકૃતાનનૈઃ ||૫૮|| પિબેન્મધુ ચ તૈલં ચ યો વા પઙ્કેઽવસીદતિ | પઙ્કપ્રદિગ્ધગાત્રો વા પ્રનૃત્યેત્ પ્રહસેત્તથા ||૫૯|| નિરમ્બરશ્ચ યો રક્તાં ધારયેચ્છિરસા સ્રજમ્ | યસ્ય વંશો નલો વાઽપિ તાલો વોરસિ જાયતે ||૬૦|| યં વા મત્સ્યો ગ્રસેદ્યો વા જનનીં પ્રવિશેન્નરઃ | પર્વતાગ્રાત્ પતેદ્યો વા શ્વભ્રે વા તમસાઽઽવૃતે ||૬૧|| હ્રિયેત સ્રોતસા યો વા યો વા મૌણ્ડ્યમવાપ્નુયાત્ | પરાજીયેત બધ્યેત કાકાદ્યૈર્વાઽભિભૂયતે ||૬૨|| પતનં તારકાદીનાં પ્રણાશં દીપચક્ષુષોઃ | યઃ પશ્યેદ્દેવતાનાં વા પ્રકમ્પમવનેસ્તથા ||૬૩|| યસ્ય છર્દિર્વિરેકો વા દશનાઃ પ્રપતન્તિ વા | શાલ્મલીં કિંશુકં યૂપં વલ્મીકં પારિભદ્રકમ્ ||૬૪|| પુષ્પાઢ્યં કોવિદારં વા ચિતાં વા યોઽધિરોહતિ | કાર્પાસતૈલપિણ્યાકલોહાનિ લવણં તિલાન્ ||૬૫|| લભેતાશ્નીત વા પક્વમન્નં યશ્ચ પિબેત્ સુરામ્ | સ્વસ્થઃ સ લભતે વ્યાધિં વ્યાધિતો મૃત્યુમૃચ્છતિ ||૬૬||

દૂતાદિશેષં સ્વપ્નં દર્શયન્નાહ- સ્વપ્નાનિત્યાદિ| નિદ્રોપપ્લુતેન રજોયુક્તેન મનસા વિષયગ્રહણં સ્વપ્નઃ| સુહૃદ્દૃષ્ટાઃ સ્વપ્ના નિમિત્તમાત્રમેવ; સ્વયં દૃષ્ટાસ્તુ પ્રકૃત્યાદિવર્જં ગુરુતરાઃ| અશુભસ્વપ્નાન્નિદર્શયન્નાહ- સ્નેહેત્યાદિ| કરભાદિષ્વારુહ્ય તૈલાભ્યક્તશરીરઃ સન્ યો યાયાદ્ગચ્છેત્; અનેન દુઃસ્વપ્નેન ષણ્માસૈર્મ્રિયતે પરં રાજયક્ષ્મણા રોગેણ| અન્તાવસાયિભિઃ ચાણ્ડાલૈઃ| પરિષ્વજેરન્ આલિઙ્ગેયુઃ| પ્રવ્રજિતાઃ શૈવપાશુપતાદયઃ| મુહુર્વારંવારમ્| આઘ્રાયતે ચુમ્બ્યતે, ‘ભક્ષ્યતે' ઇત્યન્તે| શ્વાપદૈઃ વ્યાઘ્રાદિભિઃ| પિબેન્મધુ ચ તૈલં ચેતિ મધુ પુષ્પરસઃ| ચકારદ્વયાદેકૈકશઃ પાનમત્ર જ્ઞેયમ્; કેચિદત્ર મધુ મદ્યમિત્યાહુઃ; તન્ન, કેવલસ્ય મદ્યસ્ય પાનં પ્રશસ્તં સ્વપ્નાધ્યાયશાસ્ત્રેષુ કથિતં; યત્ર તુ સુરાપાનમશોભનમિત્યુક્તં, તત્ર સુરા પિષ્ટમયી ગ્રાહ્યા| પઙ્કેઽવસીદતીતિ પઙ્કે કર્દમે, અવસીદતિ બ્રુડતીત્યર્થઃ, પઙ્કાવસાદસ્તુ સદ્યોમૃત્યુકરઃ| રક્તાં સ્રજં રક્તપુષ્પમાલામ્| ગ્રસેદિતિ ગિલતીત્યર્થઃ| જનનીં પ્રવિશેદિતિ માતુરુદરે પ્રવિશતીત્યર્થઃ| શ્વભ્રે વિવરે| તમસાઽઽવૃતે અન્ધકારવેષ્ટિતે| હ્રિયેત નીયેત, સ્રોતસા નાડ્યા| મૌણ્ડ્યં કૃત્તકેશતા| પરાજીયેત પરાજિતો ભવતીત્યર્થઃ| બધ્યેત બન્ધનં પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ| તારકાદીનામિતિ આદિગ્રહણાચ્ચન્દ્રાદિગ્રહણમ્| પ્રણાશં દીપચક્ષુષોરિતિ સ્વપ્નેઽકસ્માદ્દીપં નષ્ટં પશ્યતિ, સ્વચક્ષુષી વિગલિતે પશ્યતીત્યર્થઃ| દેવતાનાં પ્રકમ્પમિતિ દેવતાનાં દેવતાપ્રતિમાનાં કમ્પમિત્યર્થઃ| અવનેઃ પૃથિવ્યાઃ| યૂપો યજ્ઞપશુબન્ધનકાષ્ઠં , પારિભદ્રકો નિમ્બવૃક્ષઃ, કોવિદારઃ કાઞ્ચનારઃ| લૌહાનિ લોહમયાનિ વસ્તૂનિ| પક્વમન્નં સિદ્ધમિત્યર્થઃ; કેચિદન્નસ્થાને ‘માંસં' ઇતિ પઠન્તિ| સુરા પિષ્ટમયી ન તુ મદ્યં, તસ્ય શોભનત્વાત્| ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ||૫૪-૬૬||

Adhikarana 24 (67) · Śloka 67

યથાસ્વં પ્રકૃતિસ્વપ્નો વિસ્મૃતો વિહતસ્તથા | ચિન્તાકૃતો દિવા દૃષ્ટો ભવન્ત્યફલદાસ્તુ તે ||૬૭||

વિફલાન્ સ્વપ્નાનનરિષ્ટભૂતાન્ દર્શયન્નાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેરનતિક્રમેણ યથાસ્વં, યથા- વાતપ્રકૃતૌ ‘વિયતિ ગચ્છતિ સમ્ભ્રમેણ ચ; (શા. અ. ૪), પિત્તપ્રકૃતૌ ‘સમ્પશ્યેદપિ ચ હુતાશવિદ્યુદુલ્કાઃ' (શા. અ. ૪), શ્લેષ્મપ્રકૃતૌ ‘પ્રસુપ્તઃ સન્ કમલહંસચક્રવાકાન્ સમ્પશ્યેદપિ ચ જલાશયાન્ મનોજ્ઞાન્' (શા. અ. ૪)| વિસ્મૃતોઽતિશયેન ન સ્મૃતઃ| વિહતઃ પૂર્વં વિરૂપો દૃષ્ટઃ સ ચાનન્તરં વિશિષ્ટેન સ્વપ્નેન હતઃ| ઉક્તં ચ- “અકલ્યાણમપિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ યઃ પુનઃ| સૌમ્યં પશ્યેચ્છુભાકારં તસ્ય વિદ્યાચ્છુભં ફલમ્”- (ચ. ઇ. અ. ૫) ઇતિ| તથાગ્રહણાત્ સુસ્વપ્નં દૃષ્ટ્વાઽસ્વપતાં સદ્યઃફલત્વં મહાફલત્વં ચ સૂચ્યતે| અન્યે તુ ‘વિહિતશ્ચ યઃ' ઇતિ પઠન્તિ| દિવાદૃષ્ટ ઇતિ 'સ્વપ્નઃ' ઇતિ શેષઃ| ભવન્ત્યફલદાસ્તુ તે ઇતિ તુશબ્દશ્ચકારાર્થઃ, તેનાતિહ્રસ્વાતિદીર્ઘપ્રથમયામદૃષ્ટાશ્ચાફલાઃ સમુચ્ચીયન્તે| ‘ભવત્યફલ એવ સ' ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૬૭||

Adhikarana 25 (68-70) · Śloka 71

જ્વરિતાનાં શુના સખ્યં કપિસખ્યં તુ શોષિણામ્ | ઉન્માદે રાક્ષસૈઃ પ્રેતૈરપસ્મારે પ્રવર્તનમ્ ||૬૮|| મેહાતિસારિણાં તોયપાનં સ્નેહસ્ય કુષ્ઠિનામ્ | ગુલ્મેષુ સ્થાવરોત્પત્તિઃ કોષ્ઠે, મૂર્ધ્નિ શિરોરુજિ ||૬૯|| શષ્કુલીભક્ષણં છર્દ્યામધ્વા શ્વાસપિપાસયોઃ | હારિદ્રં ભોજનં વાઽપિ યસ્ય સ્યાત્ પાણ્ડુરોગિણઃ ||૭૦|| રક્તપિત્તી પિબેદ્યસ્તુ શોણિતં સ વિનશ્યતિ |૭૧|

ઉત્તરતન્ત્રપઠિતવિશિષ્ટવ્યાધિષુ વિશિષ્ટમેવ સ્વપ્નદર્શનારિષ્ટં દર્શયન્નાહ- જ્વરિતાનામિત્યાદિ| શુના સખ્યમિતિ કુક્કુરેણ સહ મૈત્ર્યં, કપિસખ્યમિતિ વાનરમૈત્ર્યમ્| પ્રવર્તનશબ્દ ઉન્માદાપસ્મારાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ગુલ્મેષુ ગુલ્મરોગેષુ, સ્થાવરોત્પત્તિર્વૃક્ષોત્પત્તિઃ, કોષ્ઠે ઉદરે| મૂર્ધ્નિ મસ્તકે સ્થાવરોત્પત્તિઃ, શિરોરુજિ મસ્તકવ્યથાયામ્| છર્દ્યાં ‘ચણકાદિપિષ્ટકૃતા સતિલા તૈલભૃષ્ટા શષ્કુલીત્યુચ્યતે, તસ્યા ભક્ષણમ્| અધ્વા માર્ગઃ, તત્ર ગમનં, શ્વાસપિપાસયોઃ| હારિદ્રમિતિ હરિદ્રારક્તભોજનભક્ષણમિત્યર્થઃ||૬૮-૭૦||

Adhikarana 26 (71-74) · Śloka 74

સ્વપ્નાનેવંવિધાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રાતરુત્થાય યત્નવાન્ ||૭૧|| દદ્યાન્માષાંસ્તિલાંલ્લોહં વિપ્રેભ્યઃ કાઞ્ચનં તથા | જપેચ્ચાપિ શુભાન્ મન્ત્રાન્ ગાયત્રીં ત્રિપદાં તથા ||૭૨|| દૃષ્ટ્વા તુ પ્રથમે યામે સ્વપ્યાદ્ ધ્યાત્વા પુનઃ શુભમ્ | જપેદ્વાઽન્યતમં વેદં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ||૭૩|| ન ચાચક્ષીત કસ્મૈચિદ્દૃષ્ટ્વા સ્વપ્નમશોભનમ્ | દેવતાયતને ચૈવ વસેદ્રાત્રિત્રયં તથા | વિપ્રાંશ્ચ પૂજયેન્નિત્યં દુઃસ્વપ્નાત્ પ્રવિમુચ્યતે ||૭૪||

અશુભસ્વપ્નદર્શને કિઞ્ચિચ્ચિકિત્સિતમાહ- સ્વપ્નાનિત્યાદિ| પ્રથમે યામે પ્રથમપ્રહરે| દૃષ્ટ્વા વિલોક્ય દુઃસ્વપ્નમ્| સ્વપ્યાત્ શયીત| કિં કૃત્વા? ધ્યાત્વા શુભં કલ્યાણમિત્યર્થઃ| યદ્યપિ પ્રથમયામલક્ષ્ય(દૃષ્ટ) સ્વપ્નસ્ય નિષ્ફલત્વં કથિતં, તથાઽપિ દુઃસ્વપ્નભયાદયં વિધિઃ કર્તવ્યઃ| અન્યતમમ્ એકતમમ્| સમાહિતઃ સાવધાનઃ| ન ચાચક્ષીત ન ચ કથયેત્||૭૧-૭૪||

Adhikarana 27 (75-81) · Śloka 81

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રશસ્તં સ્વપ્નદર્શનમ્ | દેવાન્ દ્વિજાન્ગોવૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્ ||૭૫|| સમિદ્ધમગ્નિં સાધૂંશ્ચ નિર્મલાનિ જલાનિ ચ | પશ્યેત્ કલ્યાણલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૬|| માંસં મત્સ્યાન્ સ્રજઃ શ્વેતા વાસાંસિ ચ ફલાનિ ચ | લભેત ધનલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૭|| મહાપ્રાસાદસફલવૃક્ષવારણપર્વતાન્ | આરોહેદ્દ્રવ્યલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૮|| નદીનદસમુદ્રાંશ્ચ ક્ષુભિતાન્ કલુષોદકાન્ | તરેત્ કલ્યાણલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૯|| ઉરગો વા જલૌકો વા ભ્રમરો વાઽપિ યં દશેત્ | આરોગ્યં નિર્દિશેત્તસ્ય ધનલાભં ચ બુદ્ધિમાન્ ||૮૦|| એવં રૂપાઞ્ શુભાન્ સ્વપ્નાન્ યઃ પશ્યેદ્વ્યાધિતો નરઃ | સ દીર્ઘાયુરિતિ જ્ઞેયસ્તસ્મૈ કર્મ સમાચરેત્ ||૮૧||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| સુહૃદો મિત્રાણિ| સમિદ્ધમગ્નિં પ્રજ્વલિતં વહ્નિમ્| કલ્યાણલાભાયેતિ શુભવસ્તુપ્રાપ્તય ઇત્યર્થઃ| અપગમો નિવૃત્તિઃ| નદ્યો ગઙ્ગાદ્યાઃ, નદાઃ શોણાદ્યાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, ક્ષુભિતાન્ પ્રચલિતાન્ વૃદ્ધિં ગતાનિત્યર્થઃ, કલુષોદકાન્ યત એવ ક્ષુભિતાનત એવાપ્રશસ્તોદકાનિત્યર્થઃ| ઉરગઃ સર્પઃ, દશેદ્ભક્ષયેત્||૭૫-૮૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 29

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિપરીતાવિપરીતસ્વપ્નનિદર્શનીયો નામૈકોનત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૨૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને એકોનત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૨૯||