Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വിപരീതാവിപരീതസ്വപ്നനിദര്ശനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി| സ്വപ്നശബ്ദാനന്തരം ലുപ്താദിശബ്ദനിര്ദേശാന്നക്ഷത്രവേലാതിഥിനിമിത്തശകുനാനിലദേശവൈദ്യവാഗ്ദേഹമനശ്ചേഷ്ടാ അപി ഗൃഹ്യന്തേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ദൂതദര്ശനസമ്ഭാഷാ വേഷാശ്ചേഷ്ടിതമേവ ച | ഋക്ഷം വേലാ തിഥിശ്ചൈവ നിമിത്തം ശകുനോऽനിലഃ ||൩|| ദേശോ വൈദ്യസ്യ വാഗ്ദേഹമനസാം ച വിചേഷ്ടിതമ് | കഥയന്ത്യാതുരഗതം ശുഭം വാ യദി വാऽശുഭമ് ||൪||
दूतदर्शनसम्भाषा वेषाश्चेष्टितमेव च | ऋक्षं वेला तिथिश्चैव निमित्तं शकुनोऽनिलः ||३|| देशो वैद्यस्य वाग्देहमनसां च विचेष्टितम् | कथयन्त्यातुरगतं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ||४||
🔊 Audio coming soon
അത്രാധ്യായേ നിര്ദേശ്യാന് ദൂതാദീനുപദര്ശയന്നാഹ- ദൂതേത്യാദി| ദൂതശബ്ദോऽത്ര ദര്ശനസമ്ഭാഷവേശചേഷ്ടിതൈഃ സഹ സമ്ബധ്യതേ| ഗമനായ പ്രശ്നായ വാऽऽഗതഃ പുരുഷോ ദൂതഃ| ചേഷ്ടാ ചാത്ര കായകൃതോ വ്യാപാരഃ, ഋക്ഷാണി ആര്ദ്രാദീനി, വേലാ മധ്യാഹ്നാദികാഃ, തിഥയഃ ചതുര്ഥ്യാദയഃ, നിമിത്തം സര്പാദിദര്ശനം , ദേശോ വൈദ്യസ്യ ഭൂമിഭാഗഃ, വാഗ്ദേഹമനസാം ച വിചേഷ്ടിതമപി വൈദ്യസ്യൈവ| ആതുരഗതമിതി ആതുരാശ്രിതമിത്യര്ഥഃ| സ്വപ്നാഃ പശ്ചാന്നിര്ദേശ്യാഃ||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
പാഖ(ഷ)ണ്ഡാശ്രമവര്ണാനാം സപക്ഷാഃ കര്മസിദ്ധയേ | ത ഏവ വിപരീതാഃ സ്യുര്ദൂതാഃ കര്മവിപത്തയേ ||൫|| നപുംസകം സ്ത്രീ ബഹവോ നൈകകാര്യാ അസൂയകാഃ | ഗര്ദഭോഷ്ട്രരഥപ്രാപ്താഃ പ്രാപ്താ വാ സ്യുഃ പരമ്പരാഃ ||൬|| വൈദ്യം യ ഉപസര്പന്തി ദൂതാസ്തേ ചാപി ഗര്ഹിതാഃ |൭|
पाख(ष)ण्डाश्रमवर्णानां सपक्षाः कर्मसिद्धये | त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये ||५|| नपुंसकं स्त्री बहवो नैककार्या असूयकाः | गर्दभोष्ट्ररथप्राप्ताः प्राप्ता वा स्युः परम्पराः ||६|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |७|
🔊 Audio coming soon
പ്രഥമം ദൂതദര്ശനമധികൃത്യാഹ- പാഖണ്ഡേത്യാദി| പാഖ(ഷ)ണ്ഡാഃ കാപാലികാദയഃ, ആശ്രമാ ബ്രഹ്മചാരിഗൃഹസ്ഥവാനപ്രസ്ഥയതയഃ, വര്ണാ ബ്രാഹ്മണാദയഃ| സപക്ഷാ ഇതി തദ്യഥാ- കാപാലീ കാപാലികസ്യ, ബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിണഃ, വിപ്രോ വിപ്രസ്യേത്യാദയഃ| കര്മസിദ്ധയേ കാര്യസിദ്ധ്യര്ഥമ്| | ത ഏവ വിപരീതാ ഇതി കാപാലികസ്യ ബ്രഹ്മചാരീ, ബ്രഹ്മചാരിണഃ കാപാലീത്യാദി| കര്മവിപത്തയേ ഇതി ചികിത്സിതനാശായ| നപുംസകമിതി ന പുമാന് ന ച സ്ത്രീ| സ്ത്രീതി യോഷിദിത്യര്ഥഃ| ബഹവ ഇതി പ്രഭൂതാ ഇത്യര്ഥഃ| നൈകകാര്യാ ഇതി നൈകസ്മിന് കാര്യേ യേ ദൂതാഃ സമാഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| അസൂയകാ ഇതി പരസ്പരം കലഹം കുര്വാണാഃ| ഗര്ദഭോഷ്ട്രരഥപ്രാപ്താ ഇതി ഗര്ദഭോഷ്ട്രയുക്തേന രഥേനാഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രാപ്താ വാ സ്യുഃ പരമ്പരാ ഇതി ആഗതാ വാ ഭവേയുഃ, പരമ്പരാ പങ്ക്തിഃ, ഏതേന പങ്ക്തിം കൃത്വാ യദാऽऽഗച്ഛന്തോ ഭവന്തീത്യുക്തമ്| വൈദ്യം യ ഉപസര്പന്തീത്യാദി യേ ദൂതാ ഏവങ്ഗുണവിശിഷ്ടാ വൈദ്യമുപസര്പന്തി സമീപമാഗച്ഛന്തി , തേ ഗര്ഹിതാ ഏവേതി സമ്ഭാവനീയാഃ| അത്ര ചശബ്ദ ഏവകാരാര്ഥഃ, അപിശബ്ദഃ സമ്ഭാവനായാമ്||൫-൬||-
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
പാശദണ്ഡായുധധരാഃ പാണ്ഡുരേതരവാസസഃ ||൭|| ആര്ദ്രജീര്ണാപസവ്യൈകമലിനോദ്ധ്വസ്തവാസസഃ | ന്യൂനാധികാങ്ഗാ ഉദ്വിഗ്നാ വികൃതാ രൌദ്രരൂപിണഃ ||൮||
पाशदण्डायुधधराः पाण्डुरेतरवाससः ||७|| आर्द्रजीर्णापसव्यैकमलिनोद्ध्वस्तवाससः | न्यूनाधिकाङ्गा उद्विग्ना विकृता रौद्ररूपिणः ||८||
🔊 Audio coming soon
വേഷമധികൃത്യാഹ- പാശേത്യാദി| പാശോ ദീര്ഘഃ പശൂനാം ബന്ധനോ രജ്ജുവലയഃ, ദണ്ഡോ ലൌഹാദിവലയൈര്നിബദ്ധോ ദീര്ഘനിഷ്ഠുരകാഷ്ഠയഷ്ടിഃ, ആയുധാനി ഖഡ്ഗശക്ത്യാദീനി| പാണ്ഡുരേതരവാസസ ഇതി കൃഷ്ണപീതരക്തവസ്ത്രാഃ| ആര്ദ്രജീര്ണാപസവ്യൈകമലിനോദ്ധ്വസ്തവാസസ ഇതി ആര്ദ്രം സ്തിമിതം, ജീര്ണം പുരാതനമ്, അപസവ്യം ദക്ഷിണാശ്രിതമുത്തരീയവാസഃ, ഏകമ് ഏകവസ്ത്രധാരിണം, മലിനമധൌതം, ഉദ്ധ്വസ്തം പാടിതം വസ്ത്രമ്| ന്യൂനാധികാങ്ഗാ ഇതി ന്യൂനാ ഹസ്താദ്യവയവൈര്ഹീനാഃ; അധികാങ്ഗാ ഇതി ഏകവിംശത്യങ്ഗുല്യാദിയുക്താഃ| ഉദ്വിഗ്നാ ഇതി ഭീതാഃ| വികൃതാ ഇതി പങ്ഗുകുബ്ജവാമനാദയഃ| രൌദ്രരൂപിണ ഇതി ഭൈരവോദ്ധതകര്കശാഃ (ഭയാവഹരൂപിണഃ )||൭-൮||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
രൂക്ഷനിഷ്ഠുരവക്താരസ്ത്വമങ്ഗല്യാഭിധായിനഃ |൯|
रूक्षनिष्ठुरवक्तारस्त्वमङ्गल्याभिधायिनः |९|
🔊 Audio coming soon
ദൂതസമ്ഭാഷാമധികുര്വന്നാഹ- രൂക്ഷേത്യാദി| രൂക്ഷം മൈത്രീരഹിതം വചഃ, നിഷ്ഠുരം കഠോരവചനമ്| അമങ്ഗല്യാഭിധായിന ഇതി ഗതഭൃതനഷ്ടരുദിതേത്യാദിവചനമമങ്ഗലമ്|൯|-
Adhikarana 6 (9-14) · Śloka 15
ഛിന്ദന്തസ്തൃണകാഷ്ഠാനി സ്പൃശന്തോ നാസികാം സ്തനമ് ||൯|| വസ്ത്രാന്താനാമികാകേശനഖരോമദശാസ്പൃശഃ | സ്രോതോവരോധഹൃദ്ഗണ്ഡമൂര്ധോരഃകുക്ഷിപാണയഃ ||൧൦|| കപാലോപലഭസ്മാസ്ഥിതുഷാങ്ഗാരകരാശ്ച യേ | വിലിഖന്തോ മഹീം കിഞ്ചിന്മുഞ്ചന്തോ ലോഷ്ടഭേദിനഃ ||൧൧|| തൈലകര്ദമദിഗ്ധാങ്ഗാ രക്തസ്രഗനുലേപനാഃ | ഫലം പക്വമസാരം വാ ഗൃഹീത്വാऽന്യച്ച തദ്വിധമ് ||൧൨|| നഖൈര്നഖാന്തരം വാऽപി കരേണ ചരണം തഥാ | ഉപാനച്ചര്മഹസ്താ വാ വികൃതവ്യാധിപീഡിതാഃ ||൧൩|| വാമാചാരാ രുദന്തശ്ച ശ്വാസിനോ വികൃതേക്ഷണാഃ | യാമ്യാം ദിശി പ്രാഞ്ജലയോ വിഷമൈകപദേ സ്ഥിതാഃ ||൧൪|| വൈദ്യം യ ഉപസര്പന്തി ദൂതാസ്തേ ചാപി ഗര്ഹിതാഃ |൧൫|
छिन्दन्तस्तृणकाष्ठानि स्पृशन्तो नासिकां स्तनम् ||९|| वस्त्रान्तानामिकाकेशनखरोमदशास्पृशः | स्रोतोवरोधहृद्गण्डमूर्धोरःकुक्षिपाणयः ||१०|| कपालोपलभस्मास्थितुषाङ्गारकराश्च ये | विलिखन्तो महीं किञ्चिन्मुञ्चन्तो लोष्टभेदिनः ||११|| तैलकर्दमदिग्धाङ्गा रक्तस्रगनुलेपनाः | फलं पक्वमसारं वा गृहीत्वाऽन्यच्च तद्विधम् ||१२|| नखैर्नखान्तरं वाऽपि करेण चरणं तथा | उपानच्चर्महस्ता वा विकृतव्याधिपीडिताः ||१३|| वामाचारा रुदन्तश्च श्वासिनो विकृतेक्षणाः | याम्यां दिशि प्राञ्जलयो विषमैकपदे स्थिताः ||१४|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |१५|
🔊 Audio coming soon
ചേഷ്ടിതമധികൃത്യാഹ- ഛിന്ദന്ത ഇത്യാദി| വസ്ത്രാന്തോ ദശാഹീനസ്യ വസ്ത്രസ്യാന്തമ്, അനാമികാ പവിത്രാങ്ഗുലിഃ, കേശാ മസ്തകവാലാഃ, രോമാണി ശരീരോദ്ഭവാ വാലാഃ, ദശാഃ സദശസ്യ വസ്ത്രസ്യ പ്രാന്താഃ| സ്രോതോവരോധേത്യാദി സ്രോതോവരോധാദിഷു നിക്ഷിപ്തപാണയഃ; സ്രോതഃ കര്ണാദിഛിദ്രമ്, അവരോധഃ സ്കന്ധദേശഃ, ഹൃത് കമലമുകുലാകാരമധോമുഖം, ഗണ്ഡോ ഗല്ലഃ, മൂര്ധാ മസ്തകമ്, ഉരഃ കണ്ഠഹൃദയാന്തരാലഃ, കുക്ഷിര്വങ്ക്ഷണപാര്ശ്വാന്തരാലഃ| കപാലോപലേത്യാദി| കരശബ്ദഃ കപാലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, തേന കപാലാദികരാ ഇത്യാദി ബോദ്ധവ്യം; കപാലോ മൃദ്ഭാണ്ഡഖണ്ഡഃ, ഉപലഃ പാഷാണഃ, ഭസ്മേതി ദഗ്ധകാഷ്ഠാദിക്ഷാരഃ, അസ്ഥി ഹഡ്ഡം, തുഷാ ധാന്യാദിത്വചഃ, അങ്ഗാരോऽഭസ്മസാത്കൃതോ ദഗ്ധകാഷ്ഠഖണ്ഡഃ| വിലിഖന്തോ മഹീമിതി വിലിഖന്തോ നഖാദിനാ വിദാരയന്തഃ പൃഥിവീമിത്യര്ഥഃ| കിഞ്ചിന്മുഞ്ചന്ത ഇതി കിഞ്ചിദ്വസ്തു ഹസ്തേന ഗൃഹീതം മുഞ്ചന്തഃ| ലോഷ്ടഭേദിന ഇതി മൃത്പിണ്ഡസ്ഫോടനശീലാ ഇത്യര്ഥഃ| ദിഗ്ധാങ്ഗാ ഇതി ലിപ്താങ്ഗാ ഇത്യര്ഥഃ| രക്തസ്രഗനുലേപനാ രക്തമാലാധാരിണോ രക്തവിലേപനാശ്ചേത്യര്ഥഃ| ഫലമിത്യാദി| അസാരമിതി അഭ്യന്തരസാരവര്ജിതമ്| അന്യച്ച തദ്വിധമിതി അന്യദപി വസ്തു പക്വമസാരം ച| നഖൈര്നഖാന്തരം വാऽപി കരേണ ചരണം തഥേത്യത്ര 'ഗൃഹീത്വാ' ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഉപാനദിത്യാദി|- ഉപാനത് പാദഹിതാ, ചര്മഹസ്താ വേതി ചര്മമയസട്ടാദിധാരിണഃ| വികൃതവ്യാധിപീഡിതാ ഇതി ഗലത്കുഷ്ഠാദിവികൃതവ്യാധിപീഡിതാഃ| വാമാചാരാ ഇതി വിപരീതവ്യവഹാരാഃ| ശ്വാസിന ഇതി ശ്രമജനിതശ്വാസയുക്താഃ | വികൃതേക്ഷണാ ഇതി പുഷ്പിതനേത്രാദയഃ| യാമ്യാം ദിശി ദക്ഷിണസ്യാം ദിശി, പ്രാഞ്ജലയഃ പ്രസാരിതാഞ്ജലയഃ| വിഷമൈകപദേ സ്ഥിതാ ഇതി വിഷമേ ഏകസ്മിന് സ്ഥാനേ ഊര്ധ്വീഭൂതാഃ| ഉപസര്പന്തി സമീപം ഗച്ഛന്തി||൯-൧൪||
Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 17
ദക്ഷിണാഭിമുഖം ദേശേ ത്വശുചൌ വാ ഹുതാശനമ് | ജ്വലയന്തം പചന്തം വാ ക്രൂരകര്മണി ചോദ്യതമ് ||൧൫|| നഗ്നം ഭൂമൌ ശയാനം വാ വേഗോത്സര്ഗേഷു വാऽശുചിമ് | പ്രകീര്ണകേശമഭ്യക്തം സ്വിന്നം വിക്ലവമേവ വാ ||൧൬|| വൈദ്യം യ ഉപസര്പന്തി ദൂതാസ്തേ ചാപി ഗര്ഹിതാഃ |൧൭|
दक्षिणाभिमुखं देशे त्वशुचौ वा हुताशनम् | ज्वलयन्तं पचन्तं वा क्रूरकर्मणि चोद्यतम् ||१५|| नग्नं भूमौ शयानं वा वेगोत्सर्गेषु वाऽशुचिम् | प्रकीर्णकेशमभ्यक्तं स्विन्नं विक्लवमेव वा ||१६|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |१७|
🔊 Audio coming soon
ചേഷ്ടിതമേവ ചേതി ചകാരേണാനുക്താऽപി വൈദ്യചേഷ്ടാ സമുച്ചീയതേ, താം ദൂതദര്ശനേ നിര്ദിശന്നാഹ- ദക്ഷിണേത്യാദി|- ദക്ഷിണാഭിമുഖമിതി ദക്ഷിണദിങ്മുഖമ്| ദേശേ പദേശേ| അശുചൌ അപവിത്രേ| ഹുതാശനം ജ്വലയന്തമ് അഗ്നിം ജ്വാലയന്തമ്| പചന്തമിതി പാകം കുര്വാണമ്| ക്രൂരകര്മണി പശുവധാദികേ| ഉദ്യന്തമുദ്യമം കുര്വാണമ്| 'ക്ഷുരകര്മണി' ഇത്യേകേ പഠന്തി, തത്ര മുണ്ഡനാദികര്മണ്യുദ്യമം കുര്വാണമിത്യര്ഥഃ| വേഗോത്സര്ഗേഷ്വിതി മൂത്രപുരീഷോത്സര്ഗേഷു| അശുചിമിതി അപവിത്രമ്| പ്രകീര്ണകേശം വിമുക്തകേശമ്| അഭ്യക്തം തൈലാദിനാ| സ്വിന്നം പ്രസ്വേദസഹിതമ്| വിക്ലവം വിഹ്വലമ്| വൈദ്യം യ ഉപസര്പന്തീത്യാദി ഇത്ഥമ്ഭൂതം വൈദ്യം യേ ദൂതാ ഉപസര്പന്തി തേ ഗര്ഹിതാ നിന്ദിതാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൧൫-൧൬||-
Adhikarana 8 (17) · Śloka 18
വൈദ്യസ്യ പൈത്ര്യേ ദൈവേ വാ കാര്യേ ചോത്പാതദര്ശനേ ||൧൭|| മധ്യാഹ്നേ ചാര്ധരാത്രേ വാ സന്ധ്യയോഃ ... |൧൮|
वैद्यस्य पैत्र्ये दैवे वा कार्ये चोत्पातदर्शने ||१७|| मध्याह्ने चार्धरात्रे वा सन्ध्ययोः ... |१८|
🔊 Audio coming soon
വേലാമധികൃത്യാഹ- വൈദ്യസ്യേത്യാദി| പൈത്ര്യേ പിതൃകാര്യേ| ദൈവേ ദേവകാര്യേ| ഉത്പാതദര്ശന ഇതി ഉത്പാതാനാം ഭൂമിദിവ്യാന്തരീക്ഷാണാം ദര്ശനേ||൧൭||-
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
... കൃത്തികാസു ച | ആര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാമൂലപൂര്വാസു ഭരണീഷു ച ||൧൮||
... कृत्तिकासु च | आर्द्राश्लेषामघामूलपूर्वासु भरणीषु च ||१८||
🔊 Audio coming soon
നക്ഷത്രമധികൃത്യാഹ- കൃത്തികാസ്വിത്യാദി||൧൮||
Adhikarana 10 (19) · Śloka 19
ചതുര്ഥ്യാം വാ നവമ്യാം വാ ഷഷ്ഠ്യാം സന്ധിദിനേഷു ച | വൈദ്യം യ ഉപസര്പന്തി ദൂതാസ്തേ ചാപി ഗര്ഹിതാഃ ||൧൯||
चतुर्थ्यां वा नवम्यां वा षष्ठ्यां सन्धिदिनेषु च | वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः ||१९||
🔊 Audio coming soon
തിഥിമധികൃത്യാഹ- ചതുര്ഥ്യാമിത്യാദി| സന്ധിദിനാനി ദേവപ്രേതകാര്യാഹാണി||൧൯||
Adhikarana 11 (20-22) · Śloka 23
സ്വിന്നാഭിതപ്താ മധ്യാഹ്നേ ജ്വലനസ്യ സമീപതഃ | ഗര്ഹിതാഃ പിത്തരോഗേഷു ദൂതാ വൈദ്യമുപാഗതാഃ ||൨൦|| ത ഏവ കഫരോഗേഷു കര്മസിദ്ധികരാഃ സ്മൃതാഃ | ഏതേന ശേഷം വ്യാഖ്യാതം ബുദ്ധ്വാ സംവിഭജേത്തു തത് ||൨൧|| രക്തപിത്താതിസാരേഷു പ്രമേഹേഷു തഥൈവ ച | പ്രശസ്തോ ജലരോധേഷു ദൂതവൈദ്യസമാഗമഃ ||൨൨|| വിജ്ഞായൈവം വിഭാഗം തു ശേഷം ബുധ്യേത പണ്ഡിതഃ |൨൩|
स्विन्नाभितप्ता मध्याह्ने ज्वलनस्य समीपतः | गर्हिताः पित्तरोगेषु दूता वैद्यमुपागताः ||२०|| त एव कफरोगेषु कर्मसिद्धिकराः स्मृताः | एतेन शेषं व्याख्यातं बुद्ध्वा संविभजेत्तु तत् ||२१|| रक्तपित्तातिसारेषु प्रमेहेषु तथैव च | प्रशस्तो जलरोधेषु दूतवैद्यसमागमः ||२२|| विज्ञायैवं विभागं तु शेषं बुध्येत पण्डितः |२३|
🔊 Audio coming soon
വിശിഷ്ടരോഗേഷു വിശിഷ്ടവേലാദി ദര്ശയന്നാഹ- സ്വിന്നേത്യാദി| സ്വിന്നാഭിതപ്താ ദൂതാ ജ്വലനസ്യ സമീപതഃ സന്നിധാനാദ്യദാ വൈദ്യം മധ്യാഹ്ന ഉപസര്പന്തി തദാ ഗര്ഹിതാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതേന ശേഷമിത്യാദി ശേഷം വാതരോഗേ ശീതപ്രവാതാദിഷ്വിതി ജ്ഞേയമ്, അശുഭമിത്യര്ഥഃ| രക്തപിത്തേത്യാദി| ജലരോധേഷു ജലനിരോധയുക്തപ്രദേശേഷു| വിജ്ഞായേത്യാദി| ശേഷം ബുധ്യേതേതി ഉദാവര്തമൂത്രകൃച്ഛ്രാദൌ ജലവേഗദര്ശനാദികം പ്രശസ്തമിതി ജാനീയാത്||൨൦-൨൨||-
Adhikarana 12 (23-26) · Śloka 26
ശുക്ലവാസാഃ ശുചിര്ഗൌരഃ ശ്യാമോ വാ പ്രിയദര്ശനഃ ||൨൩|| സ്വസ്യാം ജാതൌ സ്വഗോത്രോ വാ ദൂതഃ കാര്യകരഃ സ്മൃതഃ | ഗോയാനേനാഗതസ്തുഷ്ടഃ പാദാഭ്യാം ശുഭചേഷ്ടിതഃ ||൨൪|| സ്മൃതിമാന് വിധികാലജ്ഞഃ സ്വതന്ത്രഃ പ്രതിപത്തിമാന് | അലങ്കൃതോ മങ്ഗലവാന് ദൂതഃ കാര്യകരഃ സ്മൃതഃ ||൨൫|| സ്വസ്ഥം പ്രാങ്മുഖമാസീനം സമേ ദേശേ ശുചൌ ശുചിമ് | ഉപസര്പതി യോ വൈദ്യം സ ച കാര്യകരഃ സ്മൃതഃ ||൨൬||
शुक्लवासाः शुचिर्गौरः श्यामो वा प्रियदर्शनः ||२३|| स्वस्यां जातौ स्वगोत्रो वा दूतः कार्यकरः स्मृतः | गोयानेनागतस्तुष्टः पादाभ्यां शुभचेष्टितः ||२४|| स्मृतिमान् विधिकालज्ञः स्वतन्त्रः प्रतिपत्तिमान् | अलङ्कृतो मङ्गलवान् दूतः कार्यकरः स्मृतः ||२५|| स्वस्थं प्राङ्मुखमासीनं समे देशे शुचौ शुचिम् | उपसर्पति यो वैद्यं स च कार्यकरः स्मृतः ||२६||
🔊 Audio coming soon
അഥാവിപരീതദൂതദര്ശനാദികം നിര്ദിശന്നാഹ- ശുക്ലവാസാ ഇത്യാദി| ഗോയാനേനേതി വൃഷഭാരൂഢോ വൃഷഭയുക്തയാനാരൂഢോ വേത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു 'ഗോയാനേന പശുയാനേന' ഇത്യര്ഥമാഹുഃ, ഗോശബ്ദസ്യ പശുവാചിത്വാത്; ഏതേന യാമ്യാദിയാനഖരോഷ്ട്രാദികവര്ജമശ്വാദിയാനമുക്തമ്| സ്വതന്ത്രഃ സ്വപ്രധാനഃ| പ്രതിപത്തിമാനിതി പ്രതിപത്തിരത്ര ജ്ഞാനം പ്രഗല്ഭതാ വാ| ശുക്ലവാസാഃ ശുചിര്ഗൌര ഇത്യാദിദര്ശനമുക്തമ്| ശുഭചേഷ്ടിത ഇത്യനേന ചേഷ്ടോക്താ| അലങ്കൃത ഇതി വേഷ ഉക്തഃ| സമ്ഭാഷശ്വാത്ര വിപരീതസമ്ഭാഷവിപര്യയാദനുക്തോऽപി ജ്ഞേയഃ| തഥാഹി, തത്ര 'രൂക്ഷനിഷ്ഠുരവക്താര' ഇത്യുക്തമ്, അത്ര തു തദ്വിപര്യയേണ 'സ്നിഗ്ധകോമലാഭിധായിന' ഇത്യവിപരീതസമ്ഭാഷോ ജ്ഞേയഃ| തഥാ വേലാനക്ഷത്രതിഥീനാമുക്താനാമേവ വിപരീതത്വം, തതോऽന്യദവിപരീതത്വമിതി| കഥമ്ഭൂതം വൈദ്യമുപസര്പന് ദൂതഃ കാര്യകാരീ ഭവതീത്യാഹ- സ്വസ്ഥമിത്യാദി| സ്വസ്ഥമ് ആധിവ്യാധിവര്ജിതമ്, ആസീനമുപവിഷ്ടം, ശുചൌ പവിത്രേ ദേശേ, ശുചിം വൈദ്യമ്, ഇത്ഥമ്ഭൂതം വൈദ്യം യോ ദൂത ഉപസര്പതി സ കാര്യകാരീ ഭവതി| കേചിന്നിബന്ധകാരാ അമും പാഠം ന പഠന്തി||൨൩-൨൬||
Adhikarana 13 (27-31) · Śloka 32
മാംസോദകുമ്ഭാതപത്രവിപ്രവാരണഗോവൃഷാഃ | ശുക്ലവര്ണാശ്ച പൂജ്യന്തേ പ്രസ്ഥാനേ ദര്ശനം ഗതാഃ ||൨൭|| സ്ത്രീ പുത്രിണീ സവത്സാ ഗൌര്വര്ധമാനമലങ്കൃതാ | കന്യാ മത്സ്യാഃ ഫലം ചാമം സ്വസ്തികം മോദകാ ദധി ||൨൮|| ഹിരണ്യാക്ഷതപാത്രം വാ രത്നാനി സുമനോ നൃപഃ | അപ്രശാന്തോऽനലോ വാജീ ഹംസശ്ചാപഃ ശിഖീ തഥാ ||൨൯|| ബ്രഹ്മദുന്ദുഭിജീമൂതശങ്ഖവേണുരഥസ്വനാഃ | സിംഹഗോവൃഷനാദാശ്ച ഹ്രേ(ഹേ)ഷിതം ഗജബൃംഹിതമ് ||൩൦|| ശസ്തം ഹംസരുതം നൃൗണാം കൌശികം ചൈവ വാമതഃ | പ്രസ്ഥാനേ യായിനഃ ശ്രേഷ്ഠാ വാചശ്ച ഹൃദയങ്ഗമാഃ |൩൨|
मांसोदकुम्भातपत्रविप्रवारणगोवृषाः | शुक्लवर्णाश्च पूज्यन्ते प्रस्थाने दर्शनं गताः ||२७|| स्त्री पुत्रिणी सवत्सा गौर्वर्धमानमलङ्कृता | कन्या मत्स्याः फलं चामं स्वस्तिकं मोदका दधि ||२८|| हिरण्याक्षतपात्रं वा रत्नानि सुमनो नृपः | अप्रशान्तोऽनलो वाजी हंसश्चापः शिखी तथा ||२९|| ब्रह्मदुन्दुभिजीमूतशङ्खवेणुरथस्वनाः | सिंहगोवृषनादाश्च ह्रे(हे)षितं गजबृंहितम् ||३०|| शस्तं हंसरुतं नॄणां कौशिकं चैव वामतः | प्रस्थाने यायिनः श्रेष्ठा वाचश्च हृदयङ्गमाः |३२|
🔊 Audio coming soon
അഥാവിപരീതലക്ഷണാന്യാഹ- മാംസേത്യാദി| മാംസമാമമത്ര| ഉദകുമ്ഭ ഇതി അത്രോദകുമ്ഭശബ്ദേന പൂര്ണോ രിക്തശ്ച ഘടോ ഗൃഹ്യതേ; തത്രാതുരഗൃഹേ പ്രവിശന് പൂര്ണഃ, ആതുരഗൃഹാന്നിഃസരന് രിക്ത ഇതി ഗൃഹ്യതേ| ആതപത്രം ഛത്രമ്| വൃഷോ വൃഷഭഃ| ശുക്ലവര്ണാഃ പദാര്ഥാഃ കാര്പാസാസ്ഥിതക്രഭസ്മക്ഷാരാദിവ്യതിരിക്താഃ സുമനോദധ്യക്ഷതമൌക്തികാദയഃ| പൂജ്യന്തേ ശ്ലാഘ്യന്തേ| ഗതാഃ പ്രാപ്താഃ| വര്ധമാനം ശരാവഃ, അന്യേ തു വിശിഷ്ടമേവ ദര്പണം മങ്ഗല്യാര്ഥം ചഷകം വാ വര്ധമാനമാചക്ഷതേ | അലങ്കൃതാ കന്യാ ഭൂഷണവതീ കന്യാ| കേചിത് ‘വര്ധമാനാഃ സ്വലങ്കൃതാ' ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ആലേപനധവലത്വാദിസ്വലങ്കൃതാഃ ശരാവാ വര്ധമാനാ ഇതി| സ്വസ്തികം മുക്താദാമവിശേഷഃ, അന്യേ സ്വസ്തികം സ്വസ്തികാകാരം ദൂര്വാശകലമണ്ഡിതം ധവലം ദര്പണസക്തം മൃന്മയം ഗോമയകൃതം വാ മങ്ഗല്യമവതാരണകാര്ഥം കുര്വതേ മാങ്ഗലികകൃത്സ്ത്രിയഃ| മോദകാ ലഡ്ഡുകാഃ| ഹിരണ്യം സ്വര്ണമ്, അന്യേ കപര്ദകാന്യാഹുഃ; അക്ഷതാ ലാജാഃ, അന്യേऽക്ഷതാനി യവധാന്യാന്യാഹുഃ; പാത്രം തണ്ഡുലഭൃതശരാവാദികമ്| അന്യേ തു ‘അക്ഷതപാത്രമ്' ഇത്യേകമേവ തണ്ഡുലഭൃതശരാവമിച്ഛന്തി| രത്നാനി മാണിക്യാദീനി| സുമന ഇതി ശോഭനമാനസമിത്യര്ഥഃ, ‘വൈദ്യസ്യ' ഇതി ശേഷഃ| നൃപഃ പൃഥ്വീപതിഃ, അന്യേ തു ‘ശോഭനചിത്തോ രാജാ' ഇത്യാഹുഃ| അപ്രശാന്തോऽനലഃ പ്രജ്വലിതവൈശ്വാനരഃ| വാജീ ഘോടകഃ| ചാഷഃ കരടാസഃ| ശിഖീ മയൂരഃ| ബ്രഹ്മദുന്ദുഭീത്യാദി|- ബ്രഹ്മേതി വേദഃ, ദുന്ദുഭിഃ നിഃസ്വാനഃ, ജീമൂതോ മേഘഃ, ഏതേഷാം സ്വനാഃ ശബ്ദാഃ ശസ്താഃ| സിംഹേത്യാദി| ഹ്രേഷിതം വാജിധ്വനിഃ| ഗജബൃംഹിതം ഹസ്തിസ്വനഃ| രുതം ശബ്ദഃ| രുതശബ്ദഃ കൌശികം ചേത്യത്രാപി സമ്ബന്ധനീയഃ, തേനോലൂകസ്യ രുതമിത്യര്ഥഃ| യായിന ഇതി ഗച്ഛന്തഃ പുരുഷാഃ; വിപരീതം നിമിത്തം പശ്ചാദ്ദര്ശനീയമ്||൨൭-൩൧||
Adhikarana 14 (32-40) · Śloka 40
പത്രപുഷ്പഫലോപേതാന് സക്ഷീരാന്നീരുജോ ദ്രുമാന് | ആശ്രിതാ വാ നഭോവേശ്മധ്വജതോരണവേദികാഃ ||൩൨|| ദിക്ഷു ശാന്താസു വക്താരോ മധുരം പൃഷ്ഠതോऽനുഗാഃ | വാമാ വാ ദക്ഷിണാ വാऽപി ശകുനാഃ കര്മസിദ്ധയേ ||൩൩|| ശുഷ്കേऽശനിഹതേऽപത്രേ വല്ലീനദ്ധേ സകണ്ടകേ | വൃക്ഷേऽഥവാऽശ്മഭസ്മാസ്ഥിവിട്തുഷാങ്ഗാരപാംശുഷു ||൩൪|| ചൈത്യവല്മീകവിഷമസ്ഥിതാ ദീപ്തഖരസ്വരാഃ | പുരതോ ദിക്ഷു ദീപ്താസു വക്താരോ നാര്ഥസാധകാഃ ||൩൫|| പുന്നാമാനഃ ഖഗാ വാമാഃ സ്ത്രീസഞ്ജ്ഞാ ദക്ഷിണാഃ ശുഭാഃ | ദക്ഷിണാദ്വാമഗമനം പ്രശസ്തം ശ്വശൃഗാലയോഃ | വാമം നകുലചാഷാണാം നോഭയം ശശസര്പയോഃ ||൩൬|| ഭാസകൌശികയോശ്ചൈവ ന പ്രശസ്തം കിലോഭയമ് | ദര്ശനം വാ രുതം വാऽപി ന ഗോധാകൃകലാസയോഃ ||൩൭|| ദൂതൈരനിഷ്ടൈസ്തുല്യാനാമശസ്തം ദര്ശനം നൃണാമ് | കുലത്ഥതിലകാര്പാസതുഷപാഷാണഭസ്മനാമ് ||൩൮|| പാത്രം നേഷ്ടം തഥാऽങ്ഗാരതൈലകര്ദമപൂരിതമ് | പ്രസന്നേതരമദ്യാനാം പൂര്ണം വാ രക്തസര്ഷപൈഃ ||൩൯|| ശവകാഷ്ഠപലാശാനാം ശുഷ്കാണാം പഥി സങ്ഗമാഃ | നേഷ്യന്തേ പതിതാന്തസ്ഥദീനാന്ധരിപവസ്തഥാ ||൪൦||
पत्रपुष्पफलोपेतान् सक्षीरान्नीरुजो द्रुमान् | आश्रिता वा नभोवेश्मध्वजतोरणवेदिकाः ||३२|| दिक्षु शान्तासु वक्तारो मधुरं पृष्ठतोऽनुगाः | वामा वा दक्षिणा वाऽपि शकुनाः कर्मसिद्धये ||३३|| शुष्केऽशनिहतेऽपत्रे वल्लीनद्धे सकण्टके | वृक्षेऽथवाऽश्मभस्मास्थिविट्तुषाङ्गारपांशुषु ||३४|| चैत्यवल्मीकविषमस्थिता दीप्तखरस्वराः | पुरतो दिक्षु दीप्तासु वक्तारो नार्थसाधकाः ||३५|| पुन्नामानः खगा वामाः स्त्रीसञ्ज्ञा दक्षिणाः शुभाः | दक्षिणाद्वामगमनं प्रशस्तं श्वशृगालयोः | वामं नकुलचाषाणां नोभयं शशसर्पयोः ||३६|| भासकौशिकयोश्चैव न प्रशस्तं किलोभयम् | दर्शनं वा रुतं वाऽपि न गोधाकृकलासयोः ||३७|| दूतैरनिष्टैस्तुल्यानामशस्तं दर्शनं नृणाम् | कुलत्थतिलकार्पासतुषपाषाणभस्मनाम् ||३८|| पात्रं नेष्टं तथाऽङ्गारतैलकर्दमपूरितम् | प्रसन्नेतरमद्यानां पूर्णं वा रक्तसर्षपैः ||३९|| शवकाष्ठपलाशानां शुष्काणां पथि सङ्गमाः | नेष्यन्ते पतितान्तस्थदीनान्धरिपवस्तथा ||४०||
🔊 Audio coming soon
ശകുനാന് നിര്ദിശന്നാഹ- പത്രേത്യാദി| നീരുജ ഇതി കൃമിദാവാഗ്ന്യാദ്യനുപഹതാന്| ആശ്രിതശബ്ദോ നഭഃപ്രഭൃതിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| നഭ ആകാശം, വേശ്മ ഗൃഹം, ധ്വജാ പതാകാ ദേവാദീനാം, തോരണമാര്ദ്രവംശാദിരചിതം പ്രതോല്യാകാരം, വേദികാ ഇതി വിവാഹാദിനിമിത്തമാമേഷ്ടകാദിരചിതശ്ചതുരകഃ| ദിക്ഷു ശാന്താസ്വിതി പൂര്വാസൂത്തരാസു ചേത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ആലിങ്ഗിതാऽവധൂമിതദീപ്തവര്ജിതാസ്വിത്യാചക്ഷതേ| വക്താര ഇതി ശബ്ദായമാനാഃ| പൃഷ്ഠതോऽനുഗാ ഇതി പൃഷ്ഠപ്രദേശാനുഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| വിപരീതാഞ് ശകുനാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ശുഷ്കേ ഇത്യാദി| അശനിഹതേ വജ്രഹതേ| അപത്രേ പത്രരഹിതേ| വല്ലിനദ്ധേ ലതാവേഷ്ടിതേ| സകണ്ടകേ കണ്ടകസഹിതേ| ഇത്ഥമ്ഭൂതേ വൃക്ഷേ ‘ആശ്രിതാ' ഇത്യധ്യാഹാരഃ| അശ്മാ പാഷാണഃ| ഭസ്മ രക്ഷാ| വിട് വിഷ്ഠാ| തുഷാ ധാന്യത്വചഃ| പാംശുഃ ധൂലിഃ| ചൈത്യം ശ്മശാനവൃക്ഷഃ| ദീപ്തസ്വരാഃ കുസ്വരാഃ ചിചീചീകാരാദയഃ, ഖരസ്വരാഃ ഉത്കടശബ്ദാഃ| ദിക്ഷു ദീപ്താസ്വിതി ആഗ്നേയയാമ്യനൈരൃതീഷു| പുന്നാമാനഃ ഖഗാ വാമാ ഇതി പുന്നാമധേയാഃ പക്ഷിണോ വാമപാര്ശ്വേ വക്താരഃ ശുഭാഃ; തദ്യഥാ- ഹംസകാരണ്ഡവചക്രവാകാദയഃ| സ്ത്രീസഞ്ജ്ഞാ ദക്ഷിണാഃ ശുഭാ ഇതി കോകിലാബലാകാദയഃ സ്ത്രീസഞ്ജ്ഞാ ദക്ഷിണപാര്ശ്വവര്തിനഃ ശുഭാഃ| ഏതേന സ്ത്രീപുംസഞ്ജ്ഞാഃ പക്ഷിണ ഇത്ഥമേവ ശുഭാഃ, അന്യഥാ അശുഭാഃ, ഇതി പരമാര്ഥതോ വിപരീതശകുനമേവ കഥിതം ഭവതി| പൂര്വാനുക്തവിപരീതനിമിത്തം നിര്ദിശന്നാഹ- ദക്ഷിണാദിത്യാദി| അത്രാപി തദ്വിപര്യയേണ ദക്ഷിണഗമനം പ്രശസ്തമിത്യുക്തം ഭവതി| നോഭയമിതി ഉഭയമപി വാമദക്ഷിണമപി ഗമനം ന പ്രശസ്തമിത്യര്ഥഃ| ഭാസേത്യാദി ഭാസോ ഗോകുലചാരീ ഗൃധ്രവിശേഷഃ| ഉഭയമിതി വാമദക്ഷിണമിതി| ദര്ശനം വാ രുതമിത്യാദി| കൃകലാസഃ ‘കണ്ടികായാ' ഇതി ലോകേ; പൂര്വദേശീയാസ്തു ഗിരിഗിടമാചക്ഷതേ| ഗോധാകൃകലാസയോര്ദര്ശനം രുതം വാമതോ ദക്ഷിണതഃ പുരതഃ പൃഷ്ഠതോ വാ ന പ്രശസ്തമിതി| ദൂതൈരനിഷ്ടൈരിത്യാദി| അനിഷ്ടൈരിതി നപുംസകഗര്ദഭോഷ്ട്രരഥപ്രാപ്താദിഭിസ്തുല്യാനാം സമാനാനാമന്യേഷാമപി നൃണാം ദര്ശനം പ്രസ്ഥാനേ ന പ്രശസ്തമ്| കുലത്ഥേത്യാദി| കുലത്ഥാദീനാം പാത്രമങ്ഗാരാദിപൂരിതം ച നേഷ്ടം ന പ്രശസ്തമിത്യര്ഥഃ| പ്രസന്നേതരമദ്യാനാമിത്യാദി| പ്രസന്നാ മദ്യസ്യോപര്യച്ഛോ ഭാഗഃ; തദിതരേഷാം മദ്യാനാം പൂര്ണമപ്രശസ്തം, തഥാ രക്തസര്ഷപപൂര്ണം ച ന പ്രശസ്തമ്| ശവകാഷ്ഠേത്യാദി ശവാദീനാം പഥി മാര്ഗേ സങ്ഗമാഃ സംയോഗാ ന പ്രശസ്താഃ| ശവോ മൃതകഃ| കാഷ്ഠം ദാരു, പലാശം പര്ണമ്| ‘ശുഷ്കാണാം' ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ കേചിത് ‘രൂഢാനാം' ഇതി പഠന്തി| തേഷാം മതേ രൂഢാനാം പുരാണാനാമിത്യര്ഥഃ| നേഷ്യന്തേ ന പ്രശസ്യന്തേ| പതിതാഃ പഞ്ച മഹാപാതകിനഃ| അന്തഃസ്ഥാഃ ചണ്ഡാലാദയഃ| ദീനോ നിരുത്സാഹഃ||൩൨-൪൦||
Adhikarana 15 (41) · Śloka 41
മൃദുഃ ശീതോऽനുകൂലശ്ച സുഗന്ധിശ്ചാനിലഃ ശുഭഃ | ഖരോഷ്ണോऽനിഷ്ടഗന്ധശ്ച പ്രതിലോമശ്ച ഗര്ഹിതഃ ||൪൧||
मृदुः शीतोऽनुकूलश्च सुगन्धिश्चानिलः शुभः | खरोष्णोऽनिष्टगन्धश्च प्रतिलोमश्च गर्हितः ||४१||
🔊 Audio coming soon
അനിലം നിര്ദിശന്നാഹ- മൃദുരിത്യാദി| അനുകൂലഃ പൃഷ്ടാനുഗാമീ| പ്രതിലോമഃ അഭിമുഖഃ||൪൧||
Adhikarana 16 (42-43) · Śloka 43
ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാദിഷു സദാ ഛേദശബ്ദസ്തു പൂജിതഃ | വിദ്രധ്യുദരഗുല്മേഷു ഭേദശബ്ദസ്തഥൈവ ച ||൪൨|| രക്തപിത്താതിസാരേഷു രുദ്ധശബ്ദഃ പ്രശസ്യതേ | ഏവം വ്യാധിവിശേഷേണ നിമിത്തമുപധാരയേത് ||൪൩||
ग्रन्थ्यर्बुदादिषु सदा छेदशब्दस्तु पूजितः | विद्रध्युदरगुल्मेषु भेदशब्दस्तथैव च ||४२|| रक्तपित्तातिसारेषु रुद्धशब्दः प्रशस्यते | एवं व्याधिविशेषेण निमित्तमुपधारयेत् ||४३||
🔊 Audio coming soon
രോഗവിശേഷാദപി നിമിത്തവിശേഷമനുക്തം നിര്ദിശന്നാഹ- ഗ്രന്ഥീത്യാദി| വ്യാധിവിശേഷേണ അനുക്തേന വ്യാധിഭേദേനേത്യര്ഥഃ| നിമിത്തമിതി ശുഭാശുഭസൂചകമ്| അന്യേ തു- "ഏവം വ്യാധിവിശേഷേണ നിമിത്തമുപധാരയേത്" ഇത്യമും പാഠമന്യഥാ പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൪൨-൪൩||
Adhikarana 17 (44) · Śloka 44
തഥൈവാക്രുഷ്ടഹാകഷ്ടമാക്രന്ദരുദിതസ്വനാഃ | ഛര്ദ്യാം വാതപുരീഷാണാം ശബ്ദോ വൈ ഗര്ദഭോഷ്ട്രയോഃ ||൪൪||
तथैवाक्रुष्टहाकष्टमाक्रन्दरुदितस्वनाः | छर्द्यां वातपुरीषाणां शब्दो वै गर्दभोष्ट्रयोः ||४४||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യം ശബ്ദനിമിത്തം ദര്ശയന്നാഹ- തഥൈവേത്യാദി| ആക്രുഷ്ടമാക്രോശഃ ആക്രുഷ്ടാദിഭിഃ സ്വനശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഹാകഷ്ടംശബ്ദഃ ഖേദാര്ഥഃ| ആക്രന്ദ ആക്രോശസ്വനഃ| അമും ശ്ലോകം ബാഹുല്യേന ന പഠന്തി| പഞ്ജികാകാരഗയദാസേന തു വിശിഷ്ടപാഠശുദ്ധികാരേണ ലിഖിതോ വ്യാഖ്യാതശ്ചേത്യത്രാപി ലിഖിതഃ||൪൪||
Adhikarana 18 (45) · Śloka 45
പ്രതിഷിദ്ധം തഥാ ഭഗ്നം ക്ഷുതം സ്ഖലിതമാഹതമ് | ദൌര്മനസ്യം ച വൈദ്യസ്യ യാത്രായാം ന പ്രശസ്യതേ ||൪൫||
प्रतिषिद्धं तथा भग्नं क्षुतं स्खलितमाहतम् | दौर्मनस्यं च वैद्यस्य यात्रायां न प्रशस्यते ||४५||
🔊 Audio coming soon
വൈദ്യസ്യാപി ഗേഹേ വാഗാദിചേഷ്ടിതം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രതീത്യാദി| പ്രതിഷിദ്ധമിതി നിഷേധവചനം ‘മാഗച്ഛ' ഇത്യാദികം, ഭഗ്നം കീലകാദിഭങ്ഗവചനം, ക്ഷുതം ഛിക്കിതം; ത്രയമേതദ്വാഗ്വിചേഷ്ടിതമ്| ‘ഭഗ്നം' ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ കേചിത് ‘ലഗ്നം' ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ലഗ്നം വസ്ത്രാദിസങ്ഗഃ| സ്ഖലിതമാഹതമേതത് കായവിചേഷ്ടിതമ്| സ്ഖലിതം ലുണ്ഠനം പാദാദേഃ, ആഹതമിതി ആഹനനമ്| ദൌര്മനസ്യം ചിത്തവിചേഷ്ടിതമ്||൪൫||
Adhikarana 19 (46) · Śloka 46
പ്രവേശേऽപ്യേതദുദ്ദേശാദവേക്ഷ്യം ച തഥാऽऽതുരേ | പ്രതിദ്വാരം ഗൃഹേ ചാസ്യ പുനരേതന്ന ഗണ്യതേ ||൪൬||
प्रवेशेऽप्येतदुद्देशादवेक्ष्यं च तथाऽऽतुरे | प्रतिद्वारं गृहे चास्य पुनरेतन्न गण्यते ||४६||
🔊 Audio coming soon
വൈദ്യഗൃഹവിധിമാതുരഗൃഹേऽപ്യതിദിശന്നാഹ- പ്രവേശേ ഇത്യാദി| ഏതത് പൂര്വോക്തം ശുഭാശുഭനിമിത്തം, പ്രവേശേऽപ്യവേക്ഷ്യം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ഉദ്ദേശാത് സങ്ക്ഷേപാത്| ആതുരേ ആതുരഗൃഹേ| പ്രതിദ്വാരം ദ്വാരം പ്രതി| ഗൃഹേ ഗൃഹാഭ്യന്തരേ, അസ്യ ആതുരസ്യ, ഏതത് പൂര്വോക്തം നിമിത്തം, ന ഗണ്യതേ ന മന്യത ഇത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘പ്രതിദ്വാരം ഗൃഹം ചാസ്യ' ഇത്യാദി പാഠം മന്യന്തേ| പ്രതിശബ്ദോ ലക്ഷണാ(ണേऽ)ര്ഥേ; തേന ദ്വാരം ലക്ഷീകൃത്യ, ഗൃഹം ച ലക്ഷീകൃത്യേതി| അത്രോദ്ദേശാത് സങ്ക്ഷേപാദാതുരേऽപ്യവേക്ഷ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ||൪൬||
Adhikarana 20 (47-48) · Śloka 48
കേശഭസ്മാസ്ഥികാഷ്ഠാശ്മതുഷകാര്പാസകണ്ടകാഃ | ഖട്വോര്ധ്വപാദാ മദ്യാപോ വസാ തൈലം തിലാസ്തൃണമ് ||൪൭|| നപുംസകവ്യങ്ഗഭഗ്നനഗ്നമുണ്ഡാസിതാമ്ബരാഃ | പ്രസ്ഥാനേ വാ പ്രവേശേ വാ നേഷ്യന്തേ ദര്ശനം ഗതാഃ ||൪൮||
केशभस्मास्थिकाष्ठाश्मतुषकार्पासकण्टकाः | खट्वोर्ध्वपादा मद्यापो वसा तैलं तिलास्तृणम् ||४७|| नपुंसकव्यङ्गभग्ननग्नमुण्डासिताम्बराः | प्रस्थाने वा प्रवेशे वा नेष्यन्ते दर्शनं गताः ||४८||
🔊 Audio coming soon
ആതുരഗൃഹേ ഗതസ്യ യാത്രോന്മുഖസ്യ ച വൈദ്യസ്യ വിപരീതനിമിത്തം ദര്ശയന്നാഹ- കേശഭസ്മേത്യാദി| മുണ്ഡാ മുണ്ഡിതമുണ്ഡാഃ| അസിതാമ്ബരാ രക്തവസ്ത്രാഃ||൪൭-൪൮||
Adhikarana 21 (49-52) · Śloka 53
ഭാണ്ഡാനാം സങ്കരസ്ഥാനാം സ്ഥാനാത് സഞ്ചാരണം തഥാ | നിഖാതോത്പാടനം ഭങ്ഗഃ പതനം നിര്ഗമസ്തഥാ ||൪൯|| വൈദ്യാസനാവസാദോ വാ രോഗീ വാ സ്യാദധോമുഖഃ | വൈദ്യം സമ്ഭാഷമാണോऽങ്ഗം കുഡ്യമാസ്തരണാനി വാ ||൫൦|| പ്രമൃജ്യാദ്വാ ധുനീയാദ്വാ കരൌ പൃഷ്ഠം ശിരസ്തഥാ | ഹസ്തം ചാകൃഷ്യ വൈദ്യസ്യ ന്യസേച്ഛിരസി ചോരസി ||൫൧|| യോ വൈദ്യമുന്മുഖഃ പശ്യന്നുന്മാര്ഷ്ടി സ്വാങ്ഗമാതുരഃ | ന സ സിധ്യതി വൈദ്യോ വാ ഗൃഹേ യസ്യ ന പൂജ്യതേ ||൫൨|| ഭവനേ പൂജ്യതേ വാऽപി യസ്യ വൈദ്യഃ സ സിധ്യതി |൫൩|
भाण्डानां सङ्करस्थानां स्थानात् सञ्चारणं तथा | निखातोत्पाटनं भङ्गः पतनं निर्गमस्तथा ||४९|| वैद्यासनावसादो वा रोगी वा स्यादधोमुखः | वैद्यं सम्भाषमाणोऽङ्गं कुड्यमास्तरणानि वा ||५०|| प्रमृज्याद्वा धुनीयाद्वा करौ पृष्ठं शिरस्तथा | हस्तं चाकृष्य वैद्यस्य न्यसेच्छिरसि चोरसि ||५१|| यो वैद्यमुन्मुखः पश्यन्नुन्मार्ष्टि स्वाङ्गमातुरः | न स सिध्यति वैद्यो वा गृहे यस्य न पूज्यते ||५२|| भवने पूज्यते वाऽपि यस्य वैद्यः स सिध्यति |५३|
🔊 Audio coming soon
ഏതത്പുനരാതുരഗൃഹേऽപി ഗണ്യത ഇത്യാഹ- ഭാണ്ഡാനാമിത്യാദി| ഭാണ്ഡാനാമ് ഉപകരണദ്രവ്യാണാമ്| സങ്കരസ്ഥാനാം മിലിതാനാമ്| സഞ്ചാരണമ് ഇതസ്തതോ നയനമ്| നിഖാതസ്യ ഭാണ്ഡസ്യോത്പാടനമുദ്ധരണമിത്യര്ഥഃ| ഭങ്ഗഃ സ്ഫുടനമ്| പതനം ഹസ്താദേരധോഭ്രംശഃ| നിര്ഗമോ ഗൃഹാഭ്യന്തരാദ്ബാഹ്യതോ ഗമനമ്| അവസാദോ ഭങ്ഗഃ| വൈദ്യം സമ്ഭാഷമാണോ വൈദ്യേന സഹാലാപം കുര്വാണോऽങ്ഗം പ്രമൃജ്യാത്, കുഡ്യം ഭിത്തിം വാ ആസ്തരണാനി പ്രച്ഛാദനവസ്ത്രാണി വാ പ്രമൃജ്യാത് പ്രോഞ്ഛയേദിത്യര്ഥഃ| ധുനീയാത് കമ്പയേത്| കാനിത്യാഹ- കരൌ പൃഷ്ഠം ശിരസ്തഥാ| ന്യസേത് നിക്ഷിപേത്| ഉന്മുഖഃ ഇതി ഊര്ധ്വമുഖഃ| ഉന്മാര്ഷ്ടി ഊര്ധ്വം പ്രോച്ഛതി| കേചിദ്വൃദ്ധാഃ പഠന്തി- ന സ സിധ്യതീത്യാദി||൪൯-൫൨||-
Adhikarana 22 (53) · Śloka 54
ശുഭം ശുഭേഷു ദൂതാദിഷ്വശുഭം ഹ്യശുഭേഷു ച ||൫൩|| ആതുരസ്യ ധ്രുവം തസ്മാദ്ദൂതാദീന് ലക്ഷയേദ്ഭിഷക് |൫൪|
शुभं शुभेषु दूतादिष्वशुभं ह्यशुभेषु च ||५३|| आतुरस्य ध्रुवं तस्माद्दूतादीन् लक्षयेद्भिषक् |५४|
🔊 Audio coming soon
ദൂതാദേഃ ശുഭാശുഭസ്യ യഥാസങ്ഖ്യം ശുഭാശുഭമേവ ഫലം നിര്ദിശന്നാഹ- ശുഭമിത്യാദി||൫൩||-
Adhikarana 23 (54-66) · Śloka 66
സ്വപ്നാനതഃ പ്രവക്ഷ്യാമി മരണായ ശുഭായ ച ||൫൪|| സുഹൃദോ യാംശ്ച പശ്യന്തി വ്യാധിതോ വാ സ്വയം തഥാ | സ്നേഹാഭ്യക്തശരീരസ്തു കരഭവ്യാലഗര്ദഭൈഃ ||൫൫|| വരാഹൈര്മഹിഷൈര്വാऽപി യോ യായാദ്ദക്ഷിണാമുഖഃ | രക്താമ്ബരധരാ കൃഷ്ണാ ഹസന്തീ മുക്തമൂര്ധജാ ||൫൬|| യം ചാകര്ഷതി ബദ്ധ്വാ സ്ത്രീ നൃത്യന്തീ ദക്ഷിണാമുഖമ് | അന്താവസായിഭിര്യോ വാऽऽകൃഷ്യതേ ദക്ഷിണാമുഖഃ ||൫൭|| പരിഷ്വജേരന് യം വാऽപി പ്രേതാഃ പ്രവ്രജിതാ(ന)സ്തഥാ | മുഹുരാഘ്രായതേ യസ്തു ശ്വാപദൈര്വികൃതാനനൈഃ ||൫൮|| പിബേന്മധു ച തൈലം ച യോ വാ പങ്കേऽവസീദതി | പങ്കപ്രദിഗ്ധഗാത്രോ വാ പ്രനൃത്യേത് പ്രഹസേത്തഥാ ||൫൯|| നിരമ്ബരശ്ച യോ രക്താം ധാരയേച്ഛിരസാ സ്രജമ് | യസ്യ വംശോ നലോ വാऽപി താലോ വോരസി ജായതേ ||൬൦|| യം വാ മത്സ്യോ ഗ്രസേദ്യോ വാ ജനനീം പ്രവിശേന്നരഃ | പര്വതാഗ്രാത് പതേദ്യോ വാ ശ്വഭ്രേ വാ തമസാऽऽവൃതേ ||൬൧|| ഹ്രിയേത സ്രോതസാ യോ വാ യോ വാ മൌണ്ഡ്യമവാപ്നുയാത് | പരാജീയേത ബധ്യേത കാകാദ്യൈര്വാऽഭിഭൂയതേ ||൬൨|| പതനം താരകാദീനാം പ്രണാശം ദീപചക്ഷുഷോഃ | യഃ പശ്യേദ്ദേവതാനാം വാ പ്രകമ്പമവനേസ്തഥാ ||൬൩|| യസ്യ ഛര്ദിര്വിരേകോ വാ ദശനാഃ പ്രപതന്തി വാ | ശാല്മലീം കിംശുകം യൂപം വല്മീകം പാരിഭദ്രകമ് ||൬൪|| പുഷ്പാഢ്യം കോവിദാരം വാ ചിതാം വാ യോऽധിരോഹതി | കാര്പാസതൈലപിണ്യാകലോഹാനി ലവണം തിലാന് ||൬൫|| ലഭേതാശ്നീത വാ പക്വമന്നം യശ്ച പിബേത് സുരാമ് | സ്വസ്ഥഃ സ ലഭതേ വ്യാധിം വ്യാധിതോ മൃത്യുമൃച്ഛതി ||൬൬||
स्वप्नानतः प्रवक्ष्यामि मरणाय शुभाय च ||५४|| सुहृदो यांश्च पश्यन्ति व्याधितो वा स्वयं तथा | स्नेहाभ्यक्तशरीरस्तु करभव्यालगर्दभैः ||५५|| वराहैर्महिषैर्वाऽपि यो यायाद्दक्षिणामुखः | रक्ताम्बरधरा कृष्णा हसन्ती मुक्तमूर्धजा ||५६|| यं चाकर्षति बद्ध्वा स्त्री नृत्यन्ती दक्षिणामुखम् | अन्तावसायिभिर्यो वाऽऽकृष्यते दक्षिणामुखः ||५७|| परिष्वजेरन् यं वाऽपि प्रेताः प्रव्रजिता(न)स्तथा | मुहुराघ्रायते यस्तु श्वापदैर्विकृताननैः ||५८|| पिबेन्मधु च तैलं च यो वा पङ्केऽवसीदति | पङ्कप्रदिग्धगात्रो वा प्रनृत्येत् प्रहसेत्तथा ||५९|| निरम्बरश्च यो रक्तां धारयेच्छिरसा स्रजम् | यस्य वंशो नलो वाऽपि तालो वोरसि जायते ||६०|| यं वा मत्स्यो ग्रसेद्यो वा जननीं प्रविशेन्नरः | पर्वताग्रात् पतेद्यो वा श्वभ्रे वा तमसाऽऽवृते ||६१|| ह्रियेत स्रोतसा यो वा यो वा मौण्ड्यमवाप्नुयात् | पराजीयेत बध्येत काकाद्यैर्वाऽभिभूयते ||६२|| पतनं तारकादीनां प्रणाशं दीपचक्षुषोः | यः पश्येद्देवतानां वा प्रकम्पमवनेस्तथा ||६३|| यस्य छर्दिर्विरेको वा दशनाः प्रपतन्ति वा | शाल्मलीं किंशुकं यूपं वल्मीकं पारिभद्रकम् ||६४|| पुष्पाढ्यं कोविदारं वा चितां वा योऽधिरोहति | कार्पासतैलपिण्याकलोहानि लवणं तिलान् ||६५|| लभेताश्नीत वा पक्वमन्नं यश्च पिबेत् सुराम् | स्वस्थः स लभते व्याधिं व्याधितो मृत्युमृच्छति ||६६||
🔊 Audio coming soon
ദൂതാദിശേഷം സ്വപ്നം ദര്ശയന്നാഹ- സ്വപ്നാനിത്യാദി| നിദ്രോപപ്ലുതേന രജോയുക്തേന മനസാ വിഷയഗ്രഹണം സ്വപ്നഃ| സുഹൃദ്ദൃഷ്ടാഃ സ്വപ്നാ നിമിത്തമാത്രമേവ; സ്വയം ദൃഷ്ടാസ്തു പ്രകൃത്യാദിവര്ജം ഗുരുതരാഃ| അശുഭസ്വപ്നാന്നിദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| കരഭാദിഷ്വാരുഹ്യ തൈലാഭ്യക്തശരീരഃ സന് യോ യായാദ്ഗച്ഛേത്; അനേന ദുഃസ്വപ്നേന ഷണ്മാസൈര്മ്രിയതേ പരം രാജയക്ഷ്മണാ രോഗേണ| അന്താവസായിഭിഃ ചാണ്ഡാലൈഃ| പരിഷ്വജേരന് ആലിങ്ഗേയുഃ| പ്രവ്രജിതാഃ ശൈവപാശുപതാദയഃ| മുഹുര്വാരംവാരമ്| ആഘ്രായതേ ചുമ്ബ്യതേ, ‘ഭക്ഷ്യതേ' ഇത്യന്തേ| ശ്വാപദൈഃ വ്യാഘ്രാദിഭിഃ| പിബേന്മധു ച തൈലം ചേതി മധു പുഷ്പരസഃ| ചകാരദ്വയാദേകൈകശഃ പാനമത്ര ജ്ഞേയമ്; കേചിദത്ര മധു മദ്യമിത്യാഹുഃ; തന്ന, കേവലസ്യ മദ്യസ്യ പാനം പ്രശസ്തം സ്വപ്നാധ്യായശാസ്ത്രേഷു കഥിതം; യത്ര തു സുരാപാനമശോഭനമിത്യുക്തം, തത്ര സുരാ പിഷ്ടമയീ ഗ്രാഹ്യാ| പങ്കേऽവസീദതീതി പങ്കേ കര്ദമേ, അവസീദതി ബ്രുഡതീത്യര്ഥഃ, പങ്കാവസാദസ്തു സദ്യോമൃത്യുകരഃ| രക്താം സ്രജം രക്തപുഷ്പമാലാമ്| ഗ്രസേദിതി ഗിലതീത്യര്ഥഃ| ജനനീം പ്രവിശേദിതി മാതുരുദരേ പ്രവിശതീത്യര്ഥഃ| ശ്വഭ്രേ വിവരേ| തമസാऽऽവൃതേ അന്ധകാരവേഷ്ടിതേ| ഹ്രിയേത നീയേത, സ്രോതസാ നാഡ്യാ| മൌണ്ഡ്യം കൃത്തകേശതാ| പരാജീയേത പരാജിതോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ബധ്യേത ബന്ധനം പ്രാപ്നുയാദിത്യര്ഥഃ| താരകാദീനാമിതി ആദിഗ്രഹണാച്ചന്ദ്രാദിഗ്രഹണമ്| പ്രണാശം ദീപചക്ഷുഷോരിതി സ്വപ്നേऽകസ്മാദ്ദീപം നഷ്ടം പശ്യതി, സ്വചക്ഷുഷീ വിഗലിതേ പശ്യതീത്യര്ഥഃ| ദേവതാനാം പ്രകമ്പമിതി ദേവതാനാം ദേവതാപ്രതിമാനാം കമ്പമിത്യര്ഥഃ| അവനേഃ പൃഥിവ്യാഃ| യൂപോ യജ്ഞപശുബന്ധനകാഷ്ഠം , പാരിഭദ്രകോ നിമ്ബവൃക്ഷഃ, കോവിദാരഃ കാഞ്ചനാരഃ| ലൌഹാനി ലോഹമയാനി വസ്തൂനി| പക്വമന്നം സിദ്ധമിത്യര്ഥഃ; കേചിദന്നസ്ഥാനേ ‘മാംസം' ഇതി പഠന്തി| സുരാ പിഷ്ടമയീ ന തു മദ്യം, തസ്യ ശോഭനത്വാത്| ഋച്ഛതി പ്രാപ്നോതീത്യര്ഥഃ||൫൪-൬൬||
Adhikarana 24 (67) · Śloka 67
യഥാസ്വം പ്രകൃതിസ്വപ്നോ വിസ്മൃതോ വിഹതസ്തഥാ | ചിന്താകൃതോ ദിവാ ദൃഷ്ടോ ഭവന്ത്യഫലദാസ്തു തേ ||൬൭||
यथास्वं प्रकृतिस्वप्नो विस्मृतो विहतस्तथा | चिन्ताकृतो दिवा दृष्टो भवन्त्यफलदास्तु ते ||६७||
🔊 Audio coming soon
വിഫലാന് സ്വപ്നാനനരിഷ്ടഭൂതാന് ദര്ശയന്നാഹ- യഥാസ്വമിത്യാദി| സ്വസ്യാഃ പ്രകൃതേരനതിക്രമേണ യഥാസ്വം, യഥാ- വാതപ്രകൃതൌ ‘വിയതി ഗച്ഛതി സമ്ഭ്രമേണ ച; (ശാ. അ. ൪), പിത്തപ്രകൃതൌ ‘സമ്പശ്യേദപി ച ഹുതാശവിദ്യുദുല്കാഃ' (ശാ. അ. ൪), ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതൌ ‘പ്രസുപ്തഃ സന് കമലഹംസചക്രവാകാന് സമ്പശ്യേദപി ച ജലാശയാന് മനോജ്ഞാന്' (ശാ. അ. ൪)| വിസ്മൃതോऽതിശയേന ന സ്മൃതഃ| വിഹതഃ പൂര്വം വിരൂപോ ദൃഷ്ടഃ സ ചാനന്തരം വിശിഷ്ടേന സ്വപ്നേന ഹതഃ| ഉക്തം ച- “അകല്യാണമപി സ്വപ്നം ദൃഷ്ട്വാ തത്രൈവ യഃ പുനഃ| സൌമ്യം പശ്യേച്ഛുഭാകാരം തസ്യ വിദ്യാച്ഛുഭം ഫലമ്”- (ച. ഇ. അ. ൫) ഇതി| തഥാഗ്രഹണാത് സുസ്വപ്നം ദൃഷ്ട്വാऽസ്വപതാം സദ്യഃഫലത്വം മഹാഫലത്വം ച സൂച്യതേ| അന്യേ തു ‘വിഹിതശ്ച യഃ' ഇതി പഠന്തി| ദിവാദൃഷ്ട ഇതി 'സ്വപ്നഃ' ഇതി ശേഷഃ| ഭവന്ത്യഫലദാസ്തു തേ ഇതി തുശബ്ദശ്ചകാരാര്ഥഃ, തേനാതിഹ്രസ്വാതിദീര്ഘപ്രഥമയാമദൃഷ്ടാശ്ചാഫലാഃ സമുച്ചീയന്തേ| ‘ഭവത്യഫല ഏവ സ' ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൬൭||
Adhikarana 25 (68-70) · Śloka 71
ജ്വരിതാനാം ശുനാ സഖ്യം കപിസഖ്യം തു ശോഷിണാമ് | ഉന്മാദേ രാക്ഷസൈഃ പ്രേതൈരപസ്മാരേ പ്രവര്തനമ് ||൬൮|| മേഹാതിസാരിണാം തോയപാനം സ്നേഹസ്യ കുഷ്ഠിനാമ് | ഗുല്മേഷു സ്ഥാവരോത്പത്തിഃ കോഷ്ഠേ, മൂര്ധ്നി ശിരോരുജി ||൬൯|| ശഷ്കുലീഭക്ഷണം ഛര്ദ്യാമധ്വാ ശ്വാസപിപാസയോഃ | ഹാരിദ്രം ഭോജനം വാऽപി യസ്യ സ്യാത് പാണ്ഡുരോഗിണഃ ||൭൦|| രക്തപിത്തീ പിബേദ്യസ്തു ശോണിതം സ വിനശ്യതി |൭൧|
ज्वरितानां शुना सख्यं कपिसख्यं तु शोषिणाम् | उन्मादे राक्षसैः प्रेतैरपस्मारे प्रवर्तनम् ||६८|| मेहातिसारिणां तोयपानं स्नेहस्य कुष्ठिनाम् | गुल्मेषु स्थावरोत्पत्तिः कोष्ठे, मूर्ध्नि शिरोरुजि ||६९|| शष्कुलीभक्षणं छर्द्यामध्वा श्वासपिपासयोः | हारिद्रं भोजनं वाऽपि यस्य स्यात् पाण्डुरोगिणः ||७०|| रक्तपित्ती पिबेद्यस्तु शोणितं स विनश्यति |७१|
🔊 Audio coming soon
ഉത്തരതന്ത്രപഠിതവിശിഷ്ടവ്യാധിഷു വിശിഷ്ടമേവ സ്വപ്നദര്ശനാരിഷ്ടം ദര്ശയന്നാഹ- ജ്വരിതാനാമിത്യാദി| ശുനാ സഖ്യമിതി കുക്കുരേണ സഹ മൈത്ര്യം, കപിസഖ്യമിതി വാനരമൈത്ര്യമ്| പ്രവര്തനശബ്ദ ഉന്മാദാപസ്മാരാഭ്യാം സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഗുല്മേഷു ഗുല്മരോഗേഷു, സ്ഥാവരോത്പത്തിര്വൃക്ഷോത്പത്തിഃ, കോഷ്ഠേ ഉദരേ| മൂര്ധ്നി മസ്തകേ സ്ഥാവരോത്പത്തിഃ, ശിരോരുജി മസ്തകവ്യഥായാമ്| ഛര്ദ്യാം ‘ചണകാദിപിഷ്ടകൃതാ സതിലാ തൈലഭൃഷ്ടാ ശഷ്കുലീത്യുച്യതേ, തസ്യാ ഭക്ഷണമ്| അധ്വാ മാര്ഗഃ, തത്ര ഗമനം, ശ്വാസപിപാസയോഃ| ഹാരിദ്രമിതി ഹരിദ്രാരക്തഭോജനഭക്ഷണമിത്യര്ഥഃ||൬൮-൭൦||
Adhikarana 26 (71-74) · Śloka 74
സ്വപ്നാനേവംവിധാന് ദൃഷ്ട്വാ പ്രാതരുത്ഥായ യത്നവാന് ||൭൧|| ദദ്യാന്മാഷാംസ്തിലാംല്ലോഹം വിപ്രേഭ്യഃ കാഞ്ചനം തഥാ | ജപേച്ചാപി ശുഭാന് മന്ത്രാന് ഗായത്രീം ത്രിപദാം തഥാ ||൭൨|| ദൃഷ്ട്വാ തു പ്രഥമേ യാമേ സ്വപ്യാദ് ധ്യാത്വാ പുനഃ ശുഭമ് | ജപേദ്വാऽന്യതമം വേദം ബ്രഹ്മചാരീ സമാഹിതഃ ||൭൩|| ന ചാചക്ഷീത കസ്മൈചിദ്ദൃഷ്ട്വാ സ്വപ്നമശോഭനമ് | ദേവതായതനേ ചൈവ വസേദ്രാത്രിത്രയം തഥാ | വിപ്രാംശ്ച പൂജയേന്നിത്യം ദുഃസ്വപ്നാത് പ്രവിമുച്യതേ ||൭൪||
स्वप्नानेवंविधान् दृष्ट्वा प्रातरुत्थाय यत्नवान् ||७१|| दद्यान्माषांस्तिलांल्लोहं विप्रेभ्यः काञ्चनं तथा | जपेच्चापि शुभान् मन्त्रान् गायत्रीं त्रिपदां तथा ||७२|| दृष्ट्वा तु प्रथमे यामे स्वप्याद् ध्यात्वा पुनः शुभम् | जपेद्वाऽन्यतमं वेदं ब्रह्मचारी समाहितः ||७३|| न चाचक्षीत कस्मैचिद्दृष्ट्वा स्वप्नमशोभनम् | देवतायतने चैव वसेद्रात्रित्रयं तथा | विप्रांश्च पूजयेन्नित्यं दुःस्वप्नात् प्रविमुच्यते ||७४||
🔊 Audio coming soon
അശുഭസ്വപ്നദര്ശനേ കിഞ്ചിച്ചികിത്സിതമാഹ- സ്വപ്നാനിത്യാദി| പ്രഥമേ യാമേ പ്രഥമപ്രഹരേ| ദൃഷ്ട്വാ വിലോക്യ ദുഃസ്വപ്നമ്| സ്വപ്യാത് ശയീത| കിം കൃത്വാ? ധ്യാത്വാ ശുഭം കല്യാണമിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി പ്രഥമയാമലക്ഷ്യ(ദൃഷ്ട) സ്വപ്നസ്യ നിഷ്ഫലത്വം കഥിതം, തഥാऽപി ദുഃസ്വപ്നഭയാദയം വിധിഃ കര്തവ്യഃ| അന്യതമമ് ഏകതമമ്| സമാഹിതഃ സാവധാനഃ| ന ചാചക്ഷീത ന ച കഥയേത്||൭൧-൭൪||
Adhikarana 27 (75-81) · Śloka 81
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി പ്രശസ്തം സ്വപ്നദര്ശനമ് | ദേവാന് ദ്വിജാന്ഗോവൃഷഭാന് ജീവതഃ സുഹൃദോ നൃപാന് ||൭൫|| സമിദ്ധമഗ്നിം സാധൂംശ്ച നിര്മലാനി ജലാനി ച | പശ്യേത് കല്യാണലാഭായ വ്യാധേരപഗമായ ച ||൭൬|| മാംസം മത്സ്യാന് സ്രജഃ ശ്വേതാ വാസാംസി ച ഫലാനി ച | ലഭേത ധനലാഭായ വ്യാധേരപഗമായ ച ||൭൭|| മഹാപ്രാസാദസഫലവൃക്ഷവാരണപര്വതാന് | ആരോഹേദ്ദ്രവ്യലാഭായ വ്യാധേരപഗമായ ച ||൭൮|| നദീനദസമുദ്രാംശ്ച ക്ഷുഭിതാന് കലുഷോദകാന് | തരേത് കല്യാണലാഭായ വ്യാധേരപഗമായ ച ||൭൯|| ഉരഗോ വാ ജലൌകോ വാ ഭ്രമരോ വാऽപി യം ദശേത് | ആരോഗ്യം നിര്ദിശേത്തസ്യ ധനലാഭം ച ബുദ്ധിമാന് ||൮൦|| ഏവം രൂപാഞ് ശുഭാന് സ്വപ്നാന് യഃ പശ്യേദ്വ്യാധിതോ നരഃ | സ ദീര്ഘായുരിതി ജ്ഞേയസ്തസ്മൈ കര്മ സമാചരേത് ||൮൧||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रशस्तं स्वप्नदर्शनम् | देवान् द्विजान्गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान् ||७५|| समिद्धमग्निं साधूंश्च निर्मलानि जलानि च | पश्येत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७६|| मांसं मत्स्यान् स्रजः श्वेता वासांसि च फलानि च | लभेत धनलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७७|| महाप्रासादसफलवृक्षवारणपर्वतान् | आरोहेद्द्रव्यलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७८|| नदीनदसमुद्रांश्च क्षुभितान् कलुषोदकान् | तरेत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७९|| उरगो वा जलौको वा भ्रमरो वाऽपि यं दशेत् | आरोग्यं निर्दिशेत्तस्य धनलाभं च बुद्धिमान् ||८०|| एवं रूपाञ् शुभान् स्वप्नान् यः पश्येद्व्याधितो नरः | स दीर्घायुरिति ज्ञेयस्तस्मै कर्म समाचरेत् ||८१||
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| സുഹൃദോ മിത്രാണി| സമിദ്ധമഗ്നിം പ്രജ്വലിതം വഹ്നിമ്| കല്യാണലാഭായേതി ശുഭവസ്തുപ്രാപ്തയ ഇത്യര്ഥഃ| അപഗമോ നിവൃത്തിഃ| നദ്യോ ഗങ്ഗാദ്യാഃ, നദാഃ ശോണാദ്യാഃ പ്രസിദ്ധാഃ, ക്ഷുഭിതാന് പ്രചലിതാന് വൃദ്ധിം ഗതാനിത്യര്ഥഃ, കലുഷോദകാന് യത ഏവ ക്ഷുഭിതാനത ഏവാപ്രശസ്തോദകാനിത്യര്ഥഃ| ഉരഗഃ സര്പഃ, ദശേദ്ഭക്ഷയേത്||൭൫-൮൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിപരീതാവിപരീതസ്വപ്നനിദര്ശനീയോ നാമൈകോനത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൨൯||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകോനത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൨൯||