29. viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વિપરીતાવિપરીતસ્વપ્નનિદર્શનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

દૂતદર્શનસમ્ભાષા વેષાશ્ચેષ્ટિતમેવ ચ | ઋક્ષં વેલા તિથિશ્ચૈવ નિમિત્તં શકુનોઽનિલઃ ||૩|| દેશો વૈદ્યસ્ય વાગ્દેહમનસાં ચ વિચેષ્ટિતમ્ | કથયન્ત્યાતુરગતં શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ||૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7

પાખ(ષ)ણ્ડાશ્રમવર્ણાનાં સપક્ષાઃ કર્મસિદ્ધયે | ત એવ વિપરીતાઃ સ્યુર્દૂતાઃ કર્મવિપત્તયે ||૫|| નપુંસકં સ્ત્રી બહવો નૈકકાર્યા અસૂયકાઃ | ગર્દભોષ્ટ્રરથપ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્તા વા સ્યુઃ પરમ્પરાઃ ||૬|| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ |૭|

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

પાશદણ્ડાયુધધરાઃ પાણ્ડુરેતરવાસસઃ ||૭|| આર્દ્રજીર્ણાપસવ્યૈકમલિનોદ્ધ્વસ્તવાસસઃ | ન્યૂનાધિકાઙ્ગા ઉદ્વિગ્ના વિકૃતા રૌદ્રરૂપિણઃ ||૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

રૂક્ષનિષ્ઠુરવક્તારસ્ત્વમઙ્ગલ્યાભિધાયિનઃ |૯|

Adhikarana 6 (9-14) · Śloka 15

છિન્દન્તસ્તૃણકાષ્ઠાનિ સ્પૃશન્તો નાસિકાં સ્તનમ્ ||૯|| વસ્ત્રાન્તાનામિકાકેશનખરોમદશાસ્પૃશઃ | સ્રોતોવરોધહૃદ્ગણ્ડમૂર્ધોરઃકુક્ષિપાણયઃ ||૧૦|| કપાલોપલભસ્માસ્થિતુષાઙ્ગારકરાશ્ચ યે | વિલિખન્તો મહીં કિઞ્ચિન્મુઞ્ચન્તો લોષ્ટભેદિનઃ ||૧૧|| તૈલકર્દમદિગ્ધાઙ્ગા રક્તસ્રગનુલેપનાઃ | ફલં પક્વમસારં વા ગૃહીત્વાઽન્યચ્ચ તદ્વિધમ્ ||૧૨|| નખૈર્નખાન્તરં વાઽપિ કરેણ ચરણં તથા | ઉપાનચ્ચર્મહસ્તા વા વિકૃતવ્યાધિપીડિતાઃ ||૧૩|| વામાચારા રુદન્તશ્ચ શ્વાસિનો વિકૃતેક્ષણાઃ | યામ્યાં દિશિ પ્રાઞ્જલયો વિષમૈકપદે સ્થિતાઃ ||૧૪|| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ |૧૫|

Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 17

દક્ષિણાભિમુખં દેશે ત્વશુચૌ વા હુતાશનમ્ | જ્વલયન્તં પચન્તં વા ક્રૂરકર્મણિ ચોદ્યતમ્ ||૧૫|| નગ્નં ભૂમૌ શયાનં વા વેગોત્સર્ગેષુ વાઽશુચિમ્ | પ્રકીર્ણકેશમભ્યક્તં સ્વિન્નં વિક્લવમેવ વા ||૧૬|| વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ |૧૭|

Adhikarana 8 (17) · Śloka 18

વૈદ્યસ્ય પૈત્ર્યે દૈવે વા કાર્યે ચોત્પાતદર્શને ||૧૭|| મધ્યાહ્ને ચાર્ધરાત્રે વા સન્ધ્યયોઃ ... |૧૮|

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

... કૃત્તિકાસુ ચ | આર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલપૂર્વાસુ ભરણીષુ ચ ||૧૮||

Adhikarana 10 (19) · Śloka 19

ચતુર્થ્યાં વા નવમ્યાં વા ષષ્ઠ્યાં સન્ધિદિનેષુ ચ | વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ ||૧૯||

Adhikarana 11 (20-22) · Śloka 23

સ્વિન્નાભિતપ્તા મધ્યાહ્ને જ્વલનસ્ય સમીપતઃ | ગર્હિતાઃ પિત્તરોગેષુ દૂતા વૈદ્યમુપાગતાઃ ||૨૦|| ત એવ કફરોગેષુ કર્મસિદ્ધિકરાઃ સ્મૃતાઃ | એતેન શેષં વ્યાખ્યાતં બુદ્ધ્વા સંવિભજેત્તુ તત્ ||૨૧|| રક્તપિત્તાતિસારેષુ પ્રમેહેષુ તથૈવ ચ | પ્રશસ્તો જલરોધેષુ દૂતવૈદ્યસમાગમઃ ||૨૨|| વિજ્ઞાયૈવં વિભાગં તુ શેષં બુધ્યેત પણ્ડિતઃ |૨૩|

Adhikarana 12 (23-26) · Śloka 26

શુક્લવાસાઃ શુચિર્ગૌરઃ શ્યામો વા પ્રિયદર્શનઃ ||૨૩|| સ્વસ્યાં જાતૌ સ્વગોત્રો વા દૂતઃ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ | ગોયાનેનાગતસ્તુષ્ટઃ પાદાભ્યાં શુભચેષ્ટિતઃ ||૨૪|| સ્મૃતિમાન્ વિધિકાલજ્ઞઃ સ્વતન્ત્રઃ પ્રતિપત્તિમાન્ | અલઙ્કૃતો મઙ્ગલવાન્ દૂતઃ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ ||૨૫|| સ્વસ્થં પ્રાઙ્મુખમાસીનં સમે દેશે શુચૌ શુચિમ્ | ઉપસર્પતિ યો વૈદ્યં સ ચ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ ||૨૬||

Adhikarana 13 (27-31) · Śloka 32

માંસોદકુમ્ભાતપત્રવિપ્રવારણગોવૃષાઃ | શુક્લવર્ણાશ્ચ પૂજ્યન્તે પ્રસ્થાને દર્શનં ગતાઃ ||૨૭|| સ્ત્રી પુત્રિણી સવત્સા ગૌર્વર્ધમાનમલઙ્કૃતા | કન્યા મત્સ્યાઃ ફલં ચામં સ્વસ્તિકં મોદકા દધિ ||૨૮|| હિરણ્યાક્ષતપાત્રં વા રત્નાનિ સુમનો નૃપઃ | અપ્રશાન્તોઽનલો વાજી હંસશ્ચાપઃ શિખી તથા ||૨૯|| બ્રહ્મદુન્દુભિજીમૂતશઙ્ખવેણુરથસ્વનાઃ | સિંહગોવૃષનાદાશ્ચ હ્રે(હે)ષિતં ગજબૃંહિતમ્ ||૩૦|| શસ્તં હંસરુતં નૄણાં કૌશિકં ચૈવ વામતઃ | પ્રસ્થાને યાયિનઃ શ્રેષ્ઠા વાચશ્ચ હૃદયઙ્ગમાઃ |૩૨|

Adhikarana 14 (32-40) · Śloka 40

પત્રપુષ્પફલોપેતાન્ સક્ષીરાન્નીરુજો દ્રુમાન્ | આશ્રિતા વા નભોવેશ્મધ્વજતોરણવેદિકાઃ ||૩૨|| દિક્ષુ શાન્તાસુ વક્તારો મધુરં પૃષ્ઠતોઽનુગાઃ | વામા વા દક્ષિણા વાઽપિ શકુનાઃ કર્મસિદ્ધયે ||૩૩|| શુષ્કેઽશનિહતેઽપત્રે વલ્લીનદ્ધે સકણ્ટકે | વૃક્ષેઽથવાઽશ્મભસ્માસ્થિવિટ્તુષાઙ્ગારપાંશુષુ ||૩૪|| ચૈત્યવલ્મીકવિષમસ્થિતા દીપ્તખરસ્વરાઃ | પુરતો દિક્ષુ દીપ્તાસુ વક્તારો નાર્થસાધકાઃ ||૩૫|| પુન્નામાનઃ ખગા વામાઃ સ્ત્રીસઞ્જ્ઞા દક્ષિણાઃ શુભાઃ | દક્ષિણાદ્વામગમનં પ્રશસ્તં શ્વશૃગાલયોઃ | વામં નકુલચાષાણાં નોભયં શશસર્પયોઃ ||૩૬|| ભાસકૌશિકયોશ્ચૈવ ન પ્રશસ્તં કિલોભયમ્ | દર્શનં વા રુતં વાઽપિ ન ગોધાકૃકલાસયોઃ ||૩૭|| દૂતૈરનિષ્ટૈસ્તુલ્યાનામશસ્તં દર્શનં નૃણામ્ | કુલત્થતિલકાર્પાસતુષપાષાણભસ્મનામ્ ||૩૮|| પાત્રં નેષ્ટં તથાઽઙ્ગારતૈલકર્દમપૂરિતમ્ | પ્રસન્નેતરમદ્યાનાં પૂર્ણં વા રક્તસર્ષપૈઃ ||૩૯|| શવકાષ્ઠપલાશાનાં શુષ્કાણાં પથિ સઙ્ગમાઃ | નેષ્યન્તે પતિતાન્તસ્થદીનાન્ધરિપવસ્તથા ||૪૦||

Adhikarana 15 (41) · Śloka 41

મૃદુઃ શીતોઽનુકૂલશ્ચ સુગન્ધિશ્ચાનિલઃ શુભઃ | ખરોષ્ણોઽનિષ્ટગન્ધશ્ચ પ્રતિલોમશ્ચ ગર્હિતઃ ||૪૧||

Adhikarana 16 (42-43) · Śloka 43

ગ્રન્થ્યર્બુદાદિષુ સદા છેદશબ્દસ્તુ પૂજિતઃ | વિદ્રધ્યુદરગુલ્મેષુ ભેદશબ્દસ્તથૈવ ચ ||૪૨|| રક્તપિત્તાતિસારેષુ રુદ્ધશબ્દઃ પ્રશસ્યતે | એવં વ્યાધિવિશેષેણ નિમિત્તમુપધારયેત્ ||૪૩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

તથૈવાક્રુષ્ટહાકષ્ટમાક્રન્દરુદિતસ્વનાઃ | છર્દ્યાં વાતપુરીષાણાં શબ્દો વૈ ગર્દભોષ્ટ્રયોઃ ||૪૪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

પ્રતિષિદ્ધં તથા ભગ્નં ક્ષુતં સ્ખલિતમાહતમ્ | દૌર્મનસ્યં ચ વૈદ્યસ્ય યાત્રાયાં ન પ્રશસ્યતે ||૪૫||

Adhikarana 19 (46) · Śloka 46

પ્રવેશેઽપ્યેતદુદ્દેશાદવેક્ષ્યં ચ તથાઽઽતુરે | પ્રતિદ્વારં ગૃહે ચાસ્ય પુનરેતન્ન ગણ્યતે ||૪૬||

Adhikarana 20 (47-48) · Śloka 48

કેશભસ્માસ્થિકાષ્ઠાશ્મતુષકાર્પાસકણ્ટકાઃ | ખટ્વોર્ધ્વપાદા મદ્યાપો વસા તૈલં તિલાસ્તૃણમ્ ||૪૭|| નપુંસકવ્યઙ્ગભગ્નનગ્નમુણ્ડાસિતામ્બરાઃ | પ્રસ્થાને વા પ્રવેશે વા નેષ્યન્તે દર્શનં ગતાઃ ||૪૮||

Adhikarana 21 (49-52) · Śloka 53

ભાણ્ડાનાં સઙ્કરસ્થાનાં સ્થાનાત્ સઞ્ચારણં તથા | નિખાતોત્પાટનં ભઙ્ગઃ પતનં નિર્ગમસ્તથા ||૪૯|| વૈદ્યાસનાવસાદો વા રોગી વા સ્યાદધોમુખઃ | વૈદ્યં સમ્ભાષમાણોઽઙ્ગં કુડ્યમાસ્તરણાનિ વા ||૫૦|| પ્રમૃજ્યાદ્વા ધુનીયાદ્વા કરૌ પૃષ્ઠં શિરસ્તથા | હસ્તં ચાકૃષ્ય વૈદ્યસ્ય ન્યસેચ્છિરસિ ચોરસિ ||૫૧|| યો વૈદ્યમુન્મુખઃ પશ્યન્નુન્માર્ષ્ટિ સ્વાઙ્ગમાતુરઃ | ન સ સિધ્યતિ વૈદ્યો વા ગૃહે યસ્ય ન પૂજ્યતે ||૫૨|| ભવને પૂજ્યતે વાઽપિ યસ્ય વૈદ્યઃ સ સિધ્યતિ |૫૩|

Adhikarana 22 (53) · Śloka 54

શુભં શુભેષુ દૂતાદિષ્વશુભં હ્યશુભેષુ ચ ||૫૩|| આતુરસ્ય ધ્રુવં તસ્માદ્દૂતાદીન્ લક્ષયેદ્ભિષક્ |૫૪|

Adhikarana 23 (54-66) · Śloka 66

સ્વપ્નાનતઃ પ્રવક્ષ્યામિ મરણાય શુભાય ચ ||૫૪|| સુહૃદો યાંશ્ચ પશ્યન્તિ વ્યાધિતો વા સ્વયં તથા | સ્નેહાભ્યક્તશરીરસ્તુ કરભવ્યાલગર્દભૈઃ ||૫૫|| વરાહૈર્મહિષૈર્વાઽપિ યો યાયાદ્દક્ષિણામુખઃ | રક્તામ્બરધરા કૃષ્ણા હસન્તી મુક્તમૂર્ધજા ||૫૬|| યં ચાકર્ષતિ બદ્ધ્વા સ્ત્રી નૃત્યન્તી દક્ષિણામુખમ્ | અન્તાવસાયિભિર્યો વાઽઽકૃષ્યતે દક્ષિણામુખઃ ||૫૭|| પરિષ્વજેરન્ યં વાઽપિ પ્રેતાઃ પ્રવ્રજિતા(ન)સ્તથા | મુહુરાઘ્રાયતે યસ્તુ શ્વાપદૈર્વિકૃતાનનૈઃ ||૫૮|| પિબેન્મધુ ચ તૈલં ચ યો વા પઙ્કેઽવસીદતિ | પઙ્કપ્રદિગ્ધગાત્રો વા પ્રનૃત્યેત્ પ્રહસેત્તથા ||૫૯|| નિરમ્બરશ્ચ યો રક્તાં ધારયેચ્છિરસા સ્રજમ્ | યસ્ય વંશો નલો વાઽપિ તાલો વોરસિ જાયતે ||૬૦|| યં વા મત્સ્યો ગ્રસેદ્યો વા જનનીં પ્રવિશેન્નરઃ | પર્વતાગ્રાત્ પતેદ્યો વા શ્વભ્રે વા તમસાઽઽવૃતે ||૬૧|| હ્રિયેત સ્રોતસા યો વા યો વા મૌણ્ડ્યમવાપ્નુયાત્ | પરાજીયેત બધ્યેત કાકાદ્યૈર્વાઽભિભૂયતે ||૬૨|| પતનં તારકાદીનાં પ્રણાશં દીપચક્ષુષોઃ | યઃ પશ્યેદ્દેવતાનાં વા પ્રકમ્પમવનેસ્તથા ||૬૩|| યસ્ય છર્દિર્વિરેકો વા દશનાઃ પ્રપતન્તિ વા | શાલ્મલીં કિંશુકં યૂપં વલ્મીકં પારિભદ્રકમ્ ||૬૪|| પુષ્પાઢ્યં કોવિદારં વા ચિતાં વા યોઽધિરોહતિ | કાર્પાસતૈલપિણ્યાકલોહાનિ લવણં તિલાન્ ||૬૫|| લભેતાશ્નીત વા પક્વમન્નં યશ્ચ પિબેત્ સુરામ્ | સ્વસ્થઃ સ લભતે વ્યાધિં વ્યાધિતો મૃત્યુમૃચ્છતિ ||૬૬||

Adhikarana 24 (67) · Śloka 67

યથાસ્વં પ્રકૃતિસ્વપ્નો વિસ્મૃતો વિહતસ્તથા | ચિન્તાકૃતો દિવા દૃષ્ટો ભવન્ત્યફલદાસ્તુ તે ||૬૭||

Adhikarana 25 (68-70) · Śloka 71

જ્વરિતાનાં શુના સખ્યં કપિસખ્યં તુ શોષિણામ્ | ઉન્માદે રાક્ષસૈઃ પ્રેતૈરપસ્મારે પ્રવર્તનમ્ ||૬૮|| મેહાતિસારિણાં તોયપાનં સ્નેહસ્ય કુષ્ઠિનામ્ | ગુલ્મેષુ સ્થાવરોત્પત્તિઃ કોષ્ઠે, મૂર્ધ્નિ શિરોરુજિ ||૬૯|| શષ્કુલીભક્ષણં છર્દ્યામધ્વા શ્વાસપિપાસયોઃ | હારિદ્રં ભોજનં વાઽપિ યસ્ય સ્યાત્ પાણ્ડુરોગિણઃ ||૭૦|| રક્તપિત્તી પિબેદ્યસ્તુ શોણિતં સ વિનશ્યતિ |૭૧|

Adhikarana 26 (71-74) · Śloka 74

સ્વપ્નાનેવંવિધાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રાતરુત્થાય યત્નવાન્ ||૭૧|| દદ્યાન્માષાંસ્તિલાંલ્લોહં વિપ્રેભ્યઃ કાઞ્ચનં તથા | જપેચ્ચાપિ શુભાન્ મન્ત્રાન્ ગાયત્રીં ત્રિપદાં તથા ||૭૨|| દૃષ્ટ્વા તુ પ્રથમે યામે સ્વપ્યાદ્ ધ્યાત્વા પુનઃ શુભમ્ | જપેદ્વાઽન્યતમં વેદં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ||૭૩|| ન ચાચક્ષીત કસ્મૈચિદ્દૃષ્ટ્વા સ્વપ્નમશોભનમ્ | દેવતાયતને ચૈવ વસેદ્રાત્રિત્રયં તથા | વિપ્રાંશ્ચ પૂજયેન્નિત્યં દુઃસ્વપ્નાત્ પ્રવિમુચ્યતે ||૭૪||

Adhikarana 27 (75-81) · Śloka 81

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રશસ્તં સ્વપ્નદર્શનમ્ | દેવાન્ દ્વિજાન્ગોવૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્ ||૭૫|| સમિદ્ધમગ્નિં સાધૂંશ્ચ નિર્મલાનિ જલાનિ ચ | પશ્યેત્ કલ્યાણલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૬|| માંસં મત્સ્યાન્ સ્રજઃ શ્વેતા વાસાંસિ ચ ફલાનિ ચ | લભેત ધનલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૭|| મહાપ્રાસાદસફલવૃક્ષવારણપર્વતાન્ | આરોહેદ્દ્રવ્યલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૮|| નદીનદસમુદ્રાંશ્ચ ક્ષુભિતાન્ કલુષોદકાન્ | તરેત્ કલ્યાણલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ||૭૯|| ઉરગો વા જલૌકો વા ભ્રમરો વાઽપિ યં દશેત્ | આરોગ્યં નિર્દિશેત્તસ્ય ધનલાભં ચ બુદ્ધિમાન્ ||૮૦|| એવં રૂપાઞ્ શુભાન્ સ્વપ્નાન્ યઃ પશ્યેદ્વ્યાધિતો નરઃ | સ દીર્ઘાયુરિતિ જ્ઞેયસ્તસ્મૈ કર્મ સમાચરેત્ ||૮૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 29

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિપરીતાવિપરીતસ્વપ્નનિદર્શનીયો નામૈકોનત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૨૯||