28. viparītāviparītavraṇavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ਅਥਾਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾਵਿਪਰੀਤਵ੍ਰਣਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨|| ਫਲਾਗ੍ਨਿਜਲਵਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪੁਸ੍ਪਧੂਮਾਮ੍ਬੁਦਾ ਯਥਾ | ਖ੍ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ ਭਵਿਸ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਰਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪਞ੍ਚਤਾਮ੍ ||੩||

ਨਿਯਤਾਨਿਯਤਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਰਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਫਲਾਗ੍ਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਯਥਾ ਪੁਸ੍ਪਂ ਫਲਸ੍ਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਂ ਖ੍ਯਾਪਯਤਿ, ਕੋਰ੍ਥਃ? ਪੁਸ੍ਪਂ ਫਲਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ; ਯਥਾ ਚ ਧੂਮੋਗ੍ਨਿਂ ਖ੍ਯਾਪਯਤਿ, ਯਥਾਮ੍ਬੁਦੋ ਜਲਵਸ੍ਟਿਮ੍, ਏਵਮਰਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪਞ੍ਚਤਾਂ ਮਤ੍ਯੁਂ ਖ੍ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ; ‘ਭਾਵਿਨੀਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਰਣਲਕ੍ਸਣਾਨਿ| ਨਨੁ, ਅਤ੍ਰ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪੁਸ੍ਪਧੂਮਾਮ੍ਬੁਦਾ ਇਤਿ ਬਹਵੋ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ? ਏਕੇਨੈਵ ਗਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪੁਸ੍ਪਾਮ੍ਬੁਦੌ ਹੇਤੂ ਫਲਜਲਵਸ੍ਟ੍ਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਪਕਾਵਨਿਯਤੌ, ਨ ਹ੍ਯਵਸ਼੍ਯਂ ਕਾਰਣੇਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵ; ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਨਿਯਤਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦੂਤਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜਮਰਿਸ੍ਟਮਨਿਯਤਮੁਕ੍ਤਂ; ਧੂਮਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਾਦਗ੍ਨੇਃ ਕਾਰਣਸ੍ਯ ਯਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਨ੍ਨਿਯਤਮ੍, ਏਤੇਨ ਨਿਯਤਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦੋਸਜਮਰਿਸ੍ਟਂ ਨਿਯਤਮੁਕ੍ਤਮ੍; ਇਤ੍ਯਨਿਯਤਨਿਯਤਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਰਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਬਹਵੋ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾ ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੧-੩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

ਤਾਨਿ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਵਾ ਤਥੈਵਾਸ਼ੁ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ | ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨੋਦ੍ਗਤਾਨ੍ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਮੁਮੂਰ੍ਸੋਰ੍ਨ ਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ||੪|| ਧ੍ਰੁਵਂ ਤੁ ਮਰਣਂ ਰਿਸ੍ਟੇ... |੫|

ਅਵਸ਼੍ਯਮੇਵਾਰਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਮਰਣਭਵਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਮੂਰ੍ਸੋਃ ਮਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੋਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨ ਉਦ੍ਗਤਾਨ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਕਟਿਤਾਨ੍ਯਪ੍ਯਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਮਨੁਸ੍ਯੈਰ੍ਨ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਿ; ਪਰਮਾਣੁਵਤ੍| ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਵੇਤਿ ਮਦਿਰਾਮਦਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਇਵ| ਆਸ਼ੁ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਯਦੈਵਾਰਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਦੈਵ ਮਰਣਾਦਿਤਿ, ਉਤ੍ਪਲਸ਼ਤਪਤ੍ਰਵ੍ਯਤਿਭੇਦਵਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਸ਼ੁਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਂ ਯਦੈਵਾਰਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਦੈਵ ਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨ ਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਾਦਿਤਿ ਨ ਪੁਨਰਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ਨ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਪਿਤੁ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਯਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ ਕਾਰਣੈਰਜ੍ਞੈਰ੍ਨ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਦੋਸਜਮਰਿਸ੍ਟਮਧਿਕਤ੍ਯ ਅਰਿਸ੍ਟੇਨ ਮਰਣਸ੍ਯ ਨਿਯਤਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਧ੍ਰੁਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

... ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਸ੍ਤਤ੍ ਕਿਲਾਮਲੈਃ | ਰਸਾਯਨਤਪੋਜਪ੍ਯਤਤ੍ਪਰੈਰ੍ਵਾ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ ||੫||

ਰਿਸ੍ਟੇਪਿ ਮਰਣਨਿਵਤ੍ਤਿਮੁਪਾਯਵਿਸ਼ੇਸੈਰਾਹ- ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਲਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਗਮਾਰ੍ਥਂ ਸੂਚਯਤਿ; ਏਵਂ ਕਿਲ ਆਗਮੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮਲੈਰਿਤਿ ਰਾਗਾਦਿਦੋਸਰਹਿਤੈਃ| ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋਪਰਾਨਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰਸਾਯਨਤਪੋਜਪ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਰਸਾਯਨਪਰਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਵ੍ਯਾਧਿਨਿਵਾਰਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੌਸਧਚਿਨ੍ਤਕਾਃ, ਤੇ ਰਸਵੀਰ੍ਯੌਸਧਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਮਰਣਂ ਨਿਵਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਤਪਃਪਰਾਃ ਤਪਸ੍ਵਿਨਃ, ਤੇਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤਪਃਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਮਰਣਂ ਨਿਵਾਰਯਨ੍ਤਿ | ਜਪ੍ਯਪਰਾਃ ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਤ੍ਰਚਿਨ੍ਤਕਾਃ, ਤੇਪਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਨਿਸੇਧਯਨ੍ਤਿ | ਏਤਚ੍ਚ ਨਿਯਤਾਨਿਯਤਰਿਸ੍ਟਵਿਸਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਪੀਡਾ ਬਹੁਧਾ ਯਥਾ ਕਾਲਂ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ | ਤਥੈਵਾਰਿਸ੍ਟਪਾਕਂ ਚ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਬਹਵੋ ਜਨਾਃ ||੬||

ਕਥਂ ਪੁਨਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਾਦਾਵਰਿਸ੍ਟਪੀਡਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਫਲਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਕਃ ਫਲਮ੍||੬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ਅਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਲ੍ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਗਤਾਯੁਸਃ | ਅਤੋਰਿਸ੍ਟਾਨਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ ||੭||

ਅਰਿਸ੍ਟਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸਿਦ੍ਧਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|ਅਸਿਦ੍ਧਿਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਦੀਨਾਂ ਹਾਨਿਮ੍||੭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ | ਵੈਕਤਂ ਯਤ੍ ਤਦਾਚਸ੍ਟੇ ਵ੍ਰਣਿਨਃ ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੮||

ਅਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਰਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਗਨ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ | ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯੋਰਪਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ; ਏਤੇਨ ਪਞ੍ਚਾਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾ ਉਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਰੂਪਸ੍ਯ ਵਰ੍ਣਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਤੋ ਯਦ੍ਵੈਕਤਮਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ, ਤਦਾਚਸ੍ਟੇ ਤਤ੍ ਕਥਯਤਿ, ਵ੍ਰਣਿਨਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਪਾਤਲਕ੍ਸਣਂ, ਯਥਾ ਪਕ੍ਵਂ ਫਲਂ ਪਤਤ੍ਯੇਵ ਤਥਾਸਾਵਪਿ ਵ੍ਰਣੀ ਪਤਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ਕਟੁਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ਪਵਨਾਦਿਭਿਃ | ਲੋਹਗਨ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ ||੯|| ਲਾਜਾਤਸੀਤੈਲਸਮਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਤਃ | ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਗਨ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ... |੧੦|

ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਗਨ੍ਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਟੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਲਾਜਾਤਸੀਤੈਲਸਮਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਨ੍ਧਾ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕ-ਵਾਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕ-ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਏਤੇ ਤ੍ਰਯੋਪੀਸਦ੍ਵਿਸ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਅਤਸੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤਸੀਤੈਲਂ, ਤੈਲਂ ਤਿਲਤੈਲਮ੍| ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਗਨ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਗਨ੍ਧਾ ਭਵੇਯੁਰਿਤਿ| ‘ਕਟੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੯||-

Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12

... ਰਤੋਨ੍ਯਦ੍ਗਨ੍ਧਵੈਕਤਮ੍ ||੧੦|| ਮਦ੍ਯਾਗੁਰ੍ਵਾਜ੍ਯਸੁਮਨਾਪਦ੍ਮਚਨ੍ਦਨਚਮ੍ਪਕੈਃ | ਸਗਨ੍ਧਾ ਦਿਵ੍ਯਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਮੁਮੂਰ੍ਸੂਣਾਂ ਵ੍ਰਣਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੧|| ਸ਼੍ਵਵਾਜਿਮੂਸਿਕਧ੍ਵਾਙ੍ਕ੍ਸਪੂਤਿਵਲ੍ਲੂਰਮਤ੍ਕੁਣੈਃ | ਸਗਨ੍ਧਾਃ ਪਙ੍ਕਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਭੂਮਿਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਹਿਤਾਃ ||੧੨||

ਵਿਕਤਿਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤੋਨ੍ਯਦ੍ਗਨ੍ਧਵੈਕਤਮਿਤਿ ਅਤ ਏਭ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਕਟ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਾਕਤਗਨ੍ਧੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦ੍ਗਨ੍ਧਵੈਕਤਮ੍| ਤਾਨੇਵ ਵਿਕਤਗਨ੍ਧਾਨਾਹ- ਮਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ, ਸਗਨ੍ਧਾਃ ਸਮਗਨ੍ਧਾਃ| ਦਿਵ੍ਯਗਨ੍ਧਾ ਇਤਿ ਅਪਰੋਪਿ ਯ ਉਤ੍ਤਮਗਨ੍ਧਃ| ਮੁਮੂਰ੍ਸੂਣਾਮਿਤਿ ਮਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮ੍| ਸ਼੍ਵਾ ਕੁਕ੍ਕੁਰਃ, ਧ੍ਵਾਙ੍ਕ੍ਸਃ ਕਾਕਃ, ਪੂਤਿਵਲ੍ਲੂਰਂ ਪੂਯਸਹਿਤਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਂ, ਮਤ੍ਕੁਣਾਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾਦਿਜਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੀਟਾਃ, ਏਤੈਃ ਸਮਾਨਗਨ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦-੧੨||

Adhikarana 9 (13-15) · Śloka 15

ਕੁਙ੍ਕੁਮਧ੍ਯਾਮਕਙ੍ਕੁਸ੍ਠਸਵਰ੍ਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਤਃ | ਨ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚੂਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਕ੍ ਤਾਨ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੩|| ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਕਫਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ | ਦੂਯਨ੍ਤੇ ਵਾਪਿ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਕ੍ ਤਾਨ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੪|| ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਤਨੁਸ੍ਰਾਵਾ ਵਾਤਜਾ ਮਰ੍ਮਤਾਪਿਨਃ | ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਮਪਿ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਰੁਜਂ ਤਾਨ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੫||

ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਕੁਙ੍ਕੁਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧ੍ਯਾਮ ਈਸਤ੍ਕਸ੍ਣਃ| ਨ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਚੂਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਚੂਸਣਮਿਵ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਣੇ ਸਤਿ ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵੇਦਨਾ ਦਾਹਾਦਿਕਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਵੈਕਤਂ ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ| ਕੇਚਿਤ੍ “ਸ਼੍ਯਾਮਾਕੁਙ੍ਕੁਮਕਙ੍ਕੁਸ੍ਠਸਵਰ੍ਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤਦੋਸਤਃ| ਨ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਦੂਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਕ੍ ਤਾਨ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍”- ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ, ਕਙ੍ਕੁਸ੍ਠਂ ਸੁਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰਿਨਿਰ੍ਯਾਸਃ, ਨ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤਿਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਦੂਯਨ੍ਤੇ ਨ ਪਰਿਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਿਨ੍ਤੁ ਪਰਿਤਾਪਮਾਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ| ਸ ਚ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸੁ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ; ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਗਡ੍ਡਰਿਕਾਪ੍ਰਵਾਹਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਃ ਪਾਠੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਃ| ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਃ ਕਫੇਨ, ਤੇਸਾਂ ਦਾਹਰੁਜੇ ਵਰ੍ਣਵੈਕਤਂ; ਦੂਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਪੀਡਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕਸ੍ਣਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯੇ ਵਾਤਜਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਤਨੁਸ੍ਰਾਵਾ ਮਰ੍ਮਤਾਪਿਨਸ਼੍ਚ ਯਦਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਮਪਿ ਪੀਡਾਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਵਾਤਜੇ ਵਰ੍ਣਵੈਕਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਰਸਵੈਕਤਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨੋਕ੍ਤਂ ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਵ੍ਰਣੇਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਕਸਾਯਕਟੁਮਧੁਰੇਸੁ ਪਿਪੀਲਿਕਾਦ੍ਯੁਪਸਰ੍ਪਣਾਦਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਦੇਸ਼ਸੂਤ੍ਰੇ ਰਸਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੩-੧੫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 17

ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨ੍ਤਿ ਘੁਰ੍ਘੁਰਾਯਨ੍ਤੇ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤੀਵ ਚ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ | ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਵਨਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਸਜਨ੍ਤਿ ਯੇ ||੧੬|| ਯੇ ਚ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਸਮ੍ਭੂਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਵੇਦਨਾਃ |੧੭|

ਸ਼ਬ੍ਦਵੈਕਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨ੍ਤਿ ਖਟਖਟਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਘੁਰ੍ਘੁਰਾਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਮਾਰ੍ਜਾਰਾਦੀਨਾਂ ਕੋਪਾਦਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਘੁਰ੍ਘੁਰਾਸ਼ਬ੍ਦ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਜ੍ਵਲਨ੍ਤੀਵੇਤਿ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤ ਇਵ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਪਵਨਵਾਹਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਬ੍ਦਵੈਕਤਂ, ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਨਾਂ ਤੁ ਸਸ਼ਬ੍ਦਪਵਨਵਾਹਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰੇਵ||੧੬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 18

ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਾਨ੍ਤਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬਹਿਃ ਸ਼ੀਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੧੭|| ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਹਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਃ |੧੮|

ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵੈਕਤਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ- ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੭||-

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

ਸ਼ਕ੍ਤਿਧ੍ਵਜਰਥਾਃ ਕੁਨ੍ਤਵਾਜਿਵਾਰਣਗੋਵਸਾਃ ||੧੮|| ਯੇਸੁ ਚਾਪ੍ਯਵਭਾਸੇਰਨ੍ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਕਤਯਸ੍ਤਥਾ | ਚੂਰ੍ਣਾਵਕੀਰ੍ਣਾ ਇਵ ਯੇ ਭਾਨ੍ਤਿਚਾਨਵਚੂਰ੍ਣਿਤਾਃ ||੧੯||

ਆਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਵੈਕਤਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਕ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਾਯੁਧਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਧ੍ਵਜਃ ਪਤਾਕਾਦਣ੍ਡਃ| ਯੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ| ਅਵਭਾਸੇਰਨ੍ ਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਾਸਾਦੋ ਦੇਵਤਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍, ਆਕਤਿਰਤ੍ਰ ਰੂਪਮੇਵ| ਰੂਪਂ ਚ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯੇ| ਅਪਰਮਪਿ ਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਚੂਰ੍ਣਾਵਕੀਰ੍ਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਕਾਰੇਣ ਰੂਪਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੮-੧੯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

ਪ੍ਰਾਣਮਾਂਸਕ੍ਸਯਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਰੋਚਕਪੀਡਿਤਾਃ | ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਪੂਯਰੁਧਿਰਾ ਵ੍ਰਣਾ ਯੇਸਾਂ ਚ ਮਰ੍ਮਸੁ ||੨੦||

ਗਨ੍ਧਾਦਿਵੈਕਤਂ ਸਮਾਪ੍ਯ, ਉਪਦ੍ਰਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਗਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਬਲਕ੍ਸਯਃ, ਮਾਂਸਕ੍ਸਯ ਉਪਚਯਲਕ੍ਸਣਬਲਕ੍ਸਯਃ||੨੦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਃ ਸਮ੍ਯਗਾਰਬ੍ਧਾ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ | ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਾਨਪਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਂਰਕ੍ਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਨੋ ਯਸ਼ਃ ||੨੧||

ਅਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਸ਼ੇਸਾਰਿਸ੍ਟਮੁਪਗਹ੍ਣਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਪਰੀਤਾਵਿਪਰੀਤਵ੍ਰਣਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੮||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੮||