Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో విపరీతావిపరీతవ్రణవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
ఫలాగ్నిజలవృష్టీనాం పుష్పధూమాంబుదా యథా |
ఖ్యాపయంతి భవిష్యత్త్వం తథా రిష్టాని పంచతాం ||3||
View original
अथातो विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
फलाग्निजलवृष्टीनां पुष्पधूमाम्बुदा यथा |
ख्यापयन्ति भविष्यत्त्वं तथा रिष्टानि पञ्चताम् ||३||
నియతానియతభేదేన ద్వివిధమరిష్టం ప్రకాశయితుమాహ- ఫలాగ్నీత్యాది| అత్ర యథా పుష్పం ఫలస్య భవిష్యత్త్వం ఖ్యాపయతి, కోఽర్థః? పుష్పం ఫలం భవిష్యతీతి; యథా చ ధూమోఽగ్నిం ఖ్యాపయతి, యథాఽంబుదో జలవృష్టిం, ఏవమరిష్టాని పంచతాం మృత్యుం ఖ్యాపయంతి; ‘భావినీం’ ఇతి శేషః| అరిష్టాన్యత్ర మరణలక్షణాని| నను, అత్ర కిమర్థం పుష్పధూమాంబుదా ఇతి బహవో దుష్టాంతా ఉక్తాః? ఏకేనైవ గతార్థత్వాత్| ఉచ్యతే, పుష్పాంబుదౌ హేతూ ఫలజలవృష్ట్యోర్జ్ఞాపకావనియతౌ, న హ్యవశ్యం కారణేన కార్యం కర్తవ్యమేవ; ఇత్యనేనానియతదృష్టాంతేన దూతదినిమిత్తజమరిష్టమనియతముక్తం; ధూమాత్ కార్యాదగ్నేః కారణస్య యజ్ జ్ఞానం తన్నియతం, ఏతేన నియతదృష్టాంతేన దోషజమరిష్టం నియతముక్తం; ఇత్యనియతనియతభేదేన ద్వివిధమరిష్టం ప్రకాశయంతి బహవో దృష్టాంతా ఇతి న దోషః||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 5
తాని సౌక్ష్మ్యాత్ ప్రమాదాద్వా తథైవాశు వ్యతిక్రమాత్ |
గృహ్యంతే నోద్గతాన్యజ్ఞైర్ముమూర్షోర్న త్వసంభవాత్ ||4||
ధ్రువం తు మరణం రిష్టే... |5|
View original
तानि सौक्ष्म्यात् प्रमादाद्वा तथैवाशु व्यतिक्रमात् |
गृह्यन्ते नोद्गतान्यज्ञैर्मुमूर्षोर्न त्वसम्भवात् ||४||
ध्रुवं तु मरणं रिष्टे... |५|
అవశ్యమేవారిష్టస్య మరణభవనం దర్శయన్నాహ- తానీత్యాది| ముమూర్షోః మర్తుమిచ్ఛోః ప్రాణిన ఉద్గతాన్యపి ప్రకటితాన్యప్యరిష్టాన్యజ్ఞైర్మనుష్యైర్న గృహ్యంతే న జ్ఞాయంతే| కుతో హేతోరిత్యాహ- సౌక్ష్మ్యాదితి; పరమాణువత్| ప్రమాదాద్వేతి మదిరామదమత్తస్య వస్తున్యవిమర్శ ఇవ| ఆశు వ్యతిక్రమాదితి యదైవారిష్టముత్పన్నం తదైవ మరణాదితి, ఉత్పలశతపత్రవ్యతిభేదవత్; అన్యే త్వాశువ్యతిక్రమం యదైవారిష్టముత్పన్నం తదైవ నివర్తత ఇతి మన్యంతే| న త్వసంభవాదితి న పునరసంభవాన్న గృహ్యంతే, అపితు సంభవంత్యప్యరిష్టాన్యుక్తైః కారణైరజ్ఞైర్న గృహ్యంత ఇత్యభిప్రాయః| దోషజమరిష్టమధికృత్య అరిష్టేన మరణస్య నియతత్వం దర్శయన్నాహ- ధ్రువమిత్యాది||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
... బ్రాహ్మణైస్తత్ కిలామలైః |
రసాయనతపోజప్యతత్పరైర్వా నివార్యతే ||5||
View original
... ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः |
रसायनतपोजप्यतत्परैर्वा निवार्यते ||५||
రిష్టేఽపి మరణనివృత్తిముపాయవిశేషైరాహ- బ్రాహ్మణైరిత్యాది| కిలశబ్దోఽత్రాగమార్థం సూచయతి; ఏవం కిల ఆగమే ప్రతిపాదితమిత్యర్థః| అమలైరితి రాగాదిదోషరహితైః| బ్రాహ్మణేభ్యోఽపరానపి దర్శయన్నాహ- రసాయనతపోజప్యేత్యాది|- రసాయనపరా ఇతి స్వభావవ్యాధినివారణవిశిష్టౌషధచింతకాః, తే రసవీర్యౌషధప్రభావేణ మరణం నివారయంతి| తథా తపఃపరాః తపస్వినః, తేఽపి విశిష్టతపఃప్రభావేణ మరణం నివారయంతి | జప్యపరాః సిద్ధమంత్రచింతకాః, తేఽపి మంత్రశక్తియుక్తాః పంచత్వం నిషేధయంతి | ఏతచ్చ నియతానియతరిష్టవిషయం జ్ఞేయం||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
నక్షత్రపీడా బహుధా యథా కాలం విపచ్యతే |
తథైవారిష్టపాకం చ బ్రువతే బహవో జనాః ||6||
View original
नक्षत्रपीडा बहुधा यथा कालं विपच्यते |
तथैवारिष्टपाकं च ब्रुवते बहवो जनाः ||६||
కథం పునః కాలాంతరే పంచవింశతివర్షాదావరిష్టపీడా భవతీత్యాహ- నక్షత్రేత్యాది|- విపచ్యతే ఫలతీత్యర్థః| పాకః ఫలం||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
అసిద్ధిమాప్నుయాల్లోకే ప్రతికుర్వన్ గతాయుషః |
అతోఽరిష్టాని యత్నేన లక్షయేత్ కుశలో భిషక్ ||7||
View original
असिद्धिमाप्नुयाल्लोके प्रतिकुर्वन् गतायुषः |
अतोऽरिष्टानि यत्नेन लक्षयेत् कुशलो भिषक् ||७||
అరిష్టాపరిజ్ఞానదోషం దర్శయన్నాహ- అసిద్ధిమిత్యాది|అసిద్ధిం ధర్మార్థకామాదీనాం హానిం||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
గంధవర్ణరసాదీనాం విశేషాణాం స్వభావతః |
వైకృతం యత్ తదాచష్టే వ్రణినః పక్వలక్షణం ||8||
View original
गन्धवर्णरसादीनां विशेषाणां स्वभावतः |
वैकृतं यत् तदाचष्टे व्रणिनः पक्वलक्षणम् ||८||
అస్య తంత్రస్య శల్యత్వాత్తత్ర చ వ్రణస్య ప్రాధాన్యాత్తస్యైవారిష్టాని ప్రాఙ్నిర్దేష్టుమాహ- గంధేత్యాది | గంధవర్ణరసాదీనామితి ఆదిగ్రహణేన శబ్దస్పర్శయోరపి సంగ్రహః; ఏతేన పంచాపీంద్రియార్థా ఉక్తా భవంతి, రూపస్య వర్ణగ్రహణేన గృహీతత్వాత్| స్వభావతః ప్రకృతితో యద్వైకృతమన్యథాత్వం, తదాచష్టే తత్ కథయతి, వ్రణినః పురుషస్య, పక్వలక్షణం పాతలక్షణం, యథా పక్వం ఫలం పతత్యేవ తథాఽసావపి వ్రణీ పతత్యేవేత్యర్థః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
కటుస్తీక్ష్ణశ్చ విస్రశ్చ గంధస్తు పవనాదిభిః |
లోహగంధిస్తు రక్తేన వ్యామిశ్రః సాన్నిపాతికః ||9||
లాజాతసీతైలసమాః కించిద్విస్రాశ్చ గంధతః |
జ్ఞేయాః ప్రకృతిగంధాః స్యుః ... |10|
View original
कटुस्तीक्ष्णश्च विस्रश्च गन्धस्तु पवनादिभिः |
लोहगन्धिस्तु रक्तेन व्यामिश्रः सान्निपातिकः ||९||
लाजातसीतैलसमाः किञ्चिद्विस्राश्च गन्धतः |
ज्ञेयाः प्रकृतिगन्धाः स्युः ... |१०|
తత్ర ప్రాకృతం గంధం దర్శయన్నాహ- కటురిత్యాది| అత్ర లాజాతసీతైలసమాస్త్రయో గంధా యథాసంఖ్యేన వాతపైత్తిక-వాతశ్లైష్మిక-పిత్తశ్లైష్మికా ద్వంద్వజా జ్ఞేయాః| ఏతే త్రయోఽపీషద్విస్రాశ్చ స్వభావాజ్జ్ఞేయాః| అతసీశబ్దేనాతసీతైలం, తైలం తిలతైలం| జ్ఞేయాః ప్రకృతిగంధాః స్యురితి జ్ఞాతవ్యాః ప్రకృతిగంధా భవేయురితి| ‘కటుస్తీవ్రశ్చ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||9||-
Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12
... రతోఽన్యద్గంధవైకృతం ||10||
మద్యాగుర్వాజ్యసుమనాపద్మచందనచంపకైః |
సగంధా దివ్యగంధాశ్చ ముమూర్షూణాం వ్రణాః స్మృతాః ||11||
శ్వవాజిమూషికధ్వాంక్షపూతివల్లూరమత్కుణైః |
సగంధాః పంకగంధాశ్చ భూమిగంధాశ్చ గర్హితాః ||12||
View original
... रतोऽन्यद्गन्धवैकृतम् ||१०||
मद्यागुर्वाज्यसुमनापद्मचन्दनचम्पकैः |
सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः ||११||
श्ववाजिमूषिकध्वाङ्क्षपूतिवल्लूरमत्कुणैः |
सगन्धाः पङ्कगन्धाश्च भूमिगन्धाश्च गर्हिताः ||१२||
వికృతిగంధాన్ దర్శయన్నాహ- అత ఇత్యాది| అతోఽన్యద్గంధవైకృతమితి అత ఏభ్యః పూర్వోక్తేభ్యః కట్వాదిప్రాకృతగంధేభ్యోఽన్యద్గంధవైకృతం| తానేవ వికృతగంధానాహ- మద్యేత్యాది| సుమనా జాతీ, సగంధాః సమగంధాః| దివ్యగంధా ఇతి అపరోఽపి య ఉత్తమగంధః| ముమూర్షూణామితి మర్తుమిచ్ఛూనాం ప్రాణినాం| శ్వా కుక్కురః, ధ్వాంక్షః కాకః, పూతివల్లూరం పూయసహితం శుష్కమాంసం, మత్కుణాః శయ్యాదిజాః క్షుద్రకీటాః, ఏతైః సమానగంధా ఇత్యర్థః||10-12||
Adhikarana 9 (13-15) · Śloka 15
కుంకుమధ్యామకంకుష్ఠసవర్ణాః పిత్తకోపతః |
న దహ్యంతే న చూష్యంతే భిషక్ తాన్ పరివర్జయేత్ ||13||
కండూమంతః స్థిరాః శ్వేతాః స్నిగ్ధాః కఫనిమిత్తతః |
దూయంతే వాఽపి దహ్యంతే భిషక్ తాన్ పరివర్జయేత్ ||14||
కృష్ణాస్తు యే తనుస్రావా వాతజా మర్మతాపినః |
స్వల్పామపి న కుర్వంతి రుజం తాన్ పరివర్జయేత్ ||15||
View original
कुङ्कुमध्यामकङ्कुष्ठसवर्णाः पित्तकोपतः |
न दह्यन्ते न चूष्यन्ते भिषक् तान् परिवर्जयेत् ||१३||
कण्डूमन्तः स्थिराः श्वेताः स्निग्धाः कफनिमित्ततः |
दूयन्ते वाऽपि दह्यन्ते भिषक् तान् परिवर्जयेत् ||१४||
कृष्णास्तु ये तनुस्रावा वातजा मर्मतापिनः |
स्वल्पामपि न कुर्वन्ति रुजं तान् परिवर्जयेत् ||१५||
వర్ణాన్నిర్దేష్టుమాహ- కుంకుమేత్యాది| ధ్యామ ఈషత్కృష్ణః| న దహ్యంతే న దాహయుక్తా భవంతి| చూష్యంత ఇతి చూషణమివ వేదనావిశేషః| పిత్తవర్ణే సతి యత్ పిత్తవేదనా దాహాదికా న భవంతి, తద్వైకృతం వర్ణస్య| కేచిత్ “శ్యామాకుంకుమకంకుష్ఠసవర్ణాః పిత్తదోషతః| న దహ్యంతే న దూయంతే భిషక్ తాన్ పరివర్జయేత్”- ఇతి పాఠం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- శ్యామా ప్రియంగుః, కంకుష్ఠం సువర్ణక్షీరినిర్యాసః, న దహ్యంతే నాతితప్యంతే న దూయంతే న పరితప్యంతే కింతు పరితాపమాత్రయుక్తా భవంతి” ఇతి| స చ నిబంధేషు న దృశ్యతే; యత్ర తు దృశ్యతే, తత్ర గడ్డరికాప్రవాహః, తస్మాత్ పూర్వః పాఠో న్యాయ్యః| కండూమంత ఇత్యాదికాః కఫేన, తేషాం దాహరుజే వర్ణవైకృతం; దూయంతే ఇతి పీడాం కుర్వంతి| కృష్ణాశ్చేత్యాది యే వాతజా వ్రణాః కృష్ణాస్తనుస్రావా మర్మతాపినశ్చ యదా స్వల్పామపి పీడాం న కుర్వంతి తదా వాతజే వర్ణవైకృతం| అత్ర రసవైకృతం యద్యపి నోక్తం తథాఽపి వాతపిత్తకఫవ్రణేషు యథాక్రమం కషాయకటుమధురేషు పిపీలికాద్యుపసర్పణాదనుక్తమపి జ్ఞేయం, గంధవర్ణరసాదీనామిత్యత్రోద్దేశసూత్రే రసస్యోక్తత్వాత్||13-15||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 17
క్ష్వేడంతి ఘుర్ఘురాయంతే జ్వలంతీవ చ యే వ్రణాః |
త్వఙ్మాంసస్థాశ్చ పవనం సశబ్దం విసృజంతి యే ||16||
యే చ మర్మస్వసంభూతా భవంత్యత్యర్థవేదనాః |17|
View original
क्ष्वेडन्ति घुर्घुरायन्ते ज्वलन्तीव च ये व्रणाः |
त्वङ्मांसस्थाश्च पवनं सशब्दं विसृजन्ति ये ||१६||
ये च मर्मस्वसम्भूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः |१७|
శబ్దవైకృతం దర్శయన్నాహ- క్ష్వేడంతీత్యాది| క్ష్వేడంతి ఖటఖటాశబ్దం కుర్వంతి| ఘుర్ఘురాయంత ఇతి శ్వమార్జారాదీనాం కోపాదంతర్గతశబ్దో ఘుర్ఘురాశబ్ద ఉచ్యతే| జ్వలంతీవేతి జ్వలంత ఇవ దృశ్యంతే| త్వఙ్మాంసస్థానాం వ్రణానాం సశబ్దపవనవాహిత్వం శబ్దవైకృతం, కోష్ఠగతానాం తు సశబ్దపవనవాహిత్వం ప్రకృతిరేవ||16||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 18
దహ్యంతే చాంతరత్యర్థం బహిః శీతాశ్చ యే వ్రణాః ||17||
దహ్యంతే బహిరత్యర్థం భవంత్యంతశ్చ శీతలాః |18|
View original
दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिः शीताश्च ये व्रणाः ||१७||
दह्यन्ते बहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः |१८|
స్పర్శవైకృతమధికృత్యాహ- దహ్యంతే ఇత్యాది||17||-
Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19
శక్తిధ్వజరథాః కుంతవాజివారణగోవృషాః ||18||
యేషు చాప్యవభాసేరన్ ప్రాసాదాకృతయస్తథా |
చూర్ణావకీర్ణా ఇవ యే భాంతిచానవచూర్ణితాః ||19||
View original
शक्तिध्वजरथाः कुन्तवाजिवारणगोवृषाः ||१८||
येषु चाप्यवभासेरन् प्रासादाकृतयस्तथा |
चूर्णावकीर्णा इव ये भान्तिचानवचूर्णिताः ||१९||
ఆకృతివిశేషవైకృతమధికృత్యాహ- శక్తీత్యాది| శక్తిరాయుధవిశేషః, ధ్వజః పతాకాదండః| యేషు వ్రణేషు| అవభాసేరన్ శోభంతే| ప్రాసాదో దేవతానరేంద్రాణామధిష్ఠానం, ఆకృతిరత్ర రూపమేవ| రూపం చ పంచేంద్రియార్థమధ్యే| అపరమపి రూపవిశేషమాహ- చూర్ణావకీర్ణా ఇత్యాది| అత్రాపి సామాన్యాకారేణ రూపమేవ బోద్ధవ్యం||18-19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
ప్రాణమాంసక్షయశ్వాసకాసారోచకపీడితాః |
ప్రవృద్ధపూయరుధిరా వ్రణా యేషాం చ మర్మసు ||20||
View original
प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः |
प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु ||२०||
గంధాదివైకృతం సమాప్య, ఉపద్రవాసాధ్యత్వం ప్రసంగతో యుక్త్యాగతం దర్శయన్నాహ- ప్రాణేత్యాది| ప్రాణక్షయః శక్తిలక్షణబలక్షయః, మాంసక్షయ ఉపచయలక్షణబలక్షయః||20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
క్రియాభిః సమ్యగారబ్ధా న సిద్ధ్యంతి చ యే వ్రణాః |
వర్జయేత్తానపి ప్రాజ్ఞః సంరక్షన్నాత్మనో యశః ||21||
View original
क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिद्ध्यन्ति च ये व्रणाः |
वर्जयेत्तानपि प्राज्ञः संरक्षन्नात्मनो यशः ||२१||
అనుక్తమప్యశేషారిష్టముపగృహ్ణన్నాహ- క్రియాభిరిత్యాది||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే విపరీతావిపరీతవ్రణవిజ్ఞానీయో నామాష్టావింశతితమోఽధ్యాయః ||28||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयो नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः ||२८||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానేఽష్టావింశతితమోఽధ్యాయః||28||