28. viparītāviparītavraṇavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತೋ ವಿಪರೀತಾವಿಪರೀತವ್ರಣವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ಫಲಾಗ್ನಿಜಲವೃಷ್ಟೀನಾಂ ಪುಷ್ಪಧೂಮಾಮ್ಬುದಾ ಯಥಾ | ಖ್ಯಾಪಯನ್ತಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ತ್ವಂ ತಥಾ ರಿಷ್ಟಾನಿ ಪಞ್ಚತಾಮ್ ||೩||

ನಿಯತಾನಿಯತಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮರಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಕಾಶಯಿತುಮಾಹ- ಫಲಾಗ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಯಥಾ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಸ್ಯ ಭವಿಷ್ಯತ್ತ್ವಂ ಖ್ಯಾಪಯತಿ, ಕೋಽರ್ಥಃ? ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ; ಯಥಾ ಚ ಧೂಮೋಽಗ್ನಿಂ ಖ್ಯಾಪಯತಿ, ಯಥಾಽಮ್ಬುದೋ ಜಲವೃಷ್ಟಿಮ್, ಏವಮರಿಷ್ಟಾನಿ ಪಞ್ಚತಾಂ ಮೃತ್ಯುಂ ಖ್ಯಾಪಯನ್ತಿ; ‘ಭಾವಿನೀಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅರಿಷ್ಟಾನ್ಯತ್ರ ಮರಣಲಕ್ಷಣಾನಿ| ನನು, ಅತ್ರ ಕಿಮರ್ಥಂ ಪುಷ್ಪಧೂಮಾಮ್ಬುದಾ ಇತಿ ಬಹವೋ ದುಷ್ಟಾನ್ತಾ ಉಕ್ತಾಃ? ಏಕೇನೈವ ಗತಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ, ಪುಷ್ಪಾಮ್ಬುದೌ ಹೇತೂ ಫಲಜಲವೃಷ್ಟ್ಯೋರ್ಜ್ಞಾಪಕಾವನಿಯತೌ, ನ ಹ್ಯವಶ್ಯಂ ಕಾರಣೇನ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ; ಇತ್ಯನೇನಾನಿಯತದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದೂತದಿನಿಮಿತ್ತಜಮರಿಷ್ಟಮನಿಯತಮುಕ್ತಂ; ಧೂಮಾತ್ ಕಾರ್ಯಾದಗ್ನೇಃ ಕಾರಣಸ್ಯ ಯಜ್ ಜ್ಞಾನಂ ತನ್ನಿಯತಮ್, ಏತೇನ ನಿಯತದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದೋಷಜಮರಿಷ್ಟಂ ನಿಯತಮುಕ್ತಮ್; ಇತ್ಯನಿಯತನಿಯತಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮರಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಕಾಶಯನ್ತಿ ಬಹವೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾ ಇತಿ ನ ದೋಷಃ||೧-೩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

ತಾನಿ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್ ಪ್ರಮಾದಾದ್ವಾ ತಥೈವಾಶು ವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್ | ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ನೋದ್ಗತಾನ್ಯಜ್ಞೈರ್ಮುಮೂರ್ಷೋರ್ನ ತ್ವಸಮ್ಭವಾತ್ ||೪|| ಧ್ರುವಂ ತು ಮರಣಂ ರಿಷ್ಟೇ... |೫|

ಅವಶ್ಯಮೇವಾರಿಷ್ಟಸ್ಯ ಮರಣಭವನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಮುಮೂರ್ಷೋಃ ಮರ್ತುಮಿಚ್ಛೋಃ ಪ್ರಾಣಿನ ಉದ್ಗತಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಕಟಿತಾನ್ಯಪ್ಯರಿಷ್ಟಾನ್ಯಜ್ಞೈರ್ಮನುಷ್ಯೈರ್ನ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ನ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ| ಕುತೋ ಹೇತೋರಿತ್ಯಾಹ- ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಿತಿ; ಪರಮಾಣುವತ್| ಪ್ರಮಾದಾದ್ವೇತಿ ಮದಿರಾಮದಮತ್ತಸ್ಯ ವಸ್ತುನ್ಯವಿಮರ್ಶ ಇವ| ಆಶು ವ್ಯತಿಕ್ರಮಾದಿತಿ ಯದೈವಾರಿಷ್ಟಮುತ್ಪನ್ನಂ ತದೈವ ಮರಣಾದಿತಿ, ಉತ್ಪಲಶತಪತ್ರವ್ಯತಿಭೇದವತ್; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಶುವ್ಯತಿಕ್ರಮಂ ಯದೈವಾರಿಷ್ಟಮುತ್ಪನ್ನಂ ತದೈವ ನಿವರ್ತತ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ನ ತ್ವಸಮ್ಭವಾದಿತಿ ನ ಪುನರಸಮ್ಭವಾನ್ನ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ಅಪಿತು ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯಪ್ಯರಿಷ್ಟಾನ್ಯುಕ್ತೈಃ ಕಾರಣೈರಜ್ಞೈರ್ನ ಗೃಹ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ದೋಷಜಮರಿಷ್ಟಮಧಿಕೃತ್ಯ ಅರಿಷ್ಟೇನ ಮರಣಸ್ಯ ನಿಯತತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಧ್ರುವಮಿತ್ಯಾದಿ||೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

... ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಸ್ತತ್ ಕಿಲಾಮಲೈಃ | ರಸಾಯನತಪೋಜಪ್ಯತತ್ಪರೈರ್ವಾ ನಿವಾರ್ಯತೇ ||೫||

ರಿಷ್ಟೇಽಪಿ ಮರಣನಿವೃತ್ತಿಮುಪಾಯವಿಶೇಷೈರಾಹ- ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಲಶಬ್ದೋಽತ್ರಾಗಮಾರ್ಥಂ ಸೂಚಯತಿ; ಏವಂ ಕಿಲ ಆಗಮೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮಲೈರಿತಿ ರಾಗಾದಿದೋಷರಹಿತೈಃ| ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯೋಽಪರಾನಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಸಾಯನತಪೋಜಪ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|- ರಸಾಯನಪರಾ ಇತಿ ಸ್ವಭಾವವ್ಯಾಧಿನಿವಾರಣವಿಶಿಷ್ಟೌಷಧಚಿನ್ತಕಾಃ, ತೇ ರಸವೀರ್ಯೌಷಧಪ್ರಭಾವೇಣ ಮರಣಂ ನಿವಾರಯನ್ತಿ| ತಥಾ ತಪಃಪರಾಃ ತಪಸ್ವಿನಃ, ತೇಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟತಪಃಪ್ರಭಾವೇಣ ಮರಣಂ ನಿವಾರಯನ್ತಿ | ಜಪ್ಯಪರಾಃ ಸಿದ್ಧಮನ್ತ್ರಚಿನ್ತಕಾಃ, ತೇಽಪಿ ಮನ್ತ್ರಶಕ್ತಿಯುಕ್ತಾಃ ಪಞ್ಚತ್ವಂ ನಿಷೇಧಯನ್ತಿ | ಏತಚ್ಚ ನಿಯತಾನಿಯತರಿಷ್ಟವಿಷಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ನಕ್ಷತ್ರಪೀಡಾ ಬಹುಧಾ ಯಥಾ ಕಾಲಂ ವಿಪಚ್ಯತೇ | ತಥೈವಾರಿಷ್ಟಪಾಕಂ ಚ ಬ್ರುವತೇ ಬಹವೋ ಜನಾಃ ||೬||

ಕಥಂ ಪುನಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿವರ್ಷಾದಾವರಿಷ್ಟಪೀಡಾ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ನಕ್ಷತ್ರೇತ್ಯಾದಿ|- ವಿಪಚ್ಯತೇ ಫಲತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಕಃ ಫಲಮ್||೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಅಸಿದ್ಧಿಮಾಪ್ನುಯಾಲ್ಲೋಕೇ ಪ್ರತಿಕುರ್ವನ್ ಗತಾಯುಷಃ | ಅತೋಽರಿಷ್ಟಾನಿ ಯತ್ನೇನ ಲಕ್ಷಯೇತ್ ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ ||೭||

ಅರಿಷ್ಟಾಪರಿಜ್ಞಾನದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸಿದ್ಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ|ಅಸಿದ್ಧಿಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾದೀನಾಂ ಹಾನಿಮ್||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಸ್ವಭಾವತಃ | ವೈಕೃತಂ ಯತ್ ತದಾಚಷ್ಟೇ ವ್ರಣಿನಃ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ ||೮||

ಅಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಶಲ್ಯತ್ವಾತ್ತತ್ರ ಚ ವ್ರಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಸ್ಯೈವಾರಿಷ್ಟಾನಿ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಗನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ | ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಯೋರಪಿ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ; ಏತೇನ ಪಞ್ಚಾಪೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾ ಉಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ರೂಪಸ್ಯ ವರ್ಣಗ್ರಹಣೇನ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ಸ್ವಭಾವತಃ ಪ್ರಕೃತಿತೋ ಯದ್ವೈಕೃತಮನ್ಯಥಾತ್ವಂ, ತದಾಚಷ್ಟೇ ತತ್ ಕಥಯತಿ, ವ್ರಣಿನಃ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಪಾತಲಕ್ಷಣಂ, ಯಥಾ ಪಕ್ವಂ ಫಲಂ ಪತತ್ಯೇವ ತಥಾಽಸಾವಪಿ ವ್ರಣೀ ಪತತ್ಯೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ಕಟುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ ವಿಸ್ರಶ್ಚ ಗನ್ಧಸ್ತು ಪವನಾದಿಭಿಃ | ಲೋಹಗನ್ಧಿಸ್ತು ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ ||೯|| ಲಾಜಾತಸೀತೈಲಸಮಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಸ್ರಾಶ್ಚ ಗನ್ಧತಃ | ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಗನ್ಧಾಃ ಸ್ಯುಃ ... |೧೦|

ತತ್ರ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಗನ್ಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕಟುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಲಾಜಾತಸೀತೈಲಸಮಾಸ್ತ್ರಯೋ ಗನ್ಧಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ವಾತಪೈತ್ತಿಕ-ವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕ-ಪಿತ್ತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏತೇ ತ್ರಯೋಽಪೀಷದ್ವಿಸ್ರಾಶ್ಚ ಸ್ವಭಾವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಅತಸೀಶಬ್ದೇನಾತಸೀತೈಲಂ, ತೈಲಂ ತಿಲತೈಲಮ್| ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಗನ್ಧಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಗನ್ಧಾ ಭವೇಯುರಿತಿ| ‘ಕಟುಸ್ತೀವ್ರಶ್ಚ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೯||-

Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12

... ರತೋಽನ್ಯದ್ಗನ್ಧವೈಕೃತಮ್ ||೧೦|| ಮದ್ಯಾಗುರ್ವಾಜ್ಯಸುಮನಾಪದ್ಮಚನ್ದನಚಮ್ಪಕೈಃ | ಸಗನ್ಧಾ ದಿವ್ಯಗನ್ಧಾಶ್ಚ ಮುಮೂರ್ಷೂಣಾಂ ವ್ರಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೧|| ಶ್ವವಾಜಿಮೂಷಿಕಧ್ವಾಙ್ಕ್ಷಪೂತಿವಲ್ಲೂರಮತ್ಕುಣೈಃ | ಸಗನ್ಧಾಃ ಪಙ್ಕಗನ್ಧಾಶ್ಚ ಭೂಮಿಗನ್ಧಾಶ್ಚ ಗರ್ಹಿತಾಃ ||೧೨||

ವಿಕೃತಿಗನ್ಧಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತೋಽನ್ಯದ್ಗನ್ಧವೈಕೃತಮಿತಿ ಅತ ಏಭ್ಯಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಭ್ಯಃ ಕಟ್ವಾದಿಪ್ರಾಕೃತಗನ್ಧೇಭ್ಯೋಽನ್ಯದ್ಗನ್ಧವೈಕೃತಮ್| ತಾನೇವ ವಿಕೃತಗನ್ಧಾನಾಹ- ಮದ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಮನಾ ಜಾತೀ, ಸಗನ್ಧಾಃ ಸಮಗನ್ಧಾಃ| ದಿವ್ಯಗನ್ಧಾ ಇತಿ ಅಪರೋಽಪಿ ಯ ಉತ್ತಮಗನ್ಧಃ| ಮುಮೂರ್ಷೂಣಾಮಿತಿ ಮರ್ತುಮಿಚ್ಛೂನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್| ಶ್ವಾ ಕುಕ್ಕುರಃ, ಧ್ವಾಙ್ಕ್ಷಃ ಕಾಕಃ, ಪೂತಿವಲ್ಲೂರಂ ಪೂಯಸಹಿತಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಂ, ಮತ್ಕುಣಾಃ ಶಯ್ಯಾದಿಜಾಃ ಕ್ಷುದ್ರಕೀಟಾಃ, ಏತೈಃ ಸಮಾನಗನ್ಧಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೨||

Adhikarana 9 (13-15) · Śloka 15

ಕುಙ್ಕುಮಧ್ಯಾಮಕಙ್ಕುಷ್ಠಸವರ್ಣಾಃ ಪಿತ್ತಕೋಪತಃ | ನ ದಹ್ಯನ್ತೇ ನ ಚೂಷ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಕ್ ತಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೩|| ಕಣ್ಡೂಮನ್ತಃ ಸ್ಥಿರಾಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಕಫನಿಮಿತ್ತತಃ | ದೂಯನ್ತೇ ವಾಽಪಿ ದಹ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಕ್ ತಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೪|| ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತು ಯೇ ತನುಸ್ರಾವಾ ವಾತಜಾ ಮರ್ಮತಾಪಿನಃ | ಸ್ವಲ್ಪಾಮಪಿ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ ರುಜಂ ತಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೫||

ವರ್ಣಾನ್ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಕುಙ್ಕುಮೇತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಯಾಮ ಈಷತ್ಕೃಷ್ಣಃ| ನ ದಹ್ಯನ್ತೇ ನ ದಾಹಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ಚೂಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಚೂಷಣಮಿವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ಪಿತ್ತವರ್ಣೇ ಸತಿ ಯತ್ ಪಿತ್ತವೇದನಾ ದಾಹಾದಿಕಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ತದ್ವೈಕೃತಂ ವರ್ಣಸ್ಯ| ಕೇಚಿತ್ “ಶ್ಯಾಮಾಕುಙ್ಕುಮಕಙ್ಕುಷ್ಠಸವರ್ಣಾಃ ಪಿತ್ತದೋಷತಃ| ನ ದಹ್ಯನ್ತೇ ನ ದೂಯನ್ತೇ ಭಿಷಕ್ ತಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್”- ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಶ್ಯಾಮಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ, ಕಙ್ಕುಷ್ಠಂ ಸುವರ್ಣಕ್ಷೀರಿನಿರ್ಯಾಸಃ, ನ ದಹ್ಯನ್ತೇ ನಾತಿತಪ್ಯನ್ತೇ ನ ದೂಯನ್ತೇ ನ ಪರಿತಪ್ಯನ್ತೇ ಕಿನ್ತು ಪರಿತಾಪಮಾತ್ರಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ| ಸ ಚ ನಿಬನ್ಧೇಷು ನ ದೃಶ್ಯತೇ; ಯತ್ರ ತು ದೃಶ್ಯತೇ, ತತ್ರ ಗಡ್ಡರಿಕಾಪ್ರವಾಹಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಃ ಪಾಠೋ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ಕಣ್ಡೂಮನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿಕಾಃ ಕಫೇನ, ತೇಷಾಂ ದಾಹರುಜೇ ವರ್ಣವೈಕೃತಂ; ದೂಯನ್ತೇ ಇತಿ ಪೀಡಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕೃಷ್ಣಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಯೇ ವಾತಜಾ ವ್ರಣಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತನುಸ್ರಾವಾ ಮರ್ಮತಾಪಿನಶ್ಚ ಯದಾ ಸ್ವಲ್ಪಾಮಪಿ ಪೀಡಾಂ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದಾ ವಾತಜೇ ವರ್ಣವೈಕೃತಮ್| ಅತ್ರ ರಸವೈಕೃತಂ ಯದ್ಯಪಿ ನೋಕ್ತಂ ತಥಾಽಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫವ್ರಣೇಷು ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಕಷಾಯಕಟುಮಧುರೇಷು ಪಿಪೀಲಿಕಾದ್ಯುಪಸರ್ಪಣಾದನುಕ್ತಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾದೀನಾಮಿತ್ಯತ್ರೋದ್ದೇಶಸೂತ್ರೇ ರಸಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೧೩-೧೫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 17

ಕ್ಷ್ವೇಡನ್ತಿ ಘುರ್ಘುರಾಯನ್ತೇ ಜ್ವಲನ್ತೀವ ಚ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ | ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸ್ಥಾಶ್ಚ ಪವನಂ ಸಶಬ್ದಂ ವಿಸೃಜನ್ತಿ ಯೇ ||೧೬|| ಯೇ ಚ ಮರ್ಮಸ್ವಸಮ್ಭೂತಾ ಭವನ್ತ್ಯತ್ಯರ್ಥವೇದನಾಃ |೧೭|

ಶಬ್ದವೈಕೃತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ಷ್ವೇಡನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷ್ವೇಡನ್ತಿ ಖಟಖಟಾಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಘುರ್ಘುರಾಯನ್ತ ಇತಿ ಶ್ವಮಾರ್ಜಾರಾದೀನಾಂ ಕೋಪಾದನ್ತರ್ಗತಶಬ್ದೋ ಘುರ್ಘುರಾಶಬ್ದ ಉಚ್ಯತೇ| ಜ್ವಲನ್ತೀವೇತಿ ಜ್ವಲನ್ತ ಇವ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸ್ಥಾನಾಂ ವ್ರಣಾನಾಂ ಸಶಬ್ದಪವನವಾಹಿತ್ವಂ ಶಬ್ದವೈಕೃತಂ, ಕೋಷ್ಠಗತಾನಾಂ ತು ಸಶಬ್ದಪವನವಾಹಿತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿರೇವ||೧೬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 18

ದಹ್ಯನ್ತೇ ಚಾನ್ತರತ್ಯರ್ಥಂ ಬಹಿಃ ಶೀತಾಶ್ಚ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ ||೧೭|| ದಹ್ಯನ್ತೇ ಬಹಿರತ್ಯರ್ಥಂ ಭವನ್ತ್ಯನ್ತಶ್ಚ ಶೀತಲಾಃ |೧೮|

ಸ್ಪರ್ಶವೈಕೃತಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ದಹ್ಯನ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೭||-

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

ಶಕ್ತಿಧ್ವಜರಥಾಃ ಕುನ್ತವಾಜಿವಾರಣಗೋವೃಷಾಃ ||೧೮|| ಯೇಷು ಚಾಪ್ಯವಭಾಸೇರನ್ ಪ್ರಾಸಾದಾಕೃತಯಸ್ತಥಾ | ಚೂರ್ಣಾವಕೀರ್ಣಾ ಇವ ಯೇ ಭಾನ್ತಿಚಾನವಚೂರ್ಣಿತಾಃ ||೧೯||

ಆಕೃತಿವಿಶೇಷವೈಕೃತಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ಶಕ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಶಕ್ತಿರಾಯುಧವಿಶೇಷಃ, ಧ್ವಜಃ ಪತಾಕಾದಣ್ಡಃ| ಯೇಷು ವ್ರಣೇಷು| ಅವಭಾಸೇರನ್ ಶೋಭನ್ತೇ| ಪ್ರಾಸಾದೋ ದೇವತಾನರೇನ್ದ್ರಾಣಾಮಧಿಷ್ಠಾನಮ್, ಆಕೃತಿರತ್ರ ರೂಪಮೇವ| ರೂಪಂ ಚ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಮಧ್ಯೇ| ಅಪರಮಪಿ ರೂಪವಿಶೇಷಮಾಹ- ಚೂರ್ಣಾವಕೀರ್ಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾಕಾರೇಣ ರೂಪಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೮-೧೯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯಶ್ವಾಸಕಾಸಾರೋಚಕಪೀಡಿತಾಃ | ಪ್ರವೃದ್ಧಪೂಯರುಧಿರಾ ವ್ರಣಾ ಯೇಷಾಂ ಚ ಮರ್ಮಸು ||೨೦||

ಗನ್ಧಾದಿವೈಕೃತಂ ಸಮಾಪ್ಯ, ಉಪದ್ರವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಙ್ಗತೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾಗತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯಃ ಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಬಲಕ್ಷಯಃ, ಮಾಂಸಕ್ಷಯ ಉಪಚಯಲಕ್ಷಣಬಲಕ್ಷಯಃ||೨೦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಸಮ್ಯಗಾರಬ್ಧಾ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯನ್ತಿ ಚ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ | ವರ್ಜಯೇತ್ತಾನಪಿ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಸಂರಕ್ಷನ್ನಾತ್ಮನೋ ಯಶಃ ||೨೧||

ಅನುಕ್ತಮಪ್ಯಶೇಷಾರಿಷ್ಟಮುಪಗೃಹ್ಣನ್ನಾಹ- ಕ್ರಿಯಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ||೨೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಿಪರೀತಾವಿಪರೀತವ್ರಣವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽಷ್ಟಾವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೮||