28. viparītāviparītavraṇavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો વિપરીતાવિપરીતવ્રણવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| ફલાગ્નિજલવૃષ્ટીનાં પુષ્પધૂમામ્બુદા યથા | ખ્યાપયન્તિ ભવિષ્યત્ત્વં તથા રિષ્ટાનિ પઞ્ચતામ્ ||૩||

નિયતાનિયતભેદેન દ્વિવિધમરિષ્ટં પ્રકાશયિતુમાહ- ફલાગ્નીત્યાદિ| અત્ર યથા પુષ્પં ફલસ્ય ભવિષ્યત્ત્વં ખ્યાપયતિ, કોઽર્થઃ? પુષ્પં ફલં ભવિષ્યતીતિ; યથા ચ ધૂમોઽગ્નિં ખ્યાપયતિ, યથાઽમ્બુદો જલવૃષ્ટિમ્, એવમરિષ્ટાનિ પઞ્ચતાં મૃત્યું ખ્યાપયન્તિ; ‘ભાવિનીમ્’ ઇતિ શેષઃ| અરિષ્ટાન્યત્ર મરણલક્ષણાનિ| નનુ, અત્ર કિમર્થં પુષ્પધૂમામ્બુદા ઇતિ બહવો દુષ્ટાન્તા ઉક્તાઃ? એકેનૈવ ગતાર્થત્વાત્| ઉચ્યતે, પુષ્પામ્બુદૌ હેતૂ ફલજલવૃષ્ટ્યોર્જ્ઞાપકાવનિયતૌ, ન હ્યવશ્યં કારણેન કાર્યં કર્તવ્યમેવ; ઇત્યનેનાનિયતદૃષ્ટાન્તેન દૂતદિનિમિત્તજમરિષ્ટમનિયતમુક્તં; ધૂમાત્ કાર્યાદગ્નેઃ કારણસ્ય યજ્ જ્ઞાનં તન્નિયતમ્, એતેન નિયતદૃષ્ટાન્તેન દોષજમરિષ્ટં નિયતમુક્તમ્; ઇત્યનિયતનિયતભેદેન દ્વિવિધમરિષ્ટં પ્રકાશયન્તિ બહવો દૃષ્ટાન્તા ઇતિ ન દોષઃ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

તાનિ સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રમાદાદ્વા તથૈવાશુ વ્યતિક્રમાત્ | ગૃહ્યન્તે નોદ્ગતાન્યજ્ઞૈર્મુમૂર્ષોર્ન ત્વસમ્ભવાત્ ||૪|| ધ્રુવં તુ મરણં રિષ્ટે... |૫|

અવશ્યમેવારિષ્ટસ્ય મરણભવનં દર્શયન્નાહ- તાનીત્યાદિ| મુમૂર્ષોઃ મર્તુમિચ્છોઃ પ્રાણિન ઉદ્ગતાન્યપિ પ્રકટિતાન્યપ્યરિષ્ટાન્યજ્ઞૈર્મનુષ્યૈર્ન ગૃહ્યન્તે ન જ્ઞાયન્તે| કુતો હેતોરિત્યાહ- સૌક્ષ્મ્યાદિતિ; પરમાણુવત્| પ્રમાદાદ્વેતિ મદિરામદમત્તસ્ય વસ્તુન્યવિમર્શ ઇવ| આશુ વ્યતિક્રમાદિતિ યદૈવારિષ્ટમુત્પન્નં તદૈવ મરણાદિતિ, ઉત્પલશતપત્રવ્યતિભેદવત્; અન્યે ત્વાશુવ્યતિક્રમં યદૈવારિષ્ટમુત્પન્નં તદૈવ નિવર્તત ઇતિ મન્યન્તે| ન ત્વસમ્ભવાદિતિ ન પુનરસમ્ભવાન્ન ગૃહ્યન્તે, અપિતુ સમ્ભવન્ત્યપ્યરિષ્ટાન્યુક્તૈઃ કારણૈરજ્ઞૈર્ન ગૃહ્યન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ| દોષજમરિષ્ટમધિકૃત્ય અરિષ્ટેન મરણસ્ય નિયતત્વં દર્શયન્નાહ- ધ્રુવમિત્યાદિ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

... બ્રાહ્મણૈસ્તત્ કિલામલૈઃ | રસાયનતપોજપ્યતત્પરૈર્વા નિવાર્યતે ||૫||

રિષ્ટેઽપિ મરણનિવૃત્તિમુપાયવિશેષૈરાહ- બ્રાહ્મણૈરિત્યાદિ| કિલશબ્દોઽત્રાગમાર્થં સૂચયતિ; એવં કિલ આગમે પ્રતિપાદિતમિત્યર્થઃ| અમલૈરિતિ રાગાદિદોષરહિતૈઃ| બ્રાહ્મણેભ્યોઽપરાનપિ દર્શયન્નાહ- રસાયનતપોજપ્યેત્યાદિ|- રસાયનપરા ઇતિ સ્વભાવવ્યાધિનિવારણવિશિષ્ટૌષધચિન્તકાઃ, તે રસવીર્યૌષધપ્રભાવેણ મરણં નિવારયન્તિ| તથા તપઃપરાઃ તપસ્વિનઃ, તેઽપિ વિશિષ્ટતપઃપ્રભાવેણ મરણં નિવારયન્તિ | જપ્યપરાઃ સિદ્ધમન્ત્રચિન્તકાઃ, તેઽપિ મન્ત્રશક્તિયુક્તાઃ પઞ્ચત્વં નિષેધયન્તિ | એતચ્ચ નિયતાનિયતરિષ્ટવિષયં જ્ઞેયમ્||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

નક્ષત્રપીડા બહુધા યથા કાલં વિપચ્યતે | તથૈવારિષ્ટપાકં ચ બ્રુવતે બહવો જનાઃ ||૬||

કથં પુનઃ કાલાન્તરે પઞ્ચવિંશતિવર્ષાદાવરિષ્ટપીડા ભવતીત્યાહ- નક્ષત્રેત્યાદિ|- વિપચ્યતે ફલતીત્યર્થઃ| પાકઃ ફલમ્||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

અસિદ્ધિમાપ્નુયાલ્લોકે પ્રતિકુર્વન્ ગતાયુષઃ | અતોઽરિષ્ટાનિ યત્નેન લક્ષયેત્ કુશલો ભિષક્ ||૭||

અરિષ્ટાપરિજ્ઞાનદોષં દર્શયન્નાહ- અસિદ્ધિમિત્યાદિ|અસિદ્ધિં ધર્માર્થકામાદીનાં હાનિમ્||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ગન્ધવર્ણરસાદીનાં વિશેષાણાં સ્વભાવતઃ | વૈકૃતં યત્ તદાચષ્ટે વ્રણિનઃ પક્વલક્ષણમ્ ||૮||

અસ્ય તન્ત્રસ્ય શલ્યત્વાત્તત્ર ચ વ્રણસ્ય પ્રાધાન્યાત્તસ્યૈવારિષ્ટાનિ પ્રાઙ્નિર્દેષ્ટુમાહ- ગન્ધેત્યાદિ | ગન્ધવર્ણરસાદીનામિતિ આદિગ્રહણેન શબ્દસ્પર્શયોરપિ સઙ્ગ્રહઃ; એતેન પઞ્ચાપીન્દ્રિયાર્થા ઉક્તા ભવન્તિ, રૂપસ્ય વર્ણગ્રહણેન ગૃહીતત્વાત્| સ્વભાવતઃ પ્રકૃતિતો યદ્વૈકૃતમન્યથાત્વં, તદાચષ્ટે તત્ કથયતિ, વ્રણિનઃ પુરુષસ્ય, પક્વલક્ષણં પાતલક્ષણં, યથા પક્વં ફલં પતત્યેવ તથાઽસાવપિ વ્રણી પતત્યેવેત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

કટુસ્તીક્ષ્ણશ્ચ વિસ્રશ્ચ ગન્ધસ્તુ પવનાદિભિઃ | લોહગન્ધિસ્તુ રક્તેન વ્યામિશ્રઃ સાન્નિપાતિકઃ ||૯|| લાજાતસીતૈલસમાઃ કિઞ્ચિદ્વિસ્રાશ્ચ ગન્ધતઃ | જ્ઞેયાઃ પ્રકૃતિગન્ધાઃ સ્યુઃ ... |૧૦|

તત્ર પ્રાકૃતં ગન્ધં દર્શયન્નાહ- કટુરિત્યાદિ| અત્ર લાજાતસીતૈલસમાસ્ત્રયો ગન્ધા યથાસઙ્ખ્યેન વાતપૈત્તિક-વાતશ્લૈષ્મિક-પિત્તશ્લૈષ્મિકા દ્વન્દ્વજા જ્ઞેયાઃ| એતે ત્રયોઽપીષદ્વિસ્રાશ્ચ સ્વભાવાજ્જ્ઞેયાઃ| અતસીશબ્દેનાતસીતૈલં, તૈલં તિલતૈલમ્| જ્ઞેયાઃ પ્રકૃતિગન્ધાઃ સ્યુરિતિ જ્ઞાતવ્યાઃ પ્રકૃતિગન્ધા ભવેયુરિતિ| ‘કટુસ્તીવ્રશ્ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૯||-

Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12

... રતોઽન્યદ્ગન્ધવૈકૃતમ્ ||૧૦|| મદ્યાગુર્વાજ્યસુમનાપદ્મચન્દનચમ્પકૈઃ | સગન્ધા દિવ્યગન્ધાશ્ચ મુમૂર્ષૂણાં વ્રણાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૧|| શ્વવાજિમૂષિકધ્વાઙ્ક્ષપૂતિવલ્લૂરમત્કુણૈઃ | સગન્ધાઃ પઙ્કગન્ધાશ્ચ ભૂમિગન્ધાશ્ચ ગર્હિતાઃ ||૧૨||

વિકૃતિગન્ધાન્ દર્શયન્નાહ- અત ઇત્યાદિ| અતોઽન્યદ્ગન્ધવૈકૃતમિતિ અત એભ્યઃ પૂર્વોક્તેભ્યઃ કટ્વાદિપ્રાકૃતગન્ધેભ્યોઽન્યદ્ગન્ધવૈકૃતમ્| તાનેવ વિકૃતગન્ધાનાહ- મદ્યેત્યાદિ| સુમના જાતી, સગન્ધાઃ સમગન્ધાઃ| દિવ્યગન્ધા ઇતિ અપરોઽપિ ય ઉત્તમગન્ધઃ| મુમૂર્ષૂણામિતિ મર્તુમિચ્છૂનાં પ્રાણિનામ્| શ્વા કુક્કુરઃ, ધ્વાઙ્ક્ષઃ કાકઃ, પૂતિવલ્લૂરં પૂયસહિતં શુષ્કમાંસં, મત્કુણાઃ શય્યાદિજાઃ ક્ષુદ્રકીટાઃ, એતૈઃ સમાનગન્ધા ઇત્યર્થઃ||૧૦-૧૨||

Adhikarana 9 (13-15) · Śloka 15

કુઙ્કુમધ્યામકઙ્કુષ્ઠસવર્ણાઃ પિત્તકોપતઃ | ન દહ્યન્તે ન ચૂષ્યન્તે ભિષક્ તાન્ પરિવર્જયેત્ ||૧૩|| કણ્ડૂમન્તઃ સ્થિરાઃ શ્વેતાઃ સ્નિગ્ધાઃ કફનિમિત્તતઃ | દૂયન્તે વાઽપિ દહ્યન્તે ભિષક્ તાન્ પરિવર્જયેત્ ||૧૪|| કૃષ્ણાસ્તુ યે તનુસ્રાવા વાતજા મર્મતાપિનઃ | સ્વલ્પામપિ ન કુર્વન્તિ રુજં તાન્ પરિવર્જયેત્ ||૧૫||

વર્ણાન્નિર્દેષ્ટુમાહ- કુઙ્કુમેત્યાદિ| ધ્યામ ઈષત્કૃષ્ણઃ| ન દહ્યન્તે ન દાહયુક્તા ભવન્તિ| ચૂષ્યન્ત ઇતિ ચૂષણમિવ વેદનાવિશેષઃ| પિત્તવર્ણે સતિ યત્ પિત્તવેદના દાહાદિકા ન ભવન્તિ, તદ્વૈકૃતં વર્ણસ્ય| કેચિત્ “શ્યામાકુઙ્કુમકઙ્કુષ્ઠસવર્ણાઃ પિત્તદોષતઃ| ન દહ્યન્તે ન દૂયન્તે ભિષક્ તાન્ પરિવર્જયેત્”- ઇતિ પાઠં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શ્યામા પ્રિયઙ્ગુઃ, કઙ્કુષ્ઠં સુવર્ણક્ષીરિનિર્યાસઃ, ન દહ્યન્તે નાતિતપ્યન્તે ન દૂયન્તે ન પરિતપ્યન્તે કિન્તુ પરિતાપમાત્રયુક્તા ભવન્તિ” ઇતિ| સ ચ નિબન્ધેષુ ન દૃશ્યતે; યત્ર તુ દૃશ્યતે, તત્ર ગડ્ડરિકાપ્રવાહઃ, તસ્માત્ પૂર્વઃ પાઠો ન્યાય્યઃ| કણ્ડૂમન્ત ઇત્યાદિકાઃ કફેન, તેષાં દાહરુજે વર્ણવૈકૃતં; દૂયન્તે ઇતિ પીડાં કુર્વન્તિ| કૃષ્ણાશ્ચેત્યાદિ યે વાતજા વ્રણાઃ કૃષ્ણાસ્તનુસ્રાવા મર્મતાપિનશ્ચ યદા સ્વલ્પામપિ પીડાં ન કુર્વન્તિ તદા વાતજે વર્ણવૈકૃતમ્| અત્ર રસવૈકૃતં યદ્યપિ નોક્તં તથાઽપિ વાતપિત્તકફવ્રણેષુ યથાક્રમં કષાયકટુમધુરેષુ પિપીલિકાદ્યુપસર્પણાદનુક્તમપિ જ્ઞેયં, ગન્ધવર્ણરસાદીનામિત્યત્રોદ્દેશસૂત્રે રસસ્યોક્તત્વાત્||૧૩-૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 17

ક્ષ્વેડન્તિ ઘુર્ઘુરાયન્તે જ્વલન્તીવ ચ યે વ્રણાઃ | ત્વઙ્માંસસ્થાશ્ચ પવનં સશબ્દં વિસૃજન્તિ યે ||૧૬|| યે ચ મર્મસ્વસમ્ભૂતા ભવન્ત્યત્યર્થવેદનાઃ |૧૭|

શબ્દવૈકૃતં દર્શયન્નાહ- ક્ષ્વેડન્તીત્યાદિ| ક્ષ્વેડન્તિ ખટખટાશબ્દં કુર્વન્તિ| ઘુર્ઘુરાયન્ત ઇતિ શ્વમાર્જારાદીનાં કોપાદન્તર્ગતશબ્દો ઘુર્ઘુરાશબ્દ ઉચ્યતે| જ્વલન્તીવેતિ જ્વલન્ત ઇવ દૃશ્યન્તે| ત્વઙ્માંસસ્થાનાં વ્રણાનાં સશબ્દપવનવાહિત્વં શબ્દવૈકૃતં, કોષ્ઠગતાનાં તુ સશબ્દપવનવાહિત્વં પ્રકૃતિરેવ||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 18

દહ્યન્તે ચાન્તરત્યર્થં બહિઃ શીતાશ્ચ યે વ્રણાઃ ||૧૭|| દહ્યન્તે બહિરત્યર્થં ભવન્ત્યન્તશ્ચ શીતલાઃ |૧૮|

સ્પર્શવૈકૃતમધિકૃત્યાહ- દહ્યન્તે ઇત્યાદિ||૧૭||-

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

શક્તિધ્વજરથાઃ કુન્તવાજિવારણગોવૃષાઃ ||૧૮|| યેષુ ચાપ્યવભાસેરન્ પ્રાસાદાકૃતયસ્તથા | ચૂર્ણાવકીર્ણા ઇવ યે ભાન્તિચાનવચૂર્ણિતાઃ ||૧૯||

આકૃતિવિશેષવૈકૃતમધિકૃત્યાહ- શક્તીત્યાદિ| શક્તિરાયુધવિશેષઃ, ધ્વજઃ પતાકાદણ્ડઃ| યેષુ વ્રણેષુ| અવભાસેરન્ શોભન્તે| પ્રાસાદો દેવતાનરેન્દ્રાણામધિષ્ઠાનમ્, આકૃતિરત્ર રૂપમેવ| રૂપં ચ પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થમધ્યે| અપરમપિ રૂપવિશેષમાહ- ચૂર્ણાવકીર્ણા ઇત્યાદિ| અત્રાપિ સામાન્યાકારેણ રૂપમેવ બોદ્ધવ્યમ્||૧૮-૧૯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

પ્રાણમાંસક્ષયશ્વાસકાસારોચકપીડિતાઃ | પ્રવૃદ્ધપૂયરુધિરા વ્રણા યેષાં ચ મર્મસુ ||૨૦||

ગન્ધાદિવૈકૃતં સમાપ્ય, ઉપદ્રવાસાધ્યત્વં પ્રસઙ્ગતો યુક્ત્યાગતં દર્શયન્નાહ- પ્રાણેત્યાદિ| પ્રાણક્ષયઃ શક્તિલક્ષણબલક્ષયઃ, માંસક્ષય ઉપચયલક્ષણબલક્ષયઃ||૨૦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

ક્રિયાભિઃ સમ્યગારબ્ધા ન સિદ્ધ્યન્તિ ચ યે વ્રણાઃ | વર્જયેત્તાનપિ પ્રાજ્ઞઃ સંરક્ષન્નાત્મનો યશઃ ||૨૧||

અનુક્તમપ્યશેષારિષ્ટમુપગૃહ્ણન્નાહ- ક્રિયાભિરિત્યાદિ||૨૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિપરીતાવિપરીતવ્રણવિજ્ઞાનીયો નામાષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૮||