28. viparītāviparītavraṇavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

അഥാതോ വിപരീതാവിപരീതവ്രണവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| ഫലാഗ്നിജലവൃഷ്ടീനാം പുഷ്പധൂമാമ്ബുദാ യഥാ | ഖ്യാപയന്തി ഭവിഷ്യത്ത്വം തഥാ രിഷ്ടാനി പഞ്ചതാമ് ||൩||

നിയതാനിയതഭേദേന ദ്വിവിധമരിഷ്ടം പ്രകാശയിതുമാഹ- ഫലാഗ്നീത്യാദി| അത്ര യഥാ പുഷ്പം ഫലസ്യ ഭവിഷ്യത്ത്വം ഖ്യാപയതി, കോऽര്ഥഃ? പുഷ്പം ഫലം ഭവിഷ്യതീതി; യഥാ ച ധൂമോऽഗ്നിം ഖ്യാപയതി, യഥാऽമ്ബുദോ ജലവൃഷ്ടിമ്, ഏവമരിഷ്ടാനി പഞ്ചതാം മൃത്യും ഖ്യാപയന്തി; ‘ഭാവിനീമ്’ ഇതി ശേഷഃ| അരിഷ്ടാന്യത്ര മരണലക്ഷണാനി| നനു, അത്ര കിമര്ഥം പുഷ്പധൂമാമ്ബുദാ ഇതി ബഹവോ ദുഷ്ടാന്താ ഉക്താഃ? ഏകേനൈവ ഗതാര്ഥത്വാത്| ഉച്യതേ, പുഷ്പാമ്ബുദൌ ഹേതൂ ഫലജലവൃഷ്ട്യോര്ജ്ഞാപകാവനിയതൌ, ന ഹ്യവശ്യം കാരണേന കാര്യം കര്തവ്യമേവ; ഇത്യനേനാനിയതദൃഷ്ടാന്തേന ദൂതദിനിമിത്തജമരിഷ്ടമനിയതമുക്തം; ധൂമാത് കാര്യാദഗ്നേഃ കാരണസ്യ യജ് ജ്ഞാനം തന്നിയതമ്, ഏതേന നിയതദൃഷ്ടാന്തേന ദോഷജമരിഷ്ടം നിയതമുക്തമ്; ഇത്യനിയതനിയതഭേദേന ദ്വിവിധമരിഷ്ടം പ്രകാശയന്തി ബഹവോ ദൃഷ്ടാന്താ ഇതി ന ദോഷഃ||൧-൩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

താനി സൌക്ഷ്മ്യാത് പ്രമാദാദ്വാ തഥൈവാശു വ്യതിക്രമാത് | ഗൃഹ്യന്തേ നോദ്ഗതാന്യജ്ഞൈര്മുമൂര്ഷോര്ന ത്വസമ്ഭവാത് ||൪|| ധ്രുവം തു മരണം രിഷ്ടേ... |൫|

അവശ്യമേവാരിഷ്ടസ്യ മരണഭവനം ദര്ശയന്നാഹ- താനീത്യാദി| മുമൂര്ഷോഃ മര്തുമിച്ഛോഃ പ്രാണിന ഉദ്ഗതാന്യപി പ്രകടിതാന്യപ്യരിഷ്ടാന്യജ്ഞൈര്മനുഷ്യൈര്ന ഗൃഹ്യന്തേ ന ജ്ഞായന്തേ| കുതോ ഹേതോരിത്യാഹ- സൌക്ഷ്മ്യാദിതി; പരമാണുവത്| പ്രമാദാദ്വേതി മദിരാമദമത്തസ്യ വസ്തുന്യവിമര്ശ ഇവ| ആശു വ്യതിക്രമാദിതി യദൈവാരിഷ്ടമുത്പന്നം തദൈവ മരണാദിതി, ഉത്പലശതപത്രവ്യതിഭേദവത്; അന്യേ ത്വാശുവ്യതിക്രമം യദൈവാരിഷ്ടമുത്പന്നം തദൈവ നിവര്തത ഇതി മന്യന്തേ| ന ത്വസമ്ഭവാദിതി ന പുനരസമ്ഭവാന്ന ഗൃഹ്യന്തേ, അപിതു സമ്ഭവന്ത്യപ്യരിഷ്ടാന്യുക്തൈഃ കാരണൈരജ്ഞൈര്ന ഗൃഹ്യന്ത ഇത്യഭിപ്രായഃ| ദോഷജമരിഷ്ടമധികൃത്യ അരിഷ്ടേന മരണസ്യ നിയതത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ധ്രുവമിത്യാദി||൪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

... ബ്രാഹ്മണൈസ്തത് കിലാമലൈഃ | രസായനതപോജപ്യതത്പരൈര്വാ നിവാര്യതേ ||൫||

രിഷ്ടേऽപി മരണനിവൃത്തിമുപായവിശേഷൈരാഹ- ബ്രാഹ്മണൈരിത്യാദി| കിലശബ്ദോऽത്രാഗമാര്ഥം സൂചയതി; ഏവം കില ആഗമേ പ്രതിപാദിതമിത്യര്ഥഃ| അമലൈരിതി രാഗാദിദോഷരഹിതൈഃ| ബ്രാഹ്മണേഭ്യോऽപരാനപി ദര്ശയന്നാഹ- രസായനതപോജപ്യേത്യാദി|- രസായനപരാ ഇതി സ്വഭാവവ്യാധിനിവാരണവിശിഷ്ടൌഷധചിന്തകാഃ, തേ രസവീര്യൌഷധപ്രഭാവേണ മരണം നിവാരയന്തി| തഥാ തപഃപരാഃ തപസ്വിനഃ, തേऽപി വിശിഷ്ടതപഃപ്രഭാവേണ മരണം നിവാരയന്തി | ജപ്യപരാഃ സിദ്ധമന്ത്രചിന്തകാഃ, തേऽപി മന്ത്രശക്തിയുക്താഃ പഞ്ചത്വം നിഷേധയന്തി | ഏതച്ച നിയതാനിയതരിഷ്ടവിഷയം ജ്ഞേയമ്||൫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

നക്ഷത്രപീഡാ ബഹുധാ യഥാ കാലം വിപച്യതേ | തഥൈവാരിഷ്ടപാകം ച ബ്രുവതേ ബഹവോ ജനാഃ ||൬||

കഥം പുനഃ കാലാന്തരേ പഞ്ചവിംശതിവര്ഷാദാവരിഷ്ടപീഡാ ഭവതീത്യാഹ- നക്ഷത്രേത്യാദി|- വിപച്യതേ ഫലതീത്യര്ഥഃ| പാകഃ ഫലമ്||൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

അസിദ്ധിമാപ്നുയാല്ലോകേ പ്രതികുര്വന് ഗതായുഷഃ | അതോऽരിഷ്ടാനി യത്നേന ലക്ഷയേത് കുശലോ ഭിഷക് ||൭||

അരിഷ്ടാപരിജ്ഞാനദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- അസിദ്ധിമിത്യാദി|അസിദ്ധിം ധര്മാര്ഥകാമാദീനാം ഹാനിമ്||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ഗന്ധവര്ണരസാദീനാം വിശേഷാണാം സ്വഭാവതഃ | വൈകൃതം യത് തദാചഷ്ടേ വ്രണിനഃ പക്വലക്ഷണമ് ||൮||

അസ്യ തന്ത്രസ്യ ശല്യത്വാത്തത്ര ച വ്രണസ്യ പ്രാധാന്യാത്തസ്യൈവാരിഷ്ടാനി പ്രാങ്നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- ഗന്ധേത്യാദി | ഗന്ധവര്ണരസാദീനാമിതി ആദിഗ്രഹണേന ശബ്ദസ്പര്ശയോരപി സങ്ഗ്രഹഃ; ഏതേന പഞ്ചാപീന്ദ്രിയാര്ഥാ ഉക്താ ഭവന്തി, രൂപസ്യ വര്ണഗ്രഹണേന ഗൃഹീതത്വാത്| സ്വഭാവതഃ പ്രകൃതിതോ യദ്വൈകൃതമന്യഥാത്വം, തദാചഷ്ടേ തത് കഥയതി, വ്രണിനഃ പുരുഷസ്യ, പക്വലക്ഷണം പാതലക്ഷണം, യഥാ പക്വം ഫലം പതത്യേവ തഥാऽസാവപി വ്രണീ പതത്യേവേത്യര്ഥഃ||൮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

കടുസ്തീക്ഷ്ണശ്ച വിസ്രശ്ച ഗന്ധസ്തു പവനാദിഭിഃ | ലോഹഗന്ധിസ്തു രക്തേന വ്യാമിശ്രഃ സാന്നിപാതികഃ ||൯|| ലാജാതസീതൈലസമാഃ കിഞ്ചിദ്വിസ്രാശ്ച ഗന്ധതഃ | ജ്ഞേയാഃ പ്രകൃതിഗന്ധാഃ സ്യുഃ ... |൧൦|

തത്ര പ്രാകൃതം ഗന്ധം ദര്ശയന്നാഹ- കടുരിത്യാദി| അത്ര ലാജാതസീതൈലസമാസ്ത്രയോ ഗന്ധാ യഥാസങ്ഖ്യേന വാതപൈത്തിക-വാതശ്ലൈഷ്മിക-പിത്തശ്ലൈഷ്മികാ ദ്വന്ദ്വജാ ജ്ഞേയാഃ| ഏതേ ത്രയോऽപീഷദ്വിസ്രാശ്ച സ്വഭാവാജ്ജ്ഞേയാഃ| അതസീശബ്ദേനാതസീതൈലം, തൈലം തിലതൈലമ്| ജ്ഞേയാഃ പ്രകൃതിഗന്ധാഃ സ്യുരിതി ജ്ഞാതവ്യാഃ പ്രകൃതിഗന്ധാ ഭവേയുരിതി| ‘കടുസ്തീവ്രശ്ച’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൯||-

Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12

... രതോऽന്യദ്ഗന്ധവൈകൃതമ് ||൧൦|| മദ്യാഗുര്വാജ്യസുമനാപദ്മചന്ദനചമ്പകൈഃ | സഗന്ധാ ദിവ്യഗന്ധാശ്ച മുമൂര്ഷൂണാം വ്രണാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൧|| ശ്വവാജിമൂഷികധ്വാങ്ക്ഷപൂതിവല്ലൂരമത്കുണൈഃ | സഗന്ധാഃ പങ്കഗന്ധാശ്ച ഭൂമിഗന്ധാശ്ച ഗര്ഹിതാഃ ||൧൨||

വികൃതിഗന്ധാന് ദര്ശയന്നാഹ- അത ഇത്യാദി| അതോऽന്യദ്ഗന്ധവൈകൃതമിതി അത ഏഭ്യഃ പൂര്വോക്തേഭ്യഃ കട്വാദിപ്രാകൃതഗന്ധേഭ്യോऽന്യദ്ഗന്ധവൈകൃതമ്| താനേവ വികൃതഗന്ധാനാഹ- മദ്യേത്യാദി| സുമനാ ജാതീ, സഗന്ധാഃ സമഗന്ധാഃ| ദിവ്യഗന്ധാ ഇതി അപരോऽപി യ ഉത്തമഗന്ധഃ| മുമൂര്ഷൂണാമിതി മര്തുമിച്ഛൂനാം പ്രാണിനാമ്| ശ്വാ കുക്കുരഃ, ധ്വാങ്ക്ഷഃ കാകഃ, പൂതിവല്ലൂരം പൂയസഹിതം ശുഷ്കമാംസം, മത്കുണാഃ ശയ്യാദിജാഃ ക്ഷുദ്രകീടാഃ, ഏതൈഃ സമാനഗന്ധാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൨||

Adhikarana 9 (13-15) · Śloka 15

കുങ്കുമധ്യാമകങ്കുഷ്ഠസവര്ണാഃ പിത്തകോപതഃ | ന ദഹ്യന്തേ ന ചൂഷ്യന്തേ ഭിഷക് താന് പരിവര്ജയേത് ||൧൩|| കണ്ഡൂമന്തഃ സ്ഥിരാഃ ശ്വേതാഃ സ്നിഗ്ധാഃ കഫനിമിത്തതഃ | ദൂയന്തേ വാऽപി ദഹ്യന്തേ ഭിഷക് താന് പരിവര്ജയേത് ||൧൪|| കൃഷ്ണാസ്തു യേ തനുസ്രാവാ വാതജാ മര്മതാപിനഃ | സ്വല്പാമപി ന കുര്വന്തി രുജം താന് പരിവര്ജയേത് ||൧൫||

വര്ണാന്നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- കുങ്കുമേത്യാദി| ധ്യാമ ഈഷത്കൃഷ്ണഃ| ന ദഹ്യന്തേ ന ദാഹയുക്താ ഭവന്തി| ചൂഷ്യന്ത ഇതി ചൂഷണമിവ വേദനാവിശേഷഃ| പിത്തവര്ണേ സതി യത് പിത്തവേദനാ ദാഹാദികാ ന ഭവന്തി, തദ്വൈകൃതം വര്ണസ്യ| കേചിത് “ശ്യാമാകുങ്കുമകങ്കുഷ്ഠസവര്ണാഃ പിത്തദോഷതഃ| ന ദഹ്യന്തേ ന ദൂയന്തേ ഭിഷക് താന് പരിവര്ജയേത്”- ഇതി പാഠം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ശ്യാമാ പ്രിയങ്ഗുഃ, കങ്കുഷ്ഠം സുവര്ണക്ഷീരിനിര്യാസഃ, ന ദഹ്യന്തേ നാതിതപ്യന്തേ ന ദൂയന്തേ ന പരിതപ്യന്തേ കിന്തു പരിതാപമാത്രയുക്താ ഭവന്തി” ഇതി| സ ച നിബന്ധേഷു ന ദൃശ്യതേ; യത്ര തു ദൃശ്യതേ, തത്ര ഗഡ്ഡരികാപ്രവാഹഃ, തസ്മാത് പൂര്വഃ പാഠോ ന്യായ്യഃ| കണ്ഡൂമന്ത ഇത്യാദികാഃ കഫേന, തേഷാം ദാഹരുജേ വര്ണവൈകൃതം; ദൂയന്തേ ഇതി പീഡാം കുര്വന്തി| കൃഷ്ണാശ്ചേത്യാദി യേ വാതജാ വ്രണാഃ കൃഷ്ണാസ്തനുസ്രാവാ മര്മതാപിനശ്ച യദാ സ്വല്പാമപി പീഡാം ന കുര്വന്തി തദാ വാതജേ വര്ണവൈകൃതമ്| അത്ര രസവൈകൃതം യദ്യപി നോക്തം തഥാऽപി വാതപിത്തകഫവ്രണേഷു യഥാക്രമം കഷായകടുമധുരേഷു പിപീലികാദ്യുപസര്പണാദനുക്തമപി ജ്ഞേയം, ഗന്ധവര്ണരസാദീനാമിത്യത്രോദ്ദേശസൂത്രേ രസസ്യോക്തത്വാത്||൧൩-൧൫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 17

ക്ഷ്വേഡന്തി ഘുര്ഘുരായന്തേ ജ്വലന്തീവ ച യേ വ്രണാഃ | ത്വങ്മാംസസ്ഥാശ്ച പവനം സശബ്ദം വിസൃജന്തി യേ ||൧൬|| യേ ച മര്മസ്വസമ്ഭൂതാ ഭവന്ത്യത്യര്ഥവേദനാഃ |൧൭|

ശബ്ദവൈകൃതം ദര്ശയന്നാഹ- ക്ഷ്വേഡന്തീത്യാദി| ക്ഷ്വേഡന്തി ഖടഖടാശബ്ദം കുര്വന്തി| ഘുര്ഘുരായന്ത ഇതി ശ്വമാര്ജാരാദീനാം കോപാദന്തര്ഗതശബ്ദോ ഘുര്ഘുരാശബ്ദ ഉച്യതേ| ജ്വലന്തീവേതി ജ്വലന്ത ഇവ ദൃശ്യന്തേ| ത്വങ്മാംസസ്ഥാനാം വ്രണാനാം സശബ്ദപവനവാഹിത്വം ശബ്ദവൈകൃതം, കോഷ്ഠഗതാനാം തു സശബ്ദപവനവാഹിത്വം പ്രകൃതിരേവ||൧൬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 18

ദഹ്യന്തേ ചാന്തരത്യര്ഥം ബഹിഃ ശീതാശ്ച യേ വ്രണാഃ ||൧൭|| ദഹ്യന്തേ ബഹിരത്യര്ഥം ഭവന്ത്യന്തശ്ച ശീതലാഃ |൧൮|

സ്പര്ശവൈകൃതമധികൃത്യാഹ- ദഹ്യന്തേ ഇത്യാദി||൧൭||-

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

ശക്തിധ്വജരഥാഃ കുന്തവാജിവാരണഗോവൃഷാഃ ||൧൮|| യേഷു ചാപ്യവഭാസേരന് പ്രാസാദാകൃതയസ്തഥാ | ചൂര്ണാവകീര്ണാ ഇവ യേ ഭാന്തിചാനവചൂര്ണിതാഃ ||൧൯||

ആകൃതിവിശേഷവൈകൃതമധികൃത്യാഹ- ശക്തീത്യാദി| ശക്തിരായുധവിശേഷഃ, ധ്വജഃ പതാകാദണ്ഡഃ| യേഷു വ്രണേഷു| അവഭാസേരന് ശോഭന്തേ| പ്രാസാദോ ദേവതാനരേന്ദ്രാണാമധിഷ്ഠാനമ്, ആകൃതിരത്ര രൂപമേവ| രൂപം ച പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥമധ്യേ| അപരമപി രൂപവിശേഷമാഹ- ചൂര്ണാവകീര്ണാ ഇത്യാദി| അത്രാപി സാമാന്യാകാരേണ രൂപമേവ ബോദ്ധവ്യമ്||൧൮-൧൯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

പ്രാണമാംസക്ഷയശ്വാസകാസാരോചകപീഡിതാഃ | പ്രവൃദ്ധപൂയരുധിരാ വ്രണാ യേഷാം ച മര്മസു ||൨൦||

ഗന്ധാദിവൈകൃതം സമാപ്യ, ഉപദ്രവാസാധ്യത്വം പ്രസങ്ഗതോ യുക്ത്യാഗതം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രാണേത്യാദി| പ്രാണക്ഷയഃ ശക്തിലക്ഷണബലക്ഷയഃ, മാംസക്ഷയ ഉപചയലക്ഷണബലക്ഷയഃ||൨൦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

ക്രിയാഭിഃ സമ്യഗാരബ്ധാ ന സിദ്ധ്യന്തി ച യേ വ്രണാഃ | വര്ജയേത്താനപി പ്രാജ്ഞഃ സംരക്ഷന്നാത്മനോ യശഃ ||൨൧||

അനുക്തമപ്യശേഷാരിഷ്ടമുപഗൃഹ്ണന്നാഹ- ക്രിയാഭിരിത്യാദി||൨൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിപരീതാവിപരീതവ്രണവിജ്ഞാനീയോ നാമാഷ്ടാവിംശതിതമോऽധ്യായഃ ||൨൮||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഷ്ടാവിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൮||