Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో విపరీతావిపరీతస్వప్ననిదర్శనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| స్వప్నశబ్దానంతరం లుప్తాదిశబ్దనిర్దేశాన్నక్షత్రవేలాతిథినిమిత్తశకునానిలదేశవైద్యవాగ్దేహమనశ్చేష్టా అపి గృహ్యంతే||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
దూతదర్శనసంభాషా వేషాశ్చేష్టితమేవ చ | ఋక్షం వేలా తిథిశ్చైవ నిమిత్తం శకునోఽనిలః ||3|| దేశో వైద్యస్య వాగ్దేహమనసాం చ విచేష్టితం | కథయంత్యాతురగతం శుభం వా యది వాఽశుభం ||4||
दूतदर्शनसम्भाषा वेषाश्चेष्टितमेव च | ऋक्षं वेला तिथिश्चैव निमित्तं शकुनोऽनिलः ||३|| देशो वैद्यस्य वाग्देहमनसां च विचेष्टितम् | कथयन्त्यातुरगतं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ||४||
🔊 Audio coming soon
అత్రాధ్యాయే నిర్దేశ్యాన్ దూతాదీనుపదర్శయన్నాహ- దూతేత్యాది| దూతశబ్దోఽత్ర దర్శనసంభాషవేశచేష్టితైః సహ సంబధ్యతే| గమనాయ ప్రశ్నాయ వాఽఽగతః పురుషో దూతః| చేష్టా చాత్ర కాయకృతో వ్యాపారః, ఋక్షాణి ఆర్ద్రాదీని, వేలా మధ్యాహ్నాదికాః, తిథయః చతుర్థ్యాదయః, నిమిత్తం సర్పాదిదర్శనం , దేశో వైద్యస్య భూమిభాగః, వాగ్దేహమనసాం చ విచేష్టితమపి వైద్యస్యైవ| ఆతురగతమితి ఆతురాశ్రితమిత్యర్థః| స్వప్నాః పశ్చాన్నిర్దేశ్యాః||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
పాఖ(ష)ండాశ్రమవర్ణానాం సపక్షాః కర్మసిద్ధయే | త ఏవ విపరీతాః స్యుర్దూతాః కర్మవిపత్తయే ||5|| నపుంసకం స్త్రీ బహవో నైకకార్యా అసూయకాః | గర్దభోష్ట్రరథప్రాప్తాః ప్రాప్తా వా స్యుః పరంపరాః ||6|| వైద్యం య ఉపసర్పంతి దూతాస్తే చాపి గర్హితాః |7|
पाख(ष)ण्डाश्रमवर्णानां सपक्षाः कर्मसिद्धये | त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये ||५|| नपुंसकं स्त्री बहवो नैककार्या असूयकाः | गर्दभोष्ट्ररथप्राप्ताः प्राप्ता वा स्युः परम्पराः ||६|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |७|
🔊 Audio coming soon
ప్రథమం దూతదర్శనమధికృత్యాహ- పాఖండేత్యాది| పాఖ(ష)ండాః కాపాలికాదయః, ఆశ్రమా బ్రహ్మచారిగృహస్థవానప్రస్థయతయః, వర్ణా బ్రాహ్మణాదయః| సపక్షా ఇతి తద్యథా- కాపాలీ కాపాలికస్య, బ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిణః, విప్రో విప్రస్యేత్యాదయః| కర్మసిద్ధయే కార్యసిద్ధ్యర్థం| | త ఏవ విపరీతా ఇతి కాపాలికస్య బ్రహ్మచారీ, బ్రహ్మచారిణః కాపాలీత్యాది| కర్మవిపత్తయే ఇతి చికిత్సితనాశాయ| నపుంసకమితి న పుమాన్ న చ స్త్రీ| స్త్రీతి యోషిదిత్యర్థః| బహవ ఇతి ప్రభూతా ఇత్యర్థః| నైకకార్యా ఇతి నైకస్మిన్ కార్యే యే దూతాః సమాగతా ఇత్యర్థః| అసూయకా ఇతి పరస్పరం కలహం కుర్వాణాః| గర్దభోష్ట్రరథప్రాప్తా ఇతి గర్దభోష్ట్రయుక్తేన రథేనాగతా ఇత్యర్థః| ప్రాప్తా వా స్యుః పరంపరా ఇతి ఆగతా వా భవేయుః, పరంపరా పంక్తిః, ఏతేన పంక్తిం కృత్వా యదాఽఽగచ్ఛంతో భవంతీత్యుక్తం| వైద్యం య ఉపసర్పంతీత్యాది యే దూతా ఏవంగుణవిశిష్టా వైద్యముపసర్పంతి సమీపమాగచ్ఛంతి , తే గర్హితా ఏవేతి సంభావనీయాః| అత్ర చశబ్ద ఏవకారార్థః, అపిశబ్దః సంభావనాయాం||5-6||-
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
పాశదండాయుధధరాః పాండురేతరవాససః ||7|| ఆర్ద్రజీర్ణాపసవ్యైకమలినోద్ధ్వస్తవాససః | న్యూనాధికాంగా ఉద్విగ్నా వికృతా రౌద్రరూపిణః ||8||
पाशदण्डायुधधराः पाण्डुरेतरवाससः ||७|| आर्द्रजीर्णापसव्यैकमलिनोद्ध्वस्तवाससः | न्यूनाधिकाङ्गा उद्विग्ना विकृता रौद्ररूपिणः ||८||
🔊 Audio coming soon
వేషమధికృత్యాహ- పాశేత్యాది| పాశో దీర్ఘః పశూనాం బంధనో రజ్జువలయః, దండో లౌహాదివలయైర్నిబద్ధో దీర్ఘనిష్ఠురకాష్ఠయష్టిః, ఆయుధాని ఖడ్గశక్త్యాదీని| పాండురేతరవాసస ఇతి కృష్ణపీతరక్తవస్త్రాః| ఆర్ద్రజీర్ణాపసవ్యైకమలినోద్ధ్వస్తవాసస ఇతి ఆర్ద్రం స్తిమితం, జీర్ణం పురాతనం, అపసవ్యం దక్షిణాశ్రితముత్తరీయవాసః, ఏకం ఏకవస్త్రధారిణం, మలినమధౌతం, ఉద్ధ్వస్తం పాటితం వస్త్రం| న్యూనాధికాంగా ఇతి న్యూనా హస్తాద్యవయవైర్హీనాః; అధికాంగా ఇతి ఏకవింశత్యంగుల్యాదియుక్తాః| ఉద్విగ్నా ఇతి భీతాః| వికృతా ఇతి పంగుకుబ్జవామనాదయః| రౌద్రరూపిణ ఇతి భైరవోద్ధతకర్కశాః (భయావహరూపిణః )||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
రూక్షనిష్ఠురవక్తారస్త్వమంగల్యాభిధాయినః |9|
रूक्षनिष्ठुरवक्तारस्त्वमङ्गल्याभिधायिनः |९|
🔊 Audio coming soon
దూతసంభాషామధికుర్వన్నాహ- రూక్షేత్యాది| రూక్షం మైత్రీరహితం వచః, నిష్ఠురం కఠోరవచనం| అమంగల్యాభిధాయిన ఇతి గతభృతనష్టరుదితేత్యాదివచనమమంగలం|9|-
Adhikarana 6 (9-14) · Śloka 15
ఛిందంతస్తృణకాష్ఠాని స్పృశంతో నాసికాం స్తనం ||9|| వస్త్రాంతానామికాకేశనఖరోమదశాస్పృశః | స్రోతోవరోధహృద్గండమూర్ధోరఃకుక్షిపాణయః ||10|| కపాలోపలభస్మాస్థితుషాంగారకరాశ్చ యే | విలిఖంతో మహీం కించిన్ముంచంతో లోష్టభేదినః ||11|| తైలకర్దమదిగ్ధాంగా రక్తస్రగనులేపనాః | ఫలం పక్వమసారం వా గృహీత్వాఽన్యచ్చ తద్విధం ||12|| నఖైర్నఖాంతరం వాఽపి కరేణ చరణం తథా | ఉపానచ్చర్మహస్తా వా వికృతవ్యాధిపీడితాః ||13|| వామాచారా రుదంతశ్చ శ్వాసినో వికృతేక్షణాః | యామ్యాం దిశి ప్రాంజలయో విషమైకపదే స్థితాః ||14|| వైద్యం య ఉపసర్పంతి దూతాస్తే చాపి గర్హితాః |15|
छिन्दन्तस्तृणकाष्ठानि स्पृशन्तो नासिकां स्तनम् ||९|| वस्त्रान्तानामिकाकेशनखरोमदशास्पृशः | स्रोतोवरोधहृद्गण्डमूर्धोरःकुक्षिपाणयः ||१०|| कपालोपलभस्मास्थितुषाङ्गारकराश्च ये | विलिखन्तो महीं किञ्चिन्मुञ्चन्तो लोष्टभेदिनः ||११|| तैलकर्दमदिग्धाङ्गा रक्तस्रगनुलेपनाः | फलं पक्वमसारं वा गृहीत्वाऽन्यच्च तद्विधम् ||१२|| नखैर्नखान्तरं वाऽपि करेण चरणं तथा | उपानच्चर्महस्ता वा विकृतव्याधिपीडिताः ||१३|| वामाचारा रुदन्तश्च श्वासिनो विकृतेक्षणाः | याम्यां दिशि प्राञ्जलयो विषमैकपदे स्थिताः ||१४|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |१५|
🔊 Audio coming soon
చేష్టితమధికృత్యాహ- ఛిందంత ఇత్యాది| వస్త్రాంతో దశాహీనస్య వస్త్రస్యాంతం, అనామికా పవిత్రాంగులిః, కేశా మస్తకవాలాః, రోమాణి శరీరోద్భవా వాలాః, దశాః సదశస్య వస్త్రస్య ప్రాంతాః| స్రోతోవరోధేత్యాది స్రోతోవరోధాదిషు నిక్షిప్తపాణయః; స్రోతః కర్ణాదిఛిద్రం, అవరోధః స్కంధదేశః, హృత్ కమలముకులాకారమధోముఖం, గండో గల్లః, మూర్ధా మస్తకం, ఉరః కంఠహృదయాంతరాలః, కుక్షిర్వంక్షణపార్శ్వాంతరాలః| కపాలోపలేత్యాది| కరశబ్దః కపాలాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, తేన కపాలాదికరా ఇత్యాది బోద్ధవ్యం; కపాలో మృద్భాండఖండః, ఉపలః పాషాణః, భస్మేతి దగ్ధకాష్ఠాదిక్షారః, అస్థి హడ్డం, తుషా ధాన్యాదిత్వచః, అంగారోఽభస్మసాత్కృతో దగ్ధకాష్ఠఖండః| విలిఖంతో మహీమితి విలిఖంతో నఖాదినా విదారయంతః పృథివీమిత్యర్థః| కించిన్ముంచంత ఇతి కించిద్వస్తు హస్తేన గృహీతం ముంచంతః| లోష్టభేదిన ఇతి మృత్పిండస్ఫోటనశీలా ఇత్యర్థః| దిగ్ధాంగా ఇతి లిప్తాంగా ఇత్యర్థః| రక్తస్రగనులేపనా రక్తమాలాధారిణో రక్తవిలేపనాశ్చేత్యర్థః| ఫలమిత్యాది| అసారమితి అభ్యంతరసారవర్జితం| అన్యచ్చ తద్విధమితి అన్యదపి వస్తు పక్వమసారం చ| నఖైర్నఖాంతరం వాఽపి కరేణ చరణం తథేత్యత్ర 'గృహీత్వా' ఇతి సంబంధః| ఉపానదిత్యాది|- ఉపానత్ పాదహితా, చర్మహస్తా వేతి చర్మమయసట్టాదిధారిణః| వికృతవ్యాధిపీడితా ఇతి గలత్కుష్ఠాదివికృతవ్యాధిపీడితాః| వామాచారా ఇతి విపరీతవ్యవహారాః| శ్వాసిన ఇతి శ్రమజనితశ్వాసయుక్తాః | వికృతేక్షణా ఇతి పుష్పితనేత్రాదయః| యామ్యాం దిశి దక్షిణస్యాం దిశి, ప్రాంజలయః ప్రసారితాంజలయః| విషమైకపదే స్థితా ఇతి విషమే ఏకస్మిన్ స్థానే ఊర్ధ్వీభూతాః| ఉపసర్పంతి సమీపం గచ్ఛంతి||9-14||
Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 17
దక్షిణాభిముఖం దేశే త్వశుచౌ వా హుతాశనం | జ్వలయంతం పచంతం వా క్రూరకర్మణి చోద్యతం ||15|| నగ్నం భూమౌ శయానం వా వేగోత్సర్గేషు వాఽశుచిం | ప్రకీర్ణకేశమభ్యక్తం స్విన్నం విక్లవమేవ వా ||16|| వైద్యం య ఉపసర్పంతి దూతాస్తే చాపి గర్హితాః |17|
दक्षिणाभिमुखं देशे त्वशुचौ वा हुताशनम् | ज्वलयन्तं पचन्तं वा क्रूरकर्मणि चोद्यतम् ||१५|| नग्नं भूमौ शयानं वा वेगोत्सर्गेषु वाऽशुचिम् | प्रकीर्णकेशमभ्यक्तं स्विन्नं विक्लवमेव वा ||१६|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |१७|
🔊 Audio coming soon
చేష్టితమేవ చేతి చకారేణానుక్తాఽపి వైద్యచేష్టా సముచ్చీయతే, తాం దూతదర్శనే నిర్దిశన్నాహ- దక్షిణేత్యాది|- దక్షిణాభిముఖమితి దక్షిణదిఙ్ముఖం| దేశే పదేశే| అశుచౌ అపవిత్రే| హుతాశనం జ్వలయంతం అగ్నిం జ్వాలయంతం| పచంతమితి పాకం కుర్వాణం| క్రూరకర్మణి పశువధాదికే| ఉద్యంతముద్యమం కుర్వాణం| 'క్షురకర్మణీ ఇత్యేకే పఠంతి, తత్ర ముండనాదికర్మణ్యుద్యమం కుర్వాణమిత్యర్థః| వేగోత్సర్గేష్వితి మూత్రపురీషోత్సర్గేషు| అశుచిమితి అపవిత్రం| ప్రకీర్ణకేశం విముక్తకేశం| అభ్యక్తం తైలాదినా| స్విన్నం ప్రస్వేదసహితం| విక్లవం విహ్వలం| వైద్యం య ఉపసర్పంతీత్యాది ఇత్థంభూతం వైద్యం యే దూతా ఉపసర్పంతి తే గర్హితా నిందితా భవంతీత్యర్థః||15-16||-
Adhikarana 8 (17) · Śloka 18
వైద్యస్య పైత్ర్యే దైవే వా కార్యే చోత్పాతదర్శనే ||17|| మధ్యాహ్నే చార్ధరాత్రే వా సంధ్యయోః ... |18|
वैद्यस्य पैत्र्ये दैवे वा कार्ये चोत्पातदर्शने ||१७|| मध्याह्ने चार्धरात्रे वा सन्ध्ययोः ... |१८|
🔊 Audio coming soon
వేలామధికృత్యాహ- వైద్యస్యేత్యాది| పైత్ర్యే పితృకార్యే| దైవే దేవకార్యే| ఉత్పాతదర్శన ఇతి ఉత్పాతానాం భూమిదివ్యాంతరీక్షాణాం దర్శనే||17||-
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
... కృత్తికాసు చ | ఆర్ద్రాశ్లేషామఘామూలపూర్వాసు భరణీషు చ ||18||
... कृत्तिकासु च | आर्द्राश्लेषामघामूलपूर्वासु भरणीषु च ||१८||
🔊 Audio coming soon
నక్షత్రమధికృత్యాహ- కృత్తికాస్విత్యాది||18||
Adhikarana 10 (19) · Śloka 19
చతుర్థ్యాం వా నవమ్యాం వా షష్ఠ్యాం సంధిదినేషు చ | వైద్యం య ఉపసర్పంతి దూతాస్తే చాపి గర్హితాః ||19||
चतुर्थ्यां वा नवम्यां वा षष्ठ्यां सन्धिदिनेषु च | वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः ||१९||
🔊 Audio coming soon
తిథిమధికృత్యాహ- చతుర్థ్యామిత్యాది| సంధిదినాని దేవప్రేతకార్యాహాణి||19||
Adhikarana 11 (20-22) · Śloka 23
స్విన్నాభితప్తా మధ్యాహ్నే జ్వలనస్య సమీపతః | గర్హితాః పిత్తరోగేషు దూతా వైద్యముపాగతాః ||20|| త ఏవ కఫరోగేషు కర్మసిద్ధికరాః స్మృతాః | ఏతేన శేషం వ్యాఖ్యాతం బుద్ధ్వా సంవిభజేత్తు తత్ ||21|| రక్తపిత్తాతిసారేషు ప్రమేహేషు తథైవ చ | ప్రశస్తో జలరోధేషు దూతవైద్యసమాగమః ||22|| విజ్ఞాయైవం విభాగం తు శేషం బుధ్యేత పండితః |23|
स्विन्नाभितप्ता मध्याह्ने ज्वलनस्य समीपतः | गर्हिताः पित्तरोगेषु दूता वैद्यमुपागताः ||२०|| त एव कफरोगेषु कर्मसिद्धिकराः स्मृताः | एतेन शेषं व्याख्यातं बुद्ध्वा संविभजेत्तु तत् ||२१|| रक्तपित्तातिसारेषु प्रमेहेषु तथैव च | प्रशस्तो जलरोधेषु दूतवैद्यसमागमः ||२२|| विज्ञायैवं विभागं तु शेषं बुध्येत पण्डितः |२३|
🔊 Audio coming soon
విశిష్టరోగేషు విశిష్టవేలాది దర్శయన్నాహ- స్విన్నేత్యాది| స్విన్నాభితప్తా దూతా జ్వలనస్య సమీపతః సన్నిధానాద్యదా వైద్యం మధ్యాహ్న ఉపసర్పంతి తదా గర్హితా ఇతి సంబంధః| ఏతేన శేషమిత్యాది శేషం వాతరోగే శీతప్రవాతాదిష్వితి జ్ఞేయం, అశుభమిత్యర్థః| రక్తపిత్తేత్యాది| జలరోధేషు జలనిరోధయుక్తప్రదేశేషు| విజ్ఞాయేత్యాది| శేషం బుధ్యేతేతి ఉదావర్తమూత్రకృచ్ఛ్రాదౌ జలవేగదర్శనాదికం ప్రశస్తమితి జానీయాత్||20-22||-
Adhikarana 12 (23-26) · Śloka 26
శుక్లవాసాః శుచిర్గౌరః శ్యామో వా ప్రియదర్శనః ||23|| స్వస్యాం జాతౌ స్వగోత్రో వా దూతః కార్యకరః స్మృతః | గోయానేనాగతస్తుష్టః పాదాభ్యాం శుభచేష్టితః ||24|| స్మృతిమాన్ విధికాలజ్ఞః స్వతంత్రః ప్రతిపత్తిమాన్ | అలంకృతో మంగలవాన్ దూతః కార్యకరః స్మృతః ||25|| స్వస్థం ప్రాఙ్ముఖమాసీనం సమే దేశే శుచౌ శుచిం | ఉపసర్పతి యో వైద్యం స చ కార్యకరః స్మృతః ||26||
शुक्लवासाः शुचिर्गौरः श्यामो वा प्रियदर्शनः ||२३|| स्वस्यां जातौ स्वगोत्रो वा दूतः कार्यकरः स्मृतः | गोयानेनागतस्तुष्टः पादाभ्यां शुभचेष्टितः ||२४|| स्मृतिमान् विधिकालज्ञः स्वतन्त्रः प्रतिपत्तिमान् | अलङ्कृतो मङ्गलवान् दूतः कार्यकरः स्मृतः ||२५|| स्वस्थं प्राङ्मुखमासीनं समे देशे शुचौ शुचिम् | उपसर्पति यो वैद्यं स च कार्यकरः स्मृतः ||२६||
🔊 Audio coming soon
అథావిపరీతదూతదర్శనాదికం నిర్దిశన్నాహ- శుక్లవాసా ఇత్యాది| గోయానేనేతి వృషభారూఢో వృషభయుక్తయానారూఢో వేత్యర్థః; అన్యే తు 'గోయానేన పశుయానేనా ఇత్యర్థమాహుః, గోశబ్దస్య పశువాచిత్వాత్; ఏతేన యామ్యాదియానఖరోష్ట్రాదికవర్జమశ్వాదియానముక్తం| స్వతంత్రః స్వప్రధానః| ప్రతిపత్తిమానితి ప్రతిపత్తిరత్ర జ్ఞానం ప్రగల్భతా వా| శుక్లవాసాః శుచిర్గౌర ఇత్యాదిదర్శనముక్తం| శుభచేష్టిత ఇత్యనేన చేష్టోక్తా| అలంకృత ఇతి వేష ఉక్తః| సంభాషశ్వాత్ర విపరీతసంభాషవిపర్యయాదనుక్తోఽపి జ్ఞేయః| తథాహి, తత్ర 'రూక్షనిష్ఠురవక్తారా ఇత్యుక్తం, అత్ర తు తద్విపర్యయేణ 'స్నిగ్ధకోమలాభిధాయినా ఇత్యవిపరీతసంభాషో జ్ఞేయః| తథా వేలానక్షత్రతిథీనాముక్తానామేవ విపరీతత్వం, తతోఽన్యదవిపరీతత్వమితి| కథంభూతం వైద్యముపసర్పన్ దూతః కార్యకారీ భవతీత్యాహ- స్వస్థమిత్యాది| స్వస్థం ఆధివ్యాధివర్జితం, ఆసీనముపవిష్టం, శుచౌ పవిత్రే దేశే, శుచిం వైద్యం, ఇత్థంభూతం వైద్యం యో దూత ఉపసర్పతి స కార్యకారీ భవతి| కేచిన్నిబంధకారా అముం పాఠం న పఠంతి||23-26||
Adhikarana 13 (27-31) · Śloka 32
మాంసోదకుంభాతపత్రవిప్రవారణగోవృషాః | శుక్లవర్ణాశ్చ పూజ్యంతే ప్రస్థానే దర్శనం గతాః ||27|| స్త్రీ పుత్రిణీ సవత్సా గౌర్వర్ధమానమలంకృతా | కన్యా మత్స్యాః ఫలం చామం స్వస్తికం మోదకా దధి ||28|| హిరణ్యాక్షతపాత్రం వా రత్నాని సుమనో నృపః | అప్రశాంతోఽనలో వాజీ హంసశ్చాపః శిఖీ తథా ||29|| బ్రహ్మదుందుభిజీమూతశంఖవేణురథస్వనాః | సింహగోవృషనాదాశ్చ హ్రే(హే)షితం గజబృంహితం ||30|| శస్తం హంసరుతం నౄణాం కౌశికం చైవ వామతః | ప్రస్థానే యాయినః శ్రేష్ఠా వాచశ్చ హృదయంగమాః |32|
मांसोदकुम्भातपत्रविप्रवारणगोवृषाः | शुक्लवर्णाश्च पूज्यन्ते प्रस्थाने दर्शनं गताः ||२७|| स्त्री पुत्रिणी सवत्सा गौर्वर्धमानमलङ्कृता | कन्या मत्स्याः फलं चामं स्वस्तिकं मोदका दधि ||२८|| हिरण्याक्षतपात्रं वा रत्नानि सुमनो नृपः | अप्रशान्तोऽनलो वाजी हंसश्चापः शिखी तथा ||२९|| ब्रह्मदुन्दुभिजीमूतशङ्खवेणुरथस्वनाः | सिंहगोवृषनादाश्च ह्रे(हे)षितं गजबृंहितम् ||३०|| शस्तं हंसरुतं नॄणां कौशिकं चैव वामतः | प्रस्थाने यायिनः श्रेष्ठा वाचश्च हृदयङ्गमाः |३२|
🔊 Audio coming soon
అథావిపరీతలక్షణాన్యాహ- మాంసేత్యాది| మాంసమామమత్ర| ఉదకుంభ ఇతి అత్రోదకుంభశబ్దేన పూర్ణో రిక్తశ్చ ఘటో గృహ్యతే; తత్రాతురగృహే ప్రవిశన్ పూర్ణః, ఆతురగృహాన్నిఃసరన్ రిక్త ఇతి గృహ్యతే| ఆతపత్రం ఛత్రం| వృషో వృషభః| శుక్లవర్ణాః పదార్థాః కార్పాసాస్థితక్రభస్మక్షారాదివ్యతిరిక్తాః సుమనోదధ్యక్షతమౌక్తికాదయః| పూజ్యంతే శ్లాఘ్యంతే| గతాః ప్రాప్తాః| వర్ధమానం శరావః, అన్యే తు విశిష్టమేవ దర్పణం మంగల్యార్థం చషకం వా వర్ధమానమాచక్షతే | అలంకృతా కన్యా భూషణవతీ కన్యా| కేచిత్ ‘వర్ధమానాః స్వలంకృతా' ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఆలేపనధవలత్వాదిస్వలంకృతాః శరావా వర్ధమానా ఇతి| స్వస్తికం ముక్తాదామవిశేషః, అన్యే స్వస్తికం స్వస్తికాకారం దూర్వాశకలమండితం ధవలం దర్పణసక్తం మృన్మయం గోమయకృతం వా మంగల్యమవతారణకార్థం కుర్వతే మాంగలికకృత్స్త్రియః| మోదకా లడ్డుకాః| హిరణ్యం స్వర్ణం, అన్యే కపర్దకాన్యాహుః; అక్షతా లాజాః, అన్యేఽక్షతాని యవధాన్యాన్యాహుః; పాత్రం తండులభృతశరావాదికం| అన్యే తు ‘అక్షతపాత్రం' ఇత్యేకమేవ తండులభృతశరావమిచ్ఛంతి| రత్నాని మాణిక్యాదీని| సుమన ఇతి శోభనమానసమిత్యర్థః, ‘వైద్యస్యా ఇతి శేషః| నృపః పృథ్వీపతిః, అన్యే తు ‘శోభనచిత్తో రాజా' ఇత్యాహుః| అప్రశాంతోఽనలః ప్రజ్వలితవైశ్వానరః| వాజీ ఘోటకః| చాషః కరటాసః| శిఖీ మయూరః| బ్రహ్మదుందుభీత్యాది|- బ్రహ్మేతి వేదః, దుందుభిః నిఃస్వానః, జీమూతో మేఘః, ఏతేషాం స్వనాః శబ్దాః శస్తాః| సింహేత్యాది| హ్రేషితం వాజిధ్వనిః| గజబృంహితం హస్తిస్వనః| రుతం శబ్దః| రుతశబ్దః కౌశికం చేత్యత్రాపి సంబంధనీయః, తేనోలూకస్య రుతమిత్యర్థః| యాయిన ఇతి గచ్ఛంతః పురుషాః; విపరీతం నిమిత్తం పశ్చాద్దర్శనీయం||27-31||
Adhikarana 14 (32-40) · Śloka 40
పత్రపుష్పఫలోపేతాన్ సక్షీరాన్నీరుజో ద్రుమాన్ | ఆశ్రితా వా నభోవేశ్మధ్వజతోరణవేదికాః ||32|| దిక్షు శాంతాసు వక్తారో మధురం పృష్ఠతోఽనుగాః | వామా వా దక్షిణా వాఽపి శకునాః కర్మసిద్ధయే ||33|| శుష్కేఽశనిహతేఽపత్రే వల్లీనద్ధే సకంటకే | వృక్షేఽథవాఽశ్మభస్మాస్థివిట్తుషాంగారపాంశుషు ||34|| చైత్యవల్మీకవిషమస్థితా దీప్తఖరస్వరాః | పురతో దిక్షు దీప్తాసు వక్తారో నార్థసాధకాః ||35|| పున్నామానః ఖగా వామాః స్త్రీసంజ్ఞా దక్షిణాః శుభాః | దక్షిణాద్వామగమనం ప్రశస్తం శ్వశృగాలయోః | వామం నకులచాషాణాం నోభయం శశసర్పయోః ||36|| భాసకౌశికయోశ్చైవ న ప్రశస్తం కిలోభయం | దర్శనం వా రుతం వాఽపి న గోధాకృకలాసయోః ||37|| దూతైరనిష్టైస్తుల్యానామశస్తం దర్శనం నృణాం | కులత్థతిలకార్పాసతుషపాషాణభస్మనాం ||38|| పాత్రం నేష్టం తథాఽంగారతైలకర్దమపూరితం | ప్రసన్నేతరమద్యానాం పూర్ణం వా రక్తసర్షపైః ||39|| శవకాష్ఠపలాశానాం శుష్కాణాం పథి సంగమాః | నేష్యంతే పతితాంతస్థదీనాంధరిపవస్తథా ||40||
पत्रपुष्पफलोपेतान् सक्षीरान्नीरुजो द्रुमान् | आश्रिता वा नभोवेश्मध्वजतोरणवेदिकाः ||३२|| दिक्षु शान्तासु वक्तारो मधुरं पृष्ठतोऽनुगाः | वामा वा दक्षिणा वाऽपि शकुनाः कर्मसिद्धये ||३३|| शुष्केऽशनिहतेऽपत्रे वल्लीनद्धे सकण्टके | वृक्षेऽथवाऽश्मभस्मास्थिविट्तुषाङ्गारपांशुषु ||३४|| चैत्यवल्मीकविषमस्थिता दीप्तखरस्वराः | पुरतो दिक्षु दीप्तासु वक्तारो नार्थसाधकाः ||३५|| पुन्नामानः खगा वामाः स्त्रीसञ्ज्ञा दक्षिणाः शुभाः | दक्षिणाद्वामगमनं प्रशस्तं श्वशृगालयोः | वामं नकुलचाषाणां नोभयं शशसर्पयोः ||३६|| भासकौशिकयोश्चैव न प्रशस्तं किलोभयम् | दर्शनं वा रुतं वाऽपि न गोधाकृकलासयोः ||३७|| दूतैरनिष्टैस्तुल्यानामशस्तं दर्शनं नृणाम् | कुलत्थतिलकार्पासतुषपाषाणभस्मनाम् ||३८|| पात्रं नेष्टं तथाऽङ्गारतैलकर्दमपूरितम् | प्रसन्नेतरमद्यानां पूर्णं वा रक्तसर्षपैः ||३९|| शवकाष्ठपलाशानां शुष्काणां पथि सङ्गमाः | नेष्यन्ते पतितान्तस्थदीनान्धरिपवस्तथा ||४०||
🔊 Audio coming soon
శకునాన్ నిర్దిశన్నాహ- పత్రేత్యాది| నీరుజ ఇతి కృమిదావాగ్న్యాద్యనుపహతాన్| ఆశ్రితశబ్దో నభఃప్రభృతిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| నభ ఆకాశం, వేశ్మ గృహం, ధ్వజా పతాకా దేవాదీనాం, తోరణమార్ద్రవంశాదిరచితం ప్రతోల్యాకారం, వేదికా ఇతి వివాహాదినిమిత్తమామేష్టకాదిరచితశ్చతురకః| దిక్షు శాంతాస్వితి పూర్వాసూత్తరాసు చేత్యర్థః; అన్యే తు ఆలింగితాఽవధూమితదీప్తవర్జితాస్విత్యాచక్షతే| వక్తార ఇతి శబ్దాయమానాః| పృష్ఠతోఽనుగా ఇతి పృష్ఠప్రదేశానుగతా ఇత్యర్థః| విపరీతాఞ్ శకునాన్నిర్దిశన్నాహ- శుష్కే ఇత్యాది| అశనిహతే వజ్రహతే| అపత్రే పత్రరహితే| వల్లినద్ధే లతావేష్టితే| సకంటకే కంటకసహితే| ఇత్థంభూతే వృక్షే ‘ఆశ్రితా' ఇత్యధ్యాహారః| అశ్మా పాషాణః| భస్మ రక్షా| విట్ విష్ఠా| తుషా ధాన్యత్వచః| పాంశుః ధూలిః| చైత్యం శ్మశానవృక్షః| దీప్తస్వరాః కుస్వరాః చిచీచీకారాదయః, ఖరస్వరాః ఉత్కటశబ్దాః| దిక్షు దీప్తాస్వితి ఆగ్నేయయామ్యనైరృతీషు| పున్నామానః ఖగా వామా ఇతి పున్నామధేయాః పక్షిణో వామపార్శ్వే వక్తారః శుభాః; తద్యథా- హంసకారండవచక్రవాకాదయః| స్త్రీసంజ్ఞా దక్షిణాః శుభా ఇతి కోకిలాబలాకాదయః స్త్రీసంజ్ఞా దక్షిణపార్శ్వవర్తినః శుభాః| ఏతేన స్త్రీపుంసంజ్ఞాః పక్షిణ ఇత్థమేవ శుభాః, అన్యథా అశుభాః, ఇతి పరమార్థతో విపరీతశకునమేవ కథితం భవతి| పూర్వానుక్తవిపరీతనిమిత్తం నిర్దిశన్నాహ- దక్షిణాదిత్యాది| అత్రాపి తద్విపర్యయేణ దక్షిణగమనం ప్రశస్తమిత్యుక్తం భవతి| నోభయమితి ఉభయమపి వామదక్షిణమపి గమనం న ప్రశస్తమిత్యర్థః| భాసేత్యాది భాసో గోకులచారీ గృధ్రవిశేషః| ఉభయమితి వామదక్షిణమితి| దర్శనం వా రుతమిత్యాది| కృకలాసః ‘కంటికాయా' ఇతి లోకే; పూర్వదేశీయాస్తు గిరిగిటమాచక్షతే| గోధాకృకలాసయోర్దర్శనం రుతం వామతో దక్షిణతః పురతః పృష్ఠతో వా న ప్రశస్తమితి| దూతైరనిష్టైరిత్యాది| అనిష్టైరితి నపుంసకగర్దభోష్ట్రరథప్రాప్తాదిభిస్తుల్యానాం సమానానామన్యేషామపి నృణాం దర్శనం ప్రస్థానే న ప్రశస్తం| కులత్థేత్యాది| కులత్థాదీనాం పాత్రమంగారాదిపూరితం చ నేష్టం న ప్రశస్తమిత్యర్థః| ప్రసన్నేతరమద్యానామిత్యాది| ప్రసన్నా మద్యస్యోపర్యచ్ఛో భాగః; తదితరేషాం మద్యానాం పూర్ణమప్రశస్తం, తథా రక్తసర్షపపూర్ణం చ న ప్రశస్తం| శవకాష్ఠేత్యాది శవాదీనాం పథి మార్గే సంగమాః సంయోగా న ప్రశస్తాః| శవో మృతకః| కాష్ఠం దారు, పలాశం పర్ణం| ‘శుష్కాణాం' ఇత్యత్ర స్థానే కేచిత్ ‘రూఢానాం' ఇతి పఠంతి| తేషాం మతే రూఢానాం పురాణానామిత్యర్థః| నేష్యంతే న ప్రశస్యంతే| పతితాః పంచ మహాపాతకినః| అంతఃస్థాః చండాలాదయః| దీనో నిరుత్సాహః||32-40||
Adhikarana 15 (41) · Śloka 41
మృదుః శీతోఽనుకూలశ్చ సుగంధిశ్చానిలః శుభః | ఖరోష్ణోఽనిష్టగంధశ్చ ప్రతిలోమశ్చ గర్హితః ||41||
मृदुः शीतोऽनुकूलश्च सुगन्धिश्चानिलः शुभः | खरोष्णोऽनिष्टगन्धश्च प्रतिलोमश्च गर्हितः ||४१||
🔊 Audio coming soon
అనిలం నిర్దిశన్నాహ- మృదురిత్యాది| అనుకూలః పృష్టానుగామీ| ప్రతిలోమః అభిముఖః||41||
Adhikarana 16 (42-43) · Śloka 43
గ్రంథ్యర్బుదాదిషు సదా ఛేదశబ్దస్తు పూజితః | విద్రధ్యుదరగుల్మేషు భేదశబ్దస్తథైవ చ ||42|| రక్తపిత్తాతిసారేషు రుద్ధశబ్దః ప్రశస్యతే | ఏవం వ్యాధివిశేషేణ నిమిత్తముపధారయేత్ ||43||
ग्रन्थ्यर्बुदादिषु सदा छेदशब्दस्तु पूजितः | विद्रध्युदरगुल्मेषु भेदशब्दस्तथैव च ||४२|| रक्तपित्तातिसारेषु रुद्धशब्दः प्रशस्यते | एवं व्याधिविशेषेण निमित्तमुपधारयेत् ||४३||
🔊 Audio coming soon
రోగవిశేషాదపి నిమిత్తవిశేషమనుక్తం నిర్దిశన్నాహ- గ్రంథీత్యాది| వ్యాధివిశేషేణ అనుక్తేన వ్యాధిభేదేనేత్యర్థః| నిమిత్తమితి శుభాశుభసూచకం| అన్యే తు- "ఏవం వ్యాధివిశేషేణ నిమిత్తముపధారయేత్" ఇత్యముం పాఠమన్యథా పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ, స చాభావాన్న లిఖితః||42-43||
Adhikarana 17 (44) · Śloka 44
తథైవాక్రుష్టహాకష్టమాక్రందరుదితస్వనాః | ఛర్ద్యాం వాతపురీషాణాం శబ్దో వై గర్దభోష్ట్రయోః ||44||
तथैवाक्रुष्टहाकष्टमाक्रन्दरुदितस्वनाः | छर्द्यां वातपुरीषाणां शब्दो वै गर्दभोष्ट्रयोः ||४४||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యం శబ్దనిమిత్తం దర్శయన్నాహ- తథైవేత్యాది| ఆక్రుష్టమాక్రోశః ఆక్రుష్టాదిభిః స్వనశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| హాకష్టంశబ్దః ఖేదార్థః| ఆక్రంద ఆక్రోశస్వనః| అముం శ్లోకం బాహుల్యేన న పఠంతి| పంజికాకారగయదాసేన తు విశిష్టపాఠశుద్ధికారేణ లిఖితో వ్యాఖ్యాతశ్చేత్యత్రాపి లిఖితః||44||
Adhikarana 18 (45) · Śloka 45
ప్రతిషిద్ధం తథా భగ్నం క్షుతం స్ఖలితమాహతం | దౌర్మనస్యం చ వైద్యస్య యాత్రాయాం న ప్రశస్యతే ||45||
प्रतिषिद्धं तथा भग्नं क्षुतं स्खलितमाहतम् | दौर्मनस्यं च वैद्यस्य यात्रायां न प्रशस्यते ||४५||
🔊 Audio coming soon
వైద్యస్యాపి గేహే వాగాదిచేష్టితం దర్శయన్నాహ- ప్రతీత్యాది| ప్రతిషిద్ధమితి నిషేధవచనం ‘మాగచ్ఛా ఇత్యాదికం, భగ్నం కీలకాదిభంగవచనం, క్షుతం ఛిక్కితం; త్రయమేతద్వాగ్విచేష్టితం| ‘భగ్నం' ఇత్యస్య స్థానే కేచిత్ ‘లగ్నం' ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- లగ్నం వస్త్రాదిసంగః| స్ఖలితమాహతమేతత్ కాయవిచేష్టితం| స్ఖలితం లుంఠనం పాదాదేః, ఆహతమితి ఆహననం| దౌర్మనస్యం చిత్తవిచేష్టితం||45||
Adhikarana 19 (46) · Śloka 46
ప్రవేశేఽప్యేతదుద్దేశాదవేక్ష్యం చ తథాఽఽతురే | ప్రతిద్వారం గృహే చాస్య పునరేతన్న గణ్యతే ||46||
प्रवेशेऽप्येतदुद्देशादवेक्ष्यं च तथाऽऽतुरे | प्रतिद्वारं गृहे चास्य पुनरेतन्न गण्यते ||४६||
🔊 Audio coming soon
వైద్యగృహవిధిమాతురగృహేఽప్యతిదిశన్నాహ- ప్రవేశే ఇత్యాది| ఏతత్ పూర్వోక్తం శుభాశుభనిమిత్తం, ప్రవేశేఽప్యవేక్ష్యం ద్రష్టవ్యం| ఉద్దేశాత్ సంక్షేపాత్| ఆతురే ఆతురగృహే| ప్రతిద్వారం ద్వారం ప్రతి| గృహే గృహాభ్యంతరే, అస్య ఆతురస్య, ఏతత్ పూర్వోక్తం నిమిత్తం, న గణ్యతే న మన్యత ఇత్యర్థః| కేచిత్ ‘ప్రతిద్వారం గృహం చాస్యా ఇత్యాది పాఠం మన్యంతే| ప్రతిశబ్దో లక్షణా(ణేఽ)ర్థే; తేన ద్వారం లక్షీకృత్య, గృహం చ లక్షీకృత్యేతి| అత్రోద్దేశాత్ సంక్షేపాదాతురేఽప్యవేక్ష్యమితి సంబంధః||46||
Adhikarana 20 (47-48) · Śloka 48
కేశభస్మాస్థికాష్ఠాశ్మతుషకార్పాసకంటకాః | ఖట్వోర్ధ్వపాదా మద్యాపో వసా తైలం తిలాస్తృణం ||47|| నపుంసకవ్యంగభగ్ననగ్నముండాసితాంబరాః | ప్రస్థానే వా ప్రవేశే వా నేష్యంతే దర్శనం గతాః ||48||
केशभस्मास्थिकाष्ठाश्मतुषकार्पासकण्टकाः | खट्वोर्ध्वपादा मद्यापो वसा तैलं तिलास्तृणम् ||४७|| नपुंसकव्यङ्गभग्ननग्नमुण्डासिताम्बराः | प्रस्थाने वा प्रवेशे वा नेष्यन्ते दर्शनं गताः ||४८||
🔊 Audio coming soon
ఆతురగృహే గతస్య యాత్రోన్ముఖస్య చ వైద్యస్య విపరీతనిమిత్తం దర్శయన్నాహ- కేశభస్మేత్యాది| ముండా ముండితముండాః| అసితాంబరా రక్తవస్త్రాః||47-48||
Adhikarana 21 (49-52) · Śloka 53
భాండానాం సంకరస్థానాం స్థానాత్ సంచారణం తథా | నిఖాతోత్పాటనం భంగః పతనం నిర్గమస్తథా ||49|| వైద్యాసనావసాదో వా రోగీ వా స్యాదధోముఖః | వైద్యం సంభాషమాణోఽంగం కుడ్యమాస్తరణాని వా ||50|| ప్రమృజ్యాద్వా ధునీయాద్వా కరౌ పృష్ఠం శిరస్తథా | హస్తం చాకృష్య వైద్యస్య న్యసేచ్ఛిరసి చోరసి ||51|| యో వైద్యమున్ముఖః పశ్యన్నున్మార్ష్టి స్వాంగమాతురః | న స సిధ్యతి వైద్యో వా గృహే యస్య న పూజ్యతే ||52|| భవనే పూజ్యతే వాఽపి యస్య వైద్యః స సిధ్యతి |53|
भाण्डानां सङ्करस्थानां स्थानात् सञ्चारणं तथा | निखातोत्पाटनं भङ्गः पतनं निर्गमस्तथा ||४९|| वैद्यासनावसादो वा रोगी वा स्यादधोमुखः | वैद्यं सम्भाषमाणोऽङ्गं कुड्यमास्तरणानि वा ||५०|| प्रमृज्याद्वा धुनीयाद्वा करौ पृष्ठं शिरस्तथा | हस्तं चाकृष्य वैद्यस्य न्यसेच्छिरसि चोरसि ||५१|| यो वैद्यमुन्मुखः पश्यन्नुन्मार्ष्टि स्वाङ्गमातुरः | न स सिध्यति वैद्यो वा गृहे यस्य न पूज्यते ||५२|| भवने पूज्यते वाऽपि यस्य वैद्यः स सिध्यति |५३|
🔊 Audio coming soon
ఏతత్పునరాతురగృహేఽపి గణ్యత ఇత్యాహ- భాండానామిత్యాది| భాండానాం ఉపకరణద్రవ్యాణాం| సంకరస్థానాం మిలితానాం| సంచారణం ఇతస్తతో నయనం| నిఖాతస్య భాండస్యోత్పాటనముద్ధరణమిత్యర్థః| భంగః స్ఫుటనం| పతనం హస్తాదేరధోభ్రంశః| నిర్గమో గృహాభ్యంతరాద్బాహ్యతో గమనం| అవసాదో భంగః| వైద్యం సంభాషమాణో వైద్యేన సహాలాపం కుర్వాణోఽంగం ప్రమృజ్యాత్, కుడ్యం భిత్తిం వా ఆస్తరణాని ప్రచ్ఛాదనవస్త్రాణి వా ప్రమృజ్యాత్ ప్రోంఛయేదిత్యర్థః| ధునీయాత్ కంపయేత్| కానిత్యాహ- కరౌ పృష్ఠం శిరస్తథా| న్యసేత్ నిక్షిపేత్| ఉన్ముఖః ఇతి ఊర్ధ్వముఖః| ఉన్మార్ష్టి ఊర్ధ్వం ప్రోచ్ఛతి| కేచిద్వృద్ధాః పఠంతి- న స సిధ్యతీత్యాది||49-52||-
Adhikarana 22 (53) · Śloka 54
శుభం శుభేషు దూతాదిష్వశుభం హ్యశుభేషు చ ||53|| ఆతురస్య ధ్రువం తస్మాద్దూతాదీన్ లక్షయేద్భిషక్ |54|
शुभं शुभेषु दूतादिष्वशुभं ह्यशुभेषु च ||५३|| आतुरस्य ध्रुवं तस्माद्दूतादीन् लक्षयेद्भिषक् |५४|
🔊 Audio coming soon
దూతాదేః శుభాశుభస్య యథాసంఖ్యం శుభాశుభమేవ ఫలం నిర్దిశన్నాహ- శుభమిత్యాది||53||-
Adhikarana 23 (54-66) · Śloka 66
స్వప్నానతః ప్రవక్ష్యామి మరణాయ శుభాయ చ ||54|| సుహృదో యాంశ్చ పశ్యంతి వ్యాధితో వా స్వయం తథా | స్నేహాభ్యక్తశరీరస్తు కరభవ్యాలగర్దభైః ||55|| వరాహైర్మహిషైర్వాఽపి యో యాయాద్దక్షిణాముఖః | రక్తాంబరధరా కృష్ణా హసంతీ ముక్తమూర్ధజా ||56|| యం చాకర్షతి బద్ధ్వా స్త్రీ నృత్యంతీ దక్షిణాముఖం | అంతావసాయిభిర్యో వాఽఽకృష్యతే దక్షిణాముఖః ||57|| పరిష్వజేరన్ యం వాఽపి ప్రేతాః ప్రవ్రజితా(న)స్తథా | ముహురాఘ్రాయతే యస్తు శ్వాపదైర్వికృతాననైః ||58|| పిబేన్మధు చ తైలం చ యో వా పంకేఽవసీదతి | పంకప్రదిగ్ధగాత్రో వా ప్రనృత్యేత్ ప్రహసేత్తథా ||59|| నిరంబరశ్చ యో రక్తాం ధారయేచ్ఛిరసా స్రజం | యస్య వంశో నలో వాఽపి తాలో వోరసి జాయతే ||60|| యం వా మత్స్యో గ్రసేద్యో వా జననీం ప్రవిశేన్నరః | పర్వతాగ్రాత్ పతేద్యో వా శ్వభ్రే వా తమసాఽఽవృతే ||61|| హ్రియేత స్రోతసా యో వా యో వా మౌండ్యమవాప్నుయాత్ | పరాజీయేత బధ్యేత కాకాద్యైర్వాఽభిభూయతే ||62|| పతనం తారకాదీనాం ప్రణాశం దీపచక్షుషోః | యః పశ్యేద్దేవతానాం వా ప్రకంపమవనేస్తథా ||63|| యస్య ఛర్దిర్విరేకో వా దశనాః ప్రపతంతి వా | శాల్మలీం కింశుకం యూపం వల్మీకం పారిభద్రకం ||64|| పుష్పాఢ్యం కోవిదారం వా చితాం వా యోఽధిరోహతి | కార్పాసతైలపిణ్యాకలోహాని లవణం తిలాన్ ||65|| లభేతాశ్నీత వా పక్వమన్నం యశ్చ పిబేత్ సురాం | స్వస్థః స లభతే వ్యాధిం వ్యాధితో మృత్యుమృచ్ఛతి ||66||
स्वप्नानतः प्रवक्ष्यामि मरणाय शुभाय च ||५४|| सुहृदो यांश्च पश्यन्ति व्याधितो वा स्वयं तथा | स्नेहाभ्यक्तशरीरस्तु करभव्यालगर्दभैः ||५५|| वराहैर्महिषैर्वाऽपि यो यायाद्दक्षिणामुखः | रक्ताम्बरधरा कृष्णा हसन्ती मुक्तमूर्धजा ||५६|| यं चाकर्षति बद्ध्वा स्त्री नृत्यन्ती दक्षिणामुखम् | अन्तावसायिभिर्यो वाऽऽकृष्यते दक्षिणामुखः ||५७|| परिष्वजेरन् यं वाऽपि प्रेताः प्रव्रजिता(न)स्तथा | मुहुराघ्रायते यस्तु श्वापदैर्विकृताननैः ||५८|| पिबेन्मधु च तैलं च यो वा पङ्केऽवसीदति | पङ्कप्रदिग्धगात्रो वा प्रनृत्येत् प्रहसेत्तथा ||५९|| निरम्बरश्च यो रक्तां धारयेच्छिरसा स्रजम् | यस्य वंशो नलो वाऽपि तालो वोरसि जायते ||६०|| यं वा मत्स्यो ग्रसेद्यो वा जननीं प्रविशेन्नरः | पर्वताग्रात् पतेद्यो वा श्वभ्रे वा तमसाऽऽवृते ||६१|| ह्रियेत स्रोतसा यो वा यो वा मौण्ड्यमवाप्नुयात् | पराजीयेत बध्येत काकाद्यैर्वाऽभिभूयते ||६२|| पतनं तारकादीनां प्रणाशं दीपचक्षुषोः | यः पश्येद्देवतानां वा प्रकम्पमवनेस्तथा ||६३|| यस्य छर्दिर्विरेको वा दशनाः प्रपतन्ति वा | शाल्मलीं किंशुकं यूपं वल्मीकं पारिभद्रकम् ||६४|| पुष्पाढ्यं कोविदारं वा चितां वा योऽधिरोहति | कार्पासतैलपिण्याकलोहानि लवणं तिलान् ||६५|| लभेताश्नीत वा पक्वमन्नं यश्च पिबेत् सुराम् | स्वस्थः स लभते व्याधिं व्याधितो मृत्युमृच्छति ||६६||
🔊 Audio coming soon
దూతాదిశేషం స్వప్నం దర్శయన్నాహ- స్వప్నానిత్యాది| నిద్రోపప్లుతేన రజోయుక్తేన మనసా విషయగ్రహణం స్వప్నః| సుహృద్దృష్టాః స్వప్నా నిమిత్తమాత్రమేవ; స్వయం దృష్టాస్తు ప్రకృత్యాదివర్జం గురుతరాః| అశుభస్వప్నాన్నిదర్శయన్నాహ- స్నేహేత్యాది| కరభాదిష్వారుహ్య తైలాభ్యక్తశరీరః సన్ యో యాయాద్గచ్ఛేత్; అనేన దుఃస్వప్నేన షణ్మాసైర్మ్రియతే పరం రాజయక్ష్మణా రోగేణ| అంతావసాయిభిః చాండాలైః| పరిష్వజేరన్ ఆలింగేయుః| ప్రవ్రజితాః శైవపాశుపతాదయః| ముహుర్వారంవారం| ఆఘ్రాయతే చుంబ్యతే, ‘భక్ష్యతే ఇత్యంతే| శ్వాపదైః వ్యాఘ్రాదిభిః| పిబేన్మధు చ తైలం చేతి మధు పుష్పరసః| చకారద్వయాదేకైకశః పానమత్ర జ్ఞేయం; కేచిదత్ర మధు మద్యమిత్యాహుః; తన్న, కేవలస్య మద్యస్య పానం ప్రశస్తం స్వప్నాధ్యాయశాస్త్రేషు కథితం; యత్ర తు సురాపానమశోభనమిత్యుక్తం, తత్ర సురా పిష్టమయీ గ్రాహ్యా| పంకేఽవసీదతీతి పంకే కర్దమే, అవసీదతి బ్రుడతీత్యర్థః, పంకావసాదస్తు సద్యోమృత్యుకరః| రక్తాం స్రజం రక్తపుష్పమాలాం| గ్రసేదితి గిలతీత్యర్థః| జననీం ప్రవిశేదితి మాతురుదరే ప్రవిశతీత్యర్థః| శ్వభ్రే వివరే| తమసాఽఽవృతే అంధకారవేష్టితే| హ్రియేత నీయేత, స్రోతసా నాడ్యా| మౌండ్యం కృత్తకేశతా| పరాజీయేత పరాజితో భవతీత్యర్థః| బధ్యేత బంధనం ప్రాప్నుయాదిత్యర్థః| తారకాదీనామితి ఆదిగ్రహణాచ్చంద్రాదిగ్రహణం| ప్రణాశం దీపచక్షుషోరితి స్వప్నేఽకస్మాద్దీపం నష్టం పశ్యతి, స్వచక్షుషీ విగలితే పశ్యతీత్యర్థః| దేవతానాం ప్రకంపమితి దేవతానాం దేవతాప్రతిమానాం కంపమిత్యర్థః| అవనేః పృథివ్యాః| యూపో యజ్ఞపశుబంధనకాష్ఠం , పారిభద్రకో నింబవృక్షః, కోవిదారః కాంచనారః| లౌహాని లోహమయాని వస్తూని| పక్వమన్నం సిద్ధమిత్యర్థః; కేచిదన్నస్థానే ‘మాంసం' ఇతి పఠంతి| సురా పిష్టమయీ న తు మద్యం, తస్య శోభనత్వాత్| ఋచ్ఛతి ప్రాప్నోతీత్యర్థః||54-66||
Adhikarana 24 (67) · Śloka 67
యథాస్వం ప్రకృతిస్వప్నో విస్మృతో విహతస్తథా | చింతాకృతో దివా దృష్టో భవంత్యఫలదాస్తు తే ||67||
यथास्वं प्रकृतिस्वप्नो विस्मृतो विहतस्तथा | चिन्ताकृतो दिवा दृष्टो भवन्त्यफलदास्तु ते ||६७||
🔊 Audio coming soon
విఫలాన్ స్వప్నాననరిష్టభూతాన్ దర్శయన్నాహ- యథాస్వమిత్యాది| స్వస్యాః ప్రకృతేరనతిక్రమేణ యథాస్వం, యథా- వాతప్రకృతౌ ‘వియతి గచ్ఛతి సంభ్రమేణ చ; (శా. అ. 4), పిత్తప్రకృతౌ ‘సంపశ్యేదపి చ హుతాశవిద్యుదుల్కాః' (శా. అ. 4), శ్లేష్మప్రకృతౌ ‘ప్రసుప్తః సన్ కమలహంసచక్రవాకాన్ సంపశ్యేదపి చ జలాశయాన్ మనోజ్ఞాణ్ (శా. అ. 4)| విస్మృతోఽతిశయేన న స్మృతః| విహతః పూర్వం విరూపో దృష్టః స చానంతరం విశిష్టేన స్వప్నేన హతః| ఉక్తం చ- “అకల్యాణమపి స్వప్నం దృష్ట్వా తత్రైవ యః పునః| సౌమ్యం పశ్యేచ్ఛుభాకారం తస్య విద్యాచ్ఛుభం ఫలం”- (చ. ఇ. అ. 5) ఇతి| తథాగ్రహణాత్ సుస్వప్నం దృష్ట్వాఽస్వపతాం సద్యఃఫలత్వం మహాఫలత్వం చ సూచ్యతే| అన్యే తు ‘విహితశ్చ యః' ఇతి పఠంతి| దివాదృష్ట ఇతి 'స్వప్నః' ఇతి శేషః| భవంత్యఫలదాస్తు తే ఇతి తుశబ్దశ్చకారార్థః, తేనాతిహ్రస్వాతిదీర్ఘప్రథమయామదృష్టాశ్చాఫలాః సముచ్చీయంతే| ‘భవత్యఫల ఏవ సా ఇతి కేచిత్ పఠంతి||67||
Adhikarana 25 (68-70) · Śloka 71
జ్వరితానాం శునా సఖ్యం కపిసఖ్యం తు శోషిణాం | ఉన్మాదే రాక్షసైః ప్రేతైరపస్మారే ప్రవర్తనం ||68|| మేహాతిసారిణాం తోయపానం స్నేహస్య కుష్ఠినాం | గుల్మేషు స్థావరోత్పత్తిః కోష్ఠే, మూర్ధ్ని శిరోరుజి ||69|| శష్కులీభక్షణం ఛర్ద్యామధ్వా శ్వాసపిపాసయోః | హారిద్రం భోజనం వాఽపి యస్య స్యాత్ పాండురోగిణః ||70|| రక్తపిత్తీ పిబేద్యస్తు శోణితం స వినశ్యతి |71|
ज्वरितानां शुना सख्यं कपिसख्यं तु शोषिणाम् | उन्मादे राक्षसैः प्रेतैरपस्मारे प्रवर्तनम् ||६८|| मेहातिसारिणां तोयपानं स्नेहस्य कुष्ठिनाम् | गुल्मेषु स्थावरोत्पत्तिः कोष्ठे, मूर्ध्नि शिरोरुजि ||६९|| शष्कुलीभक्षणं छर्द्यामध्वा श्वासपिपासयोः | हारिद्रं भोजनं वाऽपि यस्य स्यात् पाण्डुरोगिणः ||७०|| रक्तपित्ती पिबेद्यस्तु शोणितं स विनश्यति |७१|
🔊 Audio coming soon
ఉత్తరతంత్రపఠితవిశిష్టవ్యాధిషు విశిష్టమేవ స్వప్నదర్శనారిష్టం దర్శయన్నాహ- జ్వరితానామిత్యాది| శునా సఖ్యమితి కుక్కురేణ సహ మైత్ర్యం, కపిసఖ్యమితి వానరమైత్ర్యం| ప్రవర్తనశబ్ద ఉన్మాదాపస్మారాభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| గుల్మేషు గుల్మరోగేషు, స్థావరోత్పత్తిర్వృక్షోత్పత్తిః, కోష్ఠే ఉదరే| మూర్ధ్ని మస్తకే స్థావరోత్పత్తిః, శిరోరుజి మస్తకవ్యథాయాం| ఛర్ద్యాం ‘చణకాదిపిష్టకృతా సతిలా తైలభృష్టా శష్కులీత్యుచ్యతే, తస్యా భక్షణం| అధ్వా మార్గః, తత్ర గమనం, శ్వాసపిపాసయోః| హారిద్రమితి హరిద్రారక్తభోజనభక్షణమిత్యర్థః||68-70||
Adhikarana 26 (71-74) · Śloka 74
స్వప్నానేవంవిధాన్ దృష్ట్వా ప్రాతరుత్థాయ యత్నవాన్ ||71|| దద్యాన్మాషాంస్తిలాంల్లోహం విప్రేభ్యః కాంచనం తథా | జపేచ్చాపి శుభాన్ మంత్రాన్ గాయత్రీం త్రిపదాం తథా ||72|| దృష్ట్వా తు ప్రథమే యామే స్వప్యాద్ ధ్యాత్వా పునః శుభం | జపేద్వాఽన్యతమం వేదం బ్రహ్మచారీ సమాహితః ||73|| న చాచక్షీత కస్మైచిద్దృష్ట్వా స్వప్నమశోభనం | దేవతాయతనే చైవ వసేద్రాత్రిత్రయం తథా | విప్రాంశ్చ పూజయేన్నిత్యం దుఃస్వప్నాత్ ప్రవిముచ్యతే ||74||
स्वप्नानेवंविधान् दृष्ट्वा प्रातरुत्थाय यत्नवान् ||७१|| दद्यान्माषांस्तिलांल्लोहं विप्रेभ्यः काञ्चनं तथा | जपेच्चापि शुभान् मन्त्रान् गायत्रीं त्रिपदां तथा ||७२|| दृष्ट्वा तु प्रथमे यामे स्वप्याद् ध्यात्वा पुनः शुभम् | जपेद्वाऽन्यतमं वेदं ब्रह्मचारी समाहितः ||७३|| न चाचक्षीत कस्मैचिद्दृष्ट्वा स्वप्नमशोभनम् | देवतायतने चैव वसेद्रात्रित्रयं तथा | विप्रांश्च पूजयेन्नित्यं दुःस्वप्नात् प्रविमुच्यते ||७४||
🔊 Audio coming soon
అశుభస్వప్నదర్శనే కించిచ్చికిత్సితమాహ- స్వప్నానిత్యాది| ప్రథమే యామే ప్రథమప్రహరే| దృష్ట్వా విలోక్య దుఃస్వప్నం| స్వప్యాత్ శయీత| కిం కృత్వా? ధ్యాత్వా శుభం కల్యాణమిత్యర్థః| యద్యపి ప్రథమయామలక్ష్య(దృష్ట) స్వప్నస్య నిష్ఫలత్వం కథితం, తథాఽపి దుఃస్వప్నభయాదయం విధిః కర్తవ్యః| అన్యతమం ఏకతమం| సమాహితః సావధానః| న చాచక్షీత న చ కథయేత్||71-74||
Adhikarana 27 (75-81) · Śloka 81
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ప్రశస్తం స్వప్నదర్శనం | దేవాన్ ద్విజాంగోవృషభాన్ జీవతః సుహృదో నృపాన్ ||75|| సమిద్ధమగ్నిం సాధూంశ్చ నిర్మలాని జలాని చ | పశ్యేత్ కల్యాణలాభాయ వ్యాధేరపగమాయ చ ||76|| మాంసం మత్స్యాన్ స్రజః శ్వేతా వాసాంసి చ ఫలాని చ | లభేత ధనలాభాయ వ్యాధేరపగమాయ చ ||77|| మహాప్రాసాదసఫలవృక్షవారణపర్వతాన్ | ఆరోహేద్ద్రవ్యలాభాయ వ్యాధేరపగమాయ చ ||78|| నదీనదసముద్రాంశ్చ క్షుభితాన్ కలుషోదకాన్ | తరేత్ కల్యాణలాభాయ వ్యాధేరపగమాయ చ ||79|| ఉరగో వా జలౌకో వా భ్రమరో వాఽపి యం దశేత్ | ఆరోగ్యం నిర్దిశేత్తస్య ధనలాభం చ బుద్ధిమాన్ ||80|| ఏవం రూపాఞ్ శుభాన్ స్వప్నాన్ యః పశ్యేద్వ్యాధితో నరః | స దీర్ఘాయురితి జ్ఞేయస్తస్మై కర్మ సమాచరేత్ ||81||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रशस्तं स्वप्नदर्शनम् | देवान् द्विजान्गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान् ||७५|| समिद्धमग्निं साधूंश्च निर्मलानि जलानि च | पश्येत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७६|| मांसं मत्स्यान् स्रजः श्वेता वासांसि च फलानि च | लभेत धनलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७७|| महाप्रासादसफलवृक्षवारणपर्वतान् | आरोहेद्द्रव्यलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७८|| नदीनदसमुद्रांश्च क्षुभितान् कलुषोदकान् | तरेत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७९|| उरगो वा जलौको वा भ्रमरो वाऽपि यं दशेत् | आरोग्यं निर्दिशेत्तस्य धनलाभं च बुद्धिमान् ||८०|| एवं रूपाञ् शुभान् स्वप्नान् यः पश्येद्व्याधितो नरः | स दीर्घायुरिति ज्ञेयस्तस्मै कर्म समाचरेत् ||८१||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| సుహృదో మిత్రాణి| సమిద్ధమగ్నిం ప్రజ్వలితం వహ్నిం| కల్యాణలాభాయేతి శుభవస్తుప్రాప్తయ ఇత్యర్థః| అపగమో నివృత్తిః| నద్యో గంగాద్యాః, నదాః శోణాద్యాః ప్రసిద్ధాః, క్షుభితాన్ ప్రచలితాన్ వృద్ధిం గతానిత్యర్థః, కలుషోదకాన్ యత ఏవ క్షుభితానత ఏవాప్రశస్తోదకానిత్యర్థః| ఉరగః సర్పః, దశేద్భక్షయేత్||75-81||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే విపరీతావిపరీతస్వప్ననిదర్శనీయో నామైకోనత్రింశత్తమోఽధ్యాయః ||29||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఏకోనత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||29||