44. virēcanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાતો વિરેચનદ્રવ્યેત્યાદિ| વિકલ્પો ભેદઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

અરુણાભં ત્રિવૃન્મૂલં શ્રેષ્ઠં મૂલવિરેચને | પ્રધાનં તિલ્વકસ્ત્વક્ષુ ફલેષ્વપિ હરીતકી ||૩|| તૈલેષ્વેરણ્ડજં તૈલં સ્વરસે કારવેલ્લિકા | સુધાપયઃ પયઃસૂક્તમિતિ પ્રાધાન્યસઙ્ગ્રહઃ | તેષાં વિધાનં વક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ||૪||

અરુણાભમિત્યાદિ| અરુણાભમીષલ્લોહિતમ્| ત્રિવૃત્ ‘નિશોથ’ ઇતિ લોકે| મૂલવિરેચને મૂલવિરેચનાનાં મધ્યે| તિલ્વકઃ સ્વલ્પરોધ્રઃ| ત્વક્ક્ષ્વિતિ ત્વગ્વિરેચનાનાં મધ્યે તિલ્વકત્વક્ પ્રધાનમિત્યર્થઃ| સુધા ‘સેહુણ્ડ’ ઇતિ લોકે| પયઃસૂક્તમિતિ પયઃસુ ક્ષીરવિરેચનાનાં મધ્યે સુધાપયઃ પ્રધાનમુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ| ફલેષ્વપિ હરીતકી અસ્યાગ્રે ‘તૈલેષ્વેરણ્ડજં તૈલં સ્વરસે કારવેલ્લિકા’ ઇતિ જેજ્જટાચાર્યઃ પઠતિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| વિધાનમિતિ વિધાનં પ્રયોગકરણમ્| એષાં ત્રિવૃદાદીનામ્| યથાવત્ સત્યમ્| અનુપૂર્વશઃ અનુક્રમેણેત્યર્થઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

વૈરેચનદ્રવ્યરસાનુપીતં મૂલં મહત્ત્રૈવૃતમસ્તદોષમ્ | ચૂર્ણીકૃતં સૈન્ધવનાગરાઢ્યમમ્લૈઃ પિબેન્મારુતરોગજુષ્ટઃ ||૫||

વૈરેચનેત્યાદિ| વૈરેચનદ્રવ્યરસાનુપીતં ત્રિવૃદાદિદ્રવ્યરસાનુભાવિતમ્| અસ્તદોષં કૃમ્યાદિદોષરહિતમ્| આઢ્યમધિકમ્| અમ્લૈઃ શુક્તસૌવીરતુષોદકધાન્યામ્લમદ્યમસ્તુભિઃ| ‘વૈરેચનસ્વરસક્વાથપીતાં ગાઢમૂલાં ત્રિવૃતાં કાલપુષ્ટામ્| ચૂર્ણીકૃતાં નાગરસૈન્ધવાઢ્યાં પિબેદમ્લૈરનિલવ્યાધિજુષ્ટઃ’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ઇક્ષોર્વિકારૈર્મધુરૈ રસૈસ્તત્ પૈત્તે ગદે ક્ષીરયુતં પિબેચ્ચ |૬|

ઇક્ષોરિત્યાદિ| ઇક્ષોર્વિકારૈઃ ખણ્ડાદિભિઃ; ન પુનર્ગુડેન, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્તસ્ય; ન ચ ફાણિતેન, ત્રિદોષકરત્વાત્તસ્ય; નાપીક્ષુરસેન, વિદાહિત્વાત્તસ્યેતિ| મધુરૈ રસૈઃ કાકોલ્યાદિક્વાથૈઃ| તદિતિ ત્રિવૃન્મૂલમ્| ‘સ્વાદુક્વાથૈશ્ચાપિ નોષ્ણૈર્વિકારે પૈત્તે દ્રાક્ષાક્ષીરયુક્તાં પિબેદ્વા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ|૬|-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ગુડૂચ્યરિષ્ટત્રિફલારસેન સવ્યોષમૂત્રં કફજે પિબેત્તત્ ||૬||

ગુડૂચીત્યાદિ| અરિષ્ટો નિમ્બઃ| રસોઽત્ર ક્વાથઃ| તત્ ત્રિવૃન્મૂલમ્| અન્યે તુ ‘ક્ષૌદ્રારિષ્ટત્રિફલાક્વાથયુક્તા મૂત્રૈઃ પેયા કફજે વ્યોષગાઢા’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર ત્રિવૃતેતિ સમ્બન્ધનીયમ્| અન્યે તુ દ્રાક્ષારસેનેત્યાદિ પઠન્તિ, તત્ર પિત્તમપિ દ્રષ્ટવ્યં; તેન પિત્તાધિકે શ્લેષ્મણિ દ્રાક્ષારસેન, કફાધિકે મૂત્રૈરિતિ; અયં તુ પાઠોઽભાવાત્ સમગ્રો ન લિખિતઃ||૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ત્રિવર્ણકત્ર્યૂષણયુક્તમેતદ્ગુડેન લિહ્યાદનવેન ચૂર્ણમ્ | પ્રસ્થે ચ તન્મૂલરસસ્ય દત્વા તન્મૂલકલ્કં કુડવપ્રમાણમ્ ||૭|| કર્ષોન્મિતે સૈન્ધવનાગરે ચ વિપાચ્ય કલ્કીકૃતમેતદદ્યાત્ | તત્કલ્કભાગઃ સમહૌષધાર્ધઃ સસૈન્ધવો મૂત્રયુતશ્ચ પેયઃ ||૮||

વાતશ્લેષ્મપ્રયોગમાહ- ત્રિવર્ણકેત્યાદિ| ત્રિવર્ણં ત્રિજાતકમ્| એતત્ ત્રિવૃન્મૂલમ્| તત્ર ત્રિવર્ણત્રિકટુકગુડાનામેકો ભાગઃ, અપરાસ્તુ ત્રિવૃતાયાઃ, તસ્યાઃ પ્રધાનત્વાત્| વાતશ્લેષ્મવિષયમપરમપિ પ્રયોગમાહ- પ્રસ્થે ચેત્યાદિ| પ્રસ્થો દ્વાત્રિંશત્પલાનિ, દ્રવદ્રવ્યત્વાત્| તન્મૂલરસસ્ય ત્રિવૃન્મૂલક્વાથસ્ય, તન્મૂલં ત્રિવૃન્મૂલમ્| કુડવશ્ચત્વારિ પલાનિ| કર્ષોન્મિત ઇતિ પ્રત્યેકં કર્ષપ્રમાણે| વિપાચ્ય કલ્કીકૃતમેતદિતિ એતત્ સર્વં તાવત્ પક્તવ્યં યાવત્ કલ્કાવશેષં ભવતિ| અદ્યાત્ ભક્ષયેત્| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘ક્વાથપ્રસ્થે કુડવં તસ્ય દદ્યાદ્યુક્ત્યા દદ્યાન્નાગરં સૈન્ધવં ચ| પચેત્ સર્વં યાવદેતદ્ઘનં સ્યાલ્લેહીભૂતં તત્ પ્રયોજ્યં તતસ્તુ” ઇતિ| અન્યે તુ ‘કુડવં ઘૃતસ્ય દદ્યાત્’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર કુડવોઽષ્ટૌ પલાનિ, સૈન્ધવનાગરે ચ પ્રત્યેકં પલિકે| તન્મતે ઘૃતમેતદ્વિરેચનં, તચ્ચ વાતપિત્તે, ‘વાતાધિકકફે’ ઇત્યન્યે| વાતશ્લેષ્મવિષયમેવ યોગાન્તરમાહ- તદિત્યાદિ| તત્કલ્કઃ ત્રિવૃત્કલ્કઃ| સમહૌષધાર્ધઃ શુણ્ઠ્યાઃ પલાર્ધયુક્તઃ| સસૈન્ધવ ઇતિ સૈન્ધવમપિ ત્રિવૃદર્ધમ્| અન્યે તુ પઠન્તિ- ‘ત્રિવૃત્કલ્કો નાગરભાગયુક્તઃ સસૈન્ધવો મૂત્રયુતઃ પ્રદેયઃ’- ઇતિ||૭-૮||

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

સમાસ્ત્રિવૃન્નાગરકાભયાઃ સ્યુર્ભાગાર્ધકં પૂગફલં સુપક્વમ્ | વિડઙ્ગસારો મરિચં સદારુ યોગઃ સસિન્ધૂદ્ભવમૂત્રયુક્તઃ ||૯|| (વિરેચનદ્રવ્યભવં તુ ચૂર્ણં રસેન તેષાં ભિષજા વિમૃદ્ય | તન્મૂલસિદ્ધેન ચ સર્પિષાઽઽક્તં સેવ્યં તદાજ્યે ગુટિકીકૃતં ચ ||૧૦|| ગુડે ચ પાકાભિમુખે નિધાય ચૂર્ણીકૃતં સમ્યગિદં વિપાચ્ય | શીતં ત્રિજાતાક્તમથો વિમૃદ્ય યોગાનુરૂપા ગુટિકાઃ પ્રયોજ્યાઃ) ||૧૧||

સર્વવિષયાન્ યોગાનાહ- સમા ઇત્યાદિ| ભાગાર્ધકમિતિ આદિદ્રવ્યાપેક્ષયા પૂગાદિકં પ્રત્યેકમર્ધભાગિકં ગ્રાહ્યમ્| વિડઙ્ગસારો વિડઙ્ગબીજાનિ| સિન્ધૂદ્ભવં સૈન્ધવં, તદપ્યર્ધભાગેન ગ્રાહ્યમ્| સસૈન્ધવમૂત્રયુક્તો યોગઃ પેય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ‘સમે ત્રિવૃન્નાગરકે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અત્ર કેચિત્પઠન્તિ- વિરેચનેત્યાદિ| વિરેચનદ્રવ્યભવં ચૂર્ણં યદૃચ્છયા ગ્રાહ્યમ્| રસેન તેષાં વિમૃદ્યેતિ તેષાં વિરેચનદ્રવ્યાણાં રસેન ભાવના કાર્યેત્યર્થઃ, યાવતા ચૂર્ણમાર્દ્રીભવતિ તાવદ્રસો દેયઃ| ભિષજા વૈદ્યેન યોગાનુરૂપા વટકાઃ પ્રયોજ્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તન્મૂલસિદ્ધેન ચ સર્પિષાઽઽક્તમિતિ વિરેચનદ્રવ્યજટાપક્વેન ઘૃતેન પુનરપિ ભાવના કાર્યેત્યર્થઃ; યાવતા સ્નૈગ્ધ્યમુત્પદ્યતે તાવન્માત્રં ઘૃતં દેયમિત્યર્થઃ| સેવ્યં સેવનીયમ્| તદાજ્યે તસ્મિન્નેવ ઘૃતે| ગુટિકીકૃતં ગુટિકારૂપં કૃતમ્| નિધાય નિક્ષિપ્ય| ગુડોઽત્ર દ્વિગુણો દેયઃ| ત્રિજાતકમત્ર યાવતા સૌગન્ધ્યં ભવતિ||૯-૧૧||

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

વૈરેકીયદ્રવ્યચૂર્ણસ્ય ભાગં સિદ્ધં સાર્ધં ક્વાથભાગૈશ્ચતુર્ભિઃ | આમૃદ્નીયાત્ સર્પિષા તચ્છૃતેન તત્ક્વાથોષ્મસ્વેદિતં સામિતં ચ ||૧૨|| પાકપ્રાપ્તે ફાણિતે ચૂર્ણિતં તત્ ક્ષિપ્તં પક્વં ચાવતાર્ય પ્રયત્નાત્ | શીતીભૂતા મોદકા હૃદ્યગન્ધાઃ કાર્યાસ્ત્વેતે ભક્ષ્યકલ્પાઃ સમાસાત્ ||૧૩||

મોદકભક્ષ્યાન્નિર્દિશન્નાહ- વૈરેકીયેત્યાદિ| વૈરેકીયદ્રવ્યાણાં ત્રિવૃચ્છ્યામાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્વાથભાગૈરિતિ વિરેચનદ્રવ્યક્વાથભાગૈશ્ચતુર્ભિર્મન્દેઽગ્નૌ ઘૃતેન વિરેચનદ્રવ્યસિદ્ધેન, સામિતાભાગં ગોધૂમચૂર્ણં તુલ્યભાગં પ્રક્ષિપ્ય મર્દયિત્વા પિષ્ટપાચનિકાયાં ધૃત્વા ઊષ્મણા સ્વેદયિત્વાઽન્યસ્મિન્ ફાણિતે પાકપ્રાપ્તે પ્રક્ષિપ્ય મોદકાઃ કાર્યાઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

રસેન તેષાં પરિભાવ્ય મુદ્ગાન્ યૂષઃ સસિન્ધૂદ્ભવસર્પિરિષ્ટઃ | વૈરેચનેઽન્યૈરપિ વૈદલૈઃ સ્યાદેવં વિદધ્યાદ્વમનૌષધૈશ્ચ ||૧૪||

યૂષકલ્પં નિર્દિશન્નાહ- રસેનેત્યાદિ| તેષામિતિ તેષાં વિરેચનદ્રવ્યાણામ્| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘મુદ્ગાનાં વા તદ્રસે ભાવિતાનાં યૂષઃ કલ્પ્યઃ સઘૃતઃ સૈન્ધવાઢ્યઃ’ ઇતિ| તદ્રસે પ્રધાનકલ્પનયા ત્રિવૃતારસે| વૈરેચને ઇતિ વિરેચનદ્રવ્યભાવિતૈરન્યૈરપિ વૈદલૈર્મસૂરાદિભિર્યૂષઃ સ્યાત્ ભવેદિત્યર્થઃ| એવમિત્યાદિ| એષ એવ વમનીયાદિયૂષાણાં કર્મમાર્ગઃ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

ભિત્ત્વા દ્વિધેક્ષું પરિલિપ્ય કલ્કૈસ્ત્રિભણ્ડિજાતૈઃ પ્રતિબધ્ય રજ્જ્વા | પક્વં ચ સમ્યક્ પુટપાકયુક્ત્યા ખાદેત્તુ તં પિત્તગદી સુશીતમ્ ||૧૫||

પુટપાકક્રમવિરેચનં નિર્દિશન્નાહ- ભિત્ત્વેત્યાદિ| ભિત્ત્વા વિદાર્ય| ત્રિભણ્ડી શુક્લા ત્રિવૃત્| પુટપાકયુક્ત્યા પુટપાકક્રમેણ શાલાક્યોક્તક્રિયાકલ્પનિર્દિષ્ટપુટપાકવિધિના; તેન કાશ્મર્યાદિપત્રાચ્છાદનકુશપરિવેષ્ટનં મૃદાવલેપનં નિર્ધૂમાઙ્ગારાન્તરુપસ્વેદનાદિ સર્વમતિદેશેન લભ્યતે| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “ઇક્ષુ દ્વિધાં પાટયિત્વાઽવલિખ્ય ત્રિવૃત્કલ્કૈઃ પ્રતિસન્ધાય ચાપિ| પક્વં સમ્યક્ પુટપાકક્રમેણ ખાદેચ્છીતં પિત્તરોગાભિભૂતઃ” ઇતિ; વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ત્રિવૃત્કલ્કૈરિતિ બહુવચનાત્ત્રિવૃદાદિકલ્કૈરિત્યાદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેનાન્યેષાં વૈરેચનિકાનામયમેવ પુટપાકવિધિરિતિ દ્યોતયતિ||૧૫||

Adhikarana 11 (16-22) · Śloka 22

સિતાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરીવિદારીત્રિવૃતઃ સમાઃ | લિહ્યાન્મધુઘૃતાભ્યાં તુ તૃડ્દાહજ્વરશાન્તયે ||૧૬|| શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્ | રેચનં સુકુમારાણાં ત્વક્પત્રમરિચાંશકમ્ ||૧૭|| પચેલ્લેહં સિતાક્ષૌદ્રપલાર્ધકુડવાન્વિતમ્ | ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતં શીતં પિત્તઘ્નં તદ્વિરેચનમ્ ||૧૮|| ત્રિવૃચ્છ્યામાક્ષારશુણ્ઠીપિપ્પલીર્મધુનાઽઽપ્નુયાત્ | સર્વશ્લેષ્મવિકારાણાં શ્રેષ્ઠમેતદ્વિરેચનમ્ ||૧૯|| બીજાઢ્યપથ્યાકાશ્મર્યધાત્રીદાડિમકોલજાન્ | તૈલભૃષ્ટાન્ રસાનમ્લફલૈરાવાપ્ય સાધયેત્ ||૨૦|| ઘનીભૂતં ત્રિસૌગન્ધ્યત્રિવૃત્ક્ષૌદ્રસમન્વિતમ્ | લેહ્યમેતત્કફપ્રાયૈઃ સુકુમારૈર્વિરેચનમ્ ||૨૧|| નીલીતુલ્યં ત્વગેલં ચ તૈસ્ત્રિવૃત્સસિતોપલા | ચૂર્ણં સન્તર્પણં ક્ષૌદ્રફલામ્લં સન્નિપાતનુત્ ||૨૨||

ઇદાનીં વૈરેચનલેહાનાહ- સિતેત્યાદિ| સિતા શર્કરા; અજગન્ધા જવાનિકા, ‘બોથ-ઇકા’ ઇત્યન્યે; ત્વક્ક્ષીરી વંશલોચના; વિદારી બિડાલી (વિરાલી); ત્રિવૃત્ ‘નિશોત્ર’ ઇતિ લોકે| શર્કરેત્યાદિ| મરિચાંશકમિતિ અંશશ્ચતુર્થો ભાગઃ| પચેદિત્યાદિ| સિતા શર્કરા તસ્યાઃ પલં, ક્ષૌદ્રં મધુ, તસ્યાર્ધકુડવશ્ચત્વારિ પલાનિ; ત્રિવૃત્ લેહસ્ય ચતુર્થાંશેન| અત્ર મધુનોઽગ્નિસંયોગો ન વિરુધ્યતે, અનવસ્થાનાત્ પ્રયોગાભાવાચ્ચ| ત્રિવૃદિત્યાદિ| શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ, ક્ષારો યવક્ષારઃ, આપ્નુયાત્ લિહ્યાત્| બીજાઢ્યેત્યાદિ બીજાઢ્યાન્ સુપક્વાન્ પથ્યાદીન્ સહૈવ બીજૈઃ સાધયેત્; તાન્ રસાન્ પથ્યાધાત્રીદાડિમકોલજાનેરણ્ડતૈલભૃષ્ટાન્, પુનરમ્લફલૈર્બીજપૂરાદિભિઃ સહ આવાપ્ય પ્રક્ષિપ્ય સાધયેત્; પથ્યાદીનાં યદૃચ્છયા માત્રા, જલે તુ ષોડશગુણે તેષાં ક્વાથઃ કર્તવ્યઃ, એરણ્ડતૈલમાત્રા તુ યાવતા તસ્ય ભર્જનં સમ્ભવતિ, અમ્લફલં તુ ક્વાથસ્ય ચતુર્થાંશેન, ત્રિસૌગન્ધ્યમાત્રા તુ યાવતા સૌગન્ધ્યં ભવતિ, ત્રિવૃત્ ક્ષૌદ્રં તુ પ્રત્યેકં લેહસ્ય ચતુર્થાંશેન| કફપ્રાયૈર્ભૂયિષ્ઠકફૈઃ પુરુષૈઃ સેવ્યમ્| નીલીતુલ્યમિતિ નીલીફલતુલ્યં ત્વગેલં, નીલી શ્રીફલિકા| તૈર્નીલ્યાદિભિઃ સહ તુલ્યા ત્રિવૃત્| સસિતોપલા શર્કરાયુક્તા| સન્તર્પણં પ્રીણનમ્| કેચિત્ ‘સતર્પણમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાયન્તિ ચ- તર્પણાઃ શક્તવઃ, તૈઃ સહ યુક્તમ્| ક્ષૌદ્રફલામ્લં મધુબીજપૂરામ્લરસેન સહ ચૂર્ણં દેયમ્| સન્નિપાતનુત્ પ્રશાન્તે સન્નિપાતેઽનુબન્ધપરિરક્ષણાર્થમિત્યર્થઃ||૧૬-૨૨||

Adhikarana 12 (23) · Śloka 23

ત્રિવૃચ્છ્યામાસિતાકૃષ્ણાત્રિફલામાક્ષિકૈઃ સમૈઃ | મોદકાઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરાપહાઃ ||૨૩||

વૈરેચનિકમોદકમાહ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ| ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકં ભાગાઃ સમાઃ| યદ્યપ્યત્ર ભાગશ્રુતિર્નાસ્તિ તથાઽપિ સિતામાક્ષિકે પક્ત્વા ગુટિકાઃ કાર્યાઃ, સિતામાક્ષિકે સમસ્તદ્રવ્યેભ્યો દ્વિગુણે ગ્રાહ્યે||૨૩||

Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 26

ત્રિવૃદ્ભાગાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિફલા તત્સમા તથા | ક્ષારકૃષ્ણાવિડઙ્ગાનિ સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુસર્પિષા ||૨૪|| લિહ્યાદ્ગુડેન ગુટિકાઃ કૃત્વા વાઽપ્યથ ભક્ષયેત્ | કફવાતકૃતાન્ ગુલ્માન્ પ્લીહોદરહલીમકાન્ ||૨૫|| હન્ત્યન્યાનપિ ચાપ્યેતન્નિરપાયં વિરેચનમ્ |૨૬|

લેહગુટિકયોઃ પ્રયોગમાહ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| ત્રિફલાયા અપિ ત્રયો ભાગાઃ, ક્ષારકૃષ્ણાવિડઙ્ગાનામપિ ત્રયો ભાગા ગ્રાહ્યાઃ| નિરપાયં વ્યાપદ્રહિતમ્||૨૪-૨૫||-

Adhikarana 14 (26-27) · Śloka 27

ચૂર્ણં શ્યામા ત્રિવૃન્નીલી કટ્વી મુસ્તા દુરાલભા ||૨૬|| ચવ્યેન્દ્રબીજં ત્રિફલા સર્પિર્માંસરસામ્બુભિઃ | પીતં વિરેચનં તદ્ધિ રૂક્ષાણામપિ શસ્યતે ||૨૭||

ચૂર્ણમાહ- ચૂર્ણમિત્યાદિ| નીલી નીલિની, શ્રીફલિકેતિ લોકે| કટ્વી કટુરોહિણી| રૂક્ષાણાં સર્પિષા માંસરસેન ચ, સ્નિગ્ધાનાં પુનરપિશબ્દસમુચ્ચિતાનામમ્બુના પાનીયેન સહ યોગો દેયઃ||૨૬-૨૭||

Adhikarana 15 (28-30) · Śloka 30

વૈરેચનિકનિઃક્વાથભાગાઃ શીતાસ્ત્રયો મતાઃ | દ્વૌ ફાણિતસ્ય તચ્ચાપિ પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્ ||૨૮|| તત્ સાધુસિદ્ધં વિજ્ઞાય શીતં કૃત્વા નિધાપયેત્ | કલસે કૃતસંસ્કારે વિભજ્યર્તૂ હિમાહિમૌ ||૨૯|| માસાદૂર્ધ્વં જાતરસં મધુગન્ધં વરાસવમ્ | પિબેદસાવેવ વિધિઃ ક્ષારમૂત્રાસવેષ્વપિ ||૩૦||

વૈરેચનિકં ગૌડમાસવં નિર્દિશન્નાહ- વૈરેચનિકેત્યાદિ| વૈરેચનિકં દ્રવ્યં સેહુણ્ડવર્જિતં ગ્રાહ્યમ્, એકૈવ ત્રિવૃદિત્યેકે| શીતા ઇત્યનેન વૈરેચનિકક્વાથે ઉષ્ણે ફાણિતં ન યોજયેદિત્યુક્તં ભવતિ| દ્વૌ ફાણિતસ્યેતિ ફાણિતં કાકવી ; એતેન પઞ્ચ ભાગાઃ ક્વથનીયા ઇત્યર્થઃ| સાધુસિદ્ધમિતિ અર્ધાવશિષ્ટમ્| પુનઃ શીતગ્રહણેનોષ્ણં ન સન્ધાતવ્યમિત્યુક્તમ્| ત્રિવૃદધિકારે વૈરેચનિકક્વાથભાગા ઇતિ સામાન્યશબ્દપ્રયોગાદપરવૈરેચનિકાનામપ્યેવમેવાસવ ઇતિ બોધયતિ| નિધાપયેત્ ક્વ? ઇત્યાહ- કલસે| કથમ્ભૂતે? કૃતસંસ્કારે; અન્તઃક્ષાલિતશુષ્કસ્ય મધુપિપ્પલીલેપોઽગુરુધૂપનં ચેતિ સંસ્કારઃ| વિભજ્યર્તૂ હિમાહિમાવિતિ હિમે માસં ધાન્યરાશૌ સ્થાપ્યમ્, અહિમે પુનરુષ્ણે પક્ષમિતિ| જાતરસમુત્પન્નરસં વરાસવં પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| જાતરસસ્ય લક્ષણમાહ- મધુગન્ધમિતિ| અસાવેવ વિધિઃ ક્ષારમૂત્રાસવેષ્વિતિ અયમેવ વિધિશ્ચિકિત્સિતાદૌ વક્ષ્યમાણક્ષારોદકાસવાદિષુ ગુડમધુયોનિષ્વન્યેષુ ચ હિમાહિમકાલસ્થાપનસ્ય પાકપ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય ચેતિ||૨૮-૩૦||

Adhikarana 16 (31-34) · Śloka 34

વૈરેચનિકમૂલાનાં ક્વાથે માષાન્ સુભાવિતાન્ | સુધૌતાંસ્તત્કષાયેણ શાલીનાં ચાપિ તણ્ડુલાન્ ||૩૧|| અવક્ષુદ્યૈકતઃ પિણ્ડાન્ કૃત્વા શુષ્કાન્ સુચૂર્ણિતાન્ | શાલિતણ્ડુલચૂર્ણં ચ તત્કષાયોષ્મસાધિતમ્ ||૩૨|| તસ્ય પિષ્ટસ્ય ભાગાંસ્ત્રીન્ કિણ્વભાગવિમિશ્રિતાન્ | મણ્ડોદકાર્થે ક્વાથં ચ દદ્યાત્તત્સર્વમેકતઃ ||૩૩|| નિદધ્યાત્કલસે તાં તુ સુરાં જાતરસાં પિબેત્ | એષ એવ સુરાકલ્પો વમનેષ્વપિ કીર્તિતઃ ||૩૪||

પૈષ્ટીં સુરાં વૈરેચનીં દર્શયન્નાહ- વૈરેચનિકેત્યાદિ| ત્રિવૃદાદિક્વાથેન માષવિદલાનિ વિભાવયેદિત્યર્થઃ| તત્કષાયેણેત્યાદિ તેનૈવ વૈરેચનિકક્વાથેન| અવક્ષુદ્યૈકતઃ એકીકૃત્ય કુટ્ટયિત્વેત્યર્થઃ| પિણ્ડાન્ કૃત્વેતિ કિણ્વનિમિત્તં પિણ્ડં કૃત્વેત્યર્થઃ| તત્કષાયોષ્મસાધિતમિતિ ત્રિવૃદાદિક્વાથોષ્મસ્વેદિતમ્| તસ્ય પિષ્ટસ્યેત્યાદિ પિષ્ટપાચનિકાયાં શીતલીકૃત્ય તસ્ય પિષ્ટસ્ય ભાગાંસ્ત્રીન્ પૂર્વકિણ્વભાગેનૈકેન મિશ્રિતાન્ કૃત્વેત્યર્થઃ| ક્વાથં દદ્યાદિતિ ત્રિવૃદાદેઃ| તસ્ય પ્રમાણં તુ આસુતીવલા એવ જાનન્તિ| એતસ્યૈવ યોગસ્યાન્યત્રાપ્યતિદેશં નિર્દિશન્નાહ- એષ એવેત્યાદિ| એષ એવ સર્વપિષ્ટસુરાણાં વિધિઃ; તથા વામનીયેષુ મદનફલાદિષ્વપીત્યર્થઃ||૩૧-૩૪||

Adhikarana 17 (35-39) · Śloka 40

મૂલાનિ ત્રિવૃદાદીનાં પ્રથમસ્ય ગણસ્ય ચ | મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય મૂર્વાશાર્ઙ્ગષ્ટયોરપિ ||૩૫|| સુધાં હૈમવતીં ચૈવ ત્રિફલાતિવિષે વચામ્ | સંહૃત્યૈતાનિ ભાગૌ દ્વૌ કારયેદેકમેતયોઃ ||૩૬|| કુર્યાન્નિઃક્વાથમેકસ્મિન્નેકસ્મિંશ્ચૂર્ણમેવ તુ | ક્ષુણ્ણાંસ્તસ્મિંસ્તુ નિઃક્વાથે ભાવયેદ્બહુશો યવાન્ ||૩૭|| શુષ્કાણાં મૃદુભૃષ્ટાનાં તેષાં ભાગાસ્ત્રયો મતાઃ | ચતુર્થં ભાગમાવાપ્ય ચૂર્ણાનામત્ર કીર્તિતમ્ ||૩૮|| પ્રક્ષિપ્ય કલસે સમ્યક્ તતસ્તં તદનન્તરમ્ | તેષામેવ કષાયેણ શીતલેન સુયોજિતમ્ ||૩૯|| પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાત્તુ જ્ઞેયં સૌવીરકં હિ તત્ |૪૦|

સૌવીરકવૈરેચનમમ્લસન્ધાનં નિર્દિશન્નાહ- મૂલાનીત્યાદિ| ત્રિવૃદાદીનાં સંશોધનસંશમનીયોક્તાનાં ગ્રહણમ્| પ્રથમો ગણો વિદારિગન્ધાદિઃ| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ; શાર્ઙ્ગષ્ટા વિટપકરઞ્જઃ, ચિરપોટિકેત્યન્યે, અપરે તુ કાકજઙ્ઘામાહુઃ| સુધા સેહુણ્ડઃ| હૈમવતી શ્વેતવચા| એતાનિ સર્વાણ્યપિ ત્રિવૃદાદીનિ સંહૃત્ય એકીકૃત્ય દ્વૌ ભાગૌ કારયેત્| તતશ્ચૈતયોર્દ્વયોર્ભાગયોર્મધ્ય એકસ્મિન્ ભાગ એકં નિઃક્વાથં કુર્યાત્, એકસ્મિંસ્તુભાગે ચૂર્ણં કુર્યાત્| ક્ષુણ્ણાન્ કુટ્ટિતાન્| પૂર્વોક્તે નિઃક્વાથે ભાવયેત્ સપ્તાહં યાવત્| તેષાં યવાનામ્| અવાપ્ય નિક્ષિપ્ય| ચૂર્ણાનાં પૂર્વોક્તોર્વરિતત્રિવૃદાદિદ્રવ્યૈકભાગચૂર્ણાનામ્| અત્ર અસ્મિઞ્ શાસ્ત્રે| કીર્તિતં કથિતમ્| સૌવીરકં હિતં જ્ઞેયમિતિ સમ્બન્ધઃ| તતસ્તસ્માચ્ચૂર્ણભાગનિક્ષેપણાદનન્તરં કલસે પ્રક્ષિપ્ય, તત્ સૌવીરકં તદનન્તરં તેષામેવ ત્રિવૃદાદીનામન્યતમસ્ય કષાયેણ ક્વાથેન શીતલેન સુયોજિતં પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| સૌવીરકં સૌવીરકસઞ્જ્ઞમ્||૩૫-૩૯||

Adhikarana 18 (40-44) · Śloka 45

પૂર્વોક્તં વર્ગમાહૃત્ય દ્વિધા કૃત્વૈકમેતયોઃ ||૪૦|| ભાગં સઙ્ક્ષુદ્ય સંસૃજ્ય યવૈઃ સ્થાલ્યામધિશ્રયેત્ | અજશૃઙ્ગ્યાઃ કષાયેણ તમભ્યાસિચ્ય સાધયેત્ ||૪૧|| સુસિદ્ધાંશ્ચાવતાર્યૈતાનૌષધિભ્યો વિવેચયેત્ | વિમૃદ્ય સતુષાન્ સમ્યક્ તતસ્તાન્ પૂર્વવન્મિતાન્ ||૪૨|| પૂર્વોક્તૌષધભાગસ્ય ચૂર્ણં દત્ત્વા તુ પૂર્વવત્ | તેનૈવ સહ યૂષેણ કલસે પૂર્વવત્ ક્ષિપેત્ ||૪૩|| જ્ઞાત્વા જાતરસં ચાપિ તત્તુષોદકમાદિશેત્ | તુષામ્બુસૌવીરકયોર્વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ ||૪૪|| ષડ્રાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા તે ચ પેયે પ્રકીર્તિતે |૪૫|

તુષોદકકલ્પં નિર્દિશન્નાહ- પૂર્વોક્તમિત્યાદિ| ત્રિવૃદાદિમૂલં વિદારિગન્ધાદિસ્તથા મહત્ પઞ્ચમૂલં મૂર્વા શાર્ઙ્ગષ્ટા ચેતિ પૂર્વોક્તો વર્ગઃ| દ્વિધા કૃત્વા દ્વૌ ભાગૌ કૃત્વેત્યર્થઃ| એતયોર્ભાગયોર્મધ્યે એકં ભાગં સઙ્ક્ષુદ્ય કુટ્ટયિત્વા સતુષૈર્યવૈઃ સહ સંસૃજ્ય સમ્બદ્ધીકૃત્ય, સ્થાલ્યામધિશ્રયેત્ નિક્ષિપેત્| યવાનામેકો ભાગઃ| અજશૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી, ‘વિષાણિકા’ ઇત્યપરે| તં પૂર્વોક્તં સયવં ભાગં, સાધયેત્ રન્ધયેત્| સુસિદ્ધાન્ સુસ્વિન્નાન્, એતાન્ યવાન્, ઔષધેભ્યો વિવેચયેત્ પૃથક્ કુર્યાત્| તાન્ યવાન્| પૂર્વવન્મિતાન્ ભાગદ્વયપરિમિતાન્, ‘પૂર્વોક્તૌષધભાગસ્યોદ્ધ(ર્વ)રિતસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| પૂર્વવત્ ચતુર્થભાગપ્રમાણમિત્યર્થઃ | તેનૈવ સહ યૂષેણેતિ પ્રોક્તસ્વિન્નૌષધવર્ગયવાજશૃઙ્ગીકષાયેણોદ્ધૃતૌષધયવેન; સ પુનરૌષધસંસર્ગેણ ઘનત્વાદ્યૂષ ઇવ જાતઃ| જાતરસં વ્યક્તામ્લમ્| તયોઃ સૌવીરકતુષોદકયોર્વ્યક્તામ્લત્વે કાલાવધિં દર્શયન્નાહ- ષડ્રાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા; ષડ્રાત્રસપ્તરાત્રવિકલ્પોઽપ્યુષ્ણશીતકાલાપેક્ષઃ| તે ચેતિ સૌવીરકતુષોદકે||૪૦-૪૪||-

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

વૈરેચનેષુ સર્વ્યેષુ ત્રિવૃન્મૂલવિધિઃ સ્મૃતઃ ||૪૫||

ત્રિવૃદ્વિધાનં સપ્રપઞ્ચમુદ્દિશ્ય ત્રિવૃદ્વિધાનપ્રકારાતિદેશેનાવશિષ્ટવૈરેચનમૂલાનિ નિર્દેષ્ટુમાહ- વૈરેચનેષ્વિત્યાદિ| વૈરેચનેષુ સર્વેષ્વિતિ અવશિષ્ટેષુ શ્યામાદન્તીદ્રવન્તીસપ્તલાદિષુ| ત્રિવૃન્મૂલવિધિઃ સ્મૃત ઇતિ યાદૃશસ્ત્રિવૃન્મૂલે વિધિરુક્તસ્તાદૃશસ્તેષ્વપિ જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ| તદ્યથા- શ્યામામૂલં શ્યામાસ્વરસભાવિતં વા ચૂર્ણિતં સૈન્ધવનાગરયુક્તમમ્લૈરનિલવ્યાધૌ, મધુરક્વાથસહિતં શર્કરાદિભિસ્તુલ્યભાગં ગોક્ષીરયુક્તં પિત્તે, ઇત્યાદિર્યાવત્ સૌવીરકતુષોદકવિધિઃ; એવં પ્રતિશેષવૈરેચનિકમેવેહોદાહાર્યમ્| વિષયોઽપિ તેષાં વૈરેચનિકમૂલકલ્પાનાં પ્રતિત્રિવૃત્કલ્પવિષય એવેતિ||૪૫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 47

દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ વિશેષાન્મૃત્કુશાન્તરે | પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તાનિ સ્વિન્નાન્યુદ્ધૃત્ય શોષયેત્ ||૪૬|| તતસ્ત્રિવૃદ્વિધાનેન યોજયેચ્છ્લેષ્મપિત્તયોઃ |૪૭|

સામાન્યાતિદેશં નિર્દિશ્ય દન્તીદ્રવન્ત્યોર્વિશિષ્ટં કલ્પનમાહ- દન્તીત્યાદિ| દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાન્યુદ્ધૃત્ય શોષયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કિંવિશિષ્ટાનિ? સ્વિન્નાનિ, કસ્માત્? વિશેષાદતિશયેન| ક્વેત્યાહ- મૃત્કુશાન્તરે; મૃત્તિકાદર્ભમધ્યે પુટપાકવિધાનેનેત્યર્થઃ| પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તાનિ સ્વિન્નાનીતિ સમ્બન્ધઃ| દન્તી પ્રસિદ્ધા, દ્રવન્તી ચીરિતપત્રા ‘સંવરી’ ઇતિ લોકે||૪૬||-

Adhikarana 21 (47-48) · Śloka 49

તયોઃ કલ્કકષાયાભ્યાં ચક્રતૈલં વિપાચયેત્ ||૪૭|| સર્પિશ્ચ પક્વં વીસર્પકક્ષાદાહાલજીર્જયેત્ | મેહગુલ્માનિલશ્લેષ્મવિબન્ધાંસ્તૈલમેવ ચ ||૪૮|| ચતુઃસ્નેહં શકૃચ્છુક્રવાતસંરોધજા રુજઃ |૪૯|

તયોરિત્યાદિ| તયોર્દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ| કલ્કકષાયમાત્રાયાં પરિભાષા સ્મરણીયા; તામાશ્રિત્ય કલ્પનોચ્યતે- તૈલપલાનિ દ્વાત્રિંશત્, દન્તીદ્રવન્તીકલ્કપલાન્યષ્ટૌ, દન્તીદ્રવન્તીક્વાથસ્ય પલાનિ શતમેકમષ્ટાવિંશત્યધિકં, તાવત્ ક્વાથ્યં યાવત્તૈલપાકલક્ષણમ્| દન્તીદ્રવન્તીક્વાથસ્યાયં વિધિઃ- પાનીયપલાનિ પઞ્ચશતાનિ દ્વાદશાધિકાનિ, દન્તીદ્રવન્તીપલાનિ શતમેકં, ક્વાથશેષમેકશતમષ્ટાવિંશત્યધિકમ્; ઇતિ ક્વાથકલ્પના| અન્યત્રાપ્યનુક્તતૈલાદિમાને ઇયમેવ કલ્પના જ્ઞેયા| ચક્રતૈલમિતિ ચક્રપીડિતં તિલતૈલં, હસ્તાદિયન્ત્રપીડનનિષેધાર્થં; ચક્રે હ્યભૃષ્ટા એવ તિલાદયઃ પીડ્યન્તે, તે પુનર્ગુણવત્તરા ભવન્તિ; યન્ત્રેણ ભર્જનરૂક્ષિતાનાં તિલાનાં સ્નેહગુરુત્વાદયો ગુણા હીયન્ત ઇતિ| સર્પિશ્ચેતિ તાભ્યાં દન્તીદ્રવન્તીમૂલકલ્કકષાયાભ્યાં પ્રત્યેકં પક્વં સિદ્ધં સર્પિર્વિસર્પાદીઞ્જયેત્| પુનર્દન્ત્યાઃ કલ્કો દ્રવન્ત્યાસ્તુ કષાય ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| તૈલમેવ ચેતિ ચક્રતૈલં પુગર્મેહગુલ્માદીઞ્જયેત્| ચતુઃસ્નેહમિતિ ઘૃતતૈલવસામજ્જાનશ્ચત્વારઃ સ્નેહાઃ| શકૃત્ પુરીષમ્| ચતુઃસ્નેહં દન્તીદ્રવન્તીમૂલસાધિતં વાતસંરોધજા રુજો જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર દ્રવસ્યાનુક્તત્વાચ્ચતુર્ગુણં જલં દેયમ્||૪૭-૪૮||-

Adhikarana 22 (49-51) · Śloka 51

દન્તીદ્રવન્તીમરિચકનકાહ્વયવાસકૈઃ ||૪૯|| વિશ્વભેષજમૃદ્વીકાચિત્રકૈર્મૂત્રભાવિતમ્ | સપ્તાહં સર્પિષા ચૂર્ણં યોજ્યમેતદ્વિરેચનમ્ ||૫૦|| જીર્ણે સન્તર્પણં ક્ષૌદ્રં પિત્તશ્લેષ્મરુજાપહમ્ | અજીર્ણપાર્શ્વરુક્પાણ્ડુપ્લીહોદરનિબર્હણમ્ ||૫૧||

દન્તીત્યાદિ| દન્તી સમ્બરી; કનકાહ્વયં કઙ્ગુષ્ઠં, ‘નાગકેસરમ્’ ઇત્યન્યે; યવાસો દુરાલભા; વિશ્વભેષજં શુણ્ઠી| સપ્તાહં મૂત્રભાવિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| સર્પિષેતિ અસ્ય ચૂર્ણસ્ય ઘૃતેન વા લેહઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ| અસ્યૈવ પ્રયોગસ્ય યૌગિકમનુસઙ્ગ્રહમાહ- જીર્ણે ઇત્યાદિ| જીર્ણે તસ્મિન્નૌષધે, સન્તર્પણં ક્ષૌદ્રમિતિ લાજશક્તુસહિતં મધુ દેયમ્||૪૯-૫૧||

Adhikarana 23 (52-53) · Śloka 54

ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યા વિંશતિઃ સ્યુઃ પલં પલમ્ | દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષૌ પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ ||૫૨|| કૃત્વૈતાન્મોદકાનેકં દશમે દશમેઽહનિ | તતઃ ખાદેદુષ્ણતોયસેવી નિર્યન્ત્રણાસ્ત્વિમે ||૫૩|| દોષઘ્ના ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃકુષ્ઠનાશનાઃ |૫૪|

મોદકસ્ય પ્રયોગમાહ- ગુડસ્યેત્યાદિ| અષ્ટૌ પલાનિ ગુડસ્ય, વિંશતિર્હરીતકીફલાનિ, દન્તીમૂલચૂર્ણપલં, ચિત્રકમૂલચૂર્ણપલં ચ, પિપ્પલીકર્ષઃ, ત્રિવૃત્કર્ષશ્ચ| અત્ર તુ સપ્તગુઞ્જાફલપરિમિતમાષકપ્રમાણેન પલાદિમાનં ગ્રાહ્યમ્| દશ કૃત્વૈતાન્મોદકાનિત્યાદિ દશ મોદકાન્ કૃત્વા, એકં મોદકં દશમે દશમેઽહનિ ખાદેદિતિ સમ્બન્ધઃ| નિર્યન્ત્રણા વાતાતપાદિનિષેધરહિતાઃ| ઇમે મોદકાઃ||૫૨-૫૩||-

Adhikarana 24 (54-59) · Śloka 59

વ્યોષં ત્રિજાતકં મુસ્તા વિડઙ્ગામલકે તથા ||૫૪|| નવૈતાનિ સમાંશાનિ ત્રિવૃદષ્ટગુણાનિ વૈ | શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતાનીહ દન્તીભાગદ્વયં તથા ||૫૫|| (સર્વાણિ ચૂર્ણિતાનીહ ગાલિતાનિ વિમિશ્રયેત્ ) | ષડ્ભિશ્ચ શર્કરાભાગૈરીષત્સૈન્ધવમાક્ષિકૈઃ ||૫૬|| પિણ્ડિતં ભક્ષયિત્વા તુ તતઃ શીતામ્બુ પાયયેત્ | બસ્તિરુક્તૃડ્જ્વરચ્છર્દિશોષપાણ્ડુભ્રમાપહમ્ ||૫૭|| નિર્યન્ત્રણમિદં સર્વવિષઘ્નં તુ વિરેચનમ્ | ત્રિવૃદષ્ટકસઞ્જ્ઞોઽયં પ્રશસ્તઃ પિત્તરોગિણામ્ ||૫૮|| ભક્ષ્યઃ ક્ષીરાનુપાનો વા પિત્તશ્લેષ્માતુરૈર્નરૈઃ | ભક્ષ્યરૂપસધર્મત્વાદાઢ્યેષ્વેવ વિધીયતે ||૫૯||

વ્યોષાદિશીતવિરેચનં દર્શયન્નાહ- વ્યોષમિત્યાદિ| વ્યોષાદીનિ પ્રસિદ્ધાનિ| ત્રિવૃદષ્ટગુણાનીતિ ત્રિવૃદષ્ટગુણા યેષુ તાનિ તથા| ઈષત્સૈન્ધવમાક્ષિકૈરિતિ ઈષચ્છબ્દશ્ચતુર્થાંશવાચકઃ| ભક્ષ્યો ભક્ષણીયઃ| ભક્ષ્યરૂપસધર્મત્વાત્ ભક્ષ્યરૂપતુલ્યાદિત્યર્થઃ‘વાતશ્લેષ્માતુરૈર્નરૈઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૫૪-૫૯||

Adhikarana 25 (60-61) · Śloka 62

તિલ્વકસ્ય ત્વચં બાહ્યામન્તર્વલ્કવિવર્જિતામ્ | ચૂર્ણયિત્વા તુ દ્વૌ ભાગૌ તત્કષાયેણ ગાલયેત્ ||૬૦|| તૃતીયં ભાવિતં તેન ભાગં શુષ્કં તુ ભાવિતમ્ | દશમૂલીકષાયેણ ત્રિવૃદ્વત્સમ્પ્રયોજયેત્ ||૬૧|| વિધાનં ત્વક્ષુ નિર્દિષ્ટં ... |૬૨|

ત્વક્પ્રધાનકસ્ય તિલ્વકસ્ય પ્રયોગં નિર્દિદિક્ષુઃ પ્રથમં તસ્ય સંસ્કારમેવ સર્વપ્રયોગવિષયમાહ- તિલ્વકસ્યેત્યાદિ| અન્તર્વલ્કવિવર્જિતામિતિ અભ્યન્તરકઠિનત્વગ્વિવર્જિતામ્| ભાગાવિતિ દ્વૌ ભાગાવિત્યર્થઃ| તત્કષાયેણ તિલ્વકકષાયેણ| ગાલયેત્ ક્ષારકલ્પેન, ગાલનં પુનરિહૈકવિંશતિવારાન્ પારમ્પર્યાત્| તૃતીયં ભાવિતં તેન ભાગમિતિ અપરં ચૂર્ણસ્ય સ્થાપિતં તૃતીયં ભાગં તેનૈવ તિલ્વકકષાયજલેન ચૂર્ણભાગદ્વયગાલનલબ્ધગુણાતિશયેન ભાવિતમિત્યર્થઃ| શુષ્કં તુ ભાવિતં દશમૂલકષાયેણેતિ તૃતીયં ભાગં શુષ્કં પુનઃ સન્તં દશમૂલીકષાયેણ ભાવિતં ત્રિવૃદ્વત્ સમ્પ્રયોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૬૦-૬૧||-

Adhikarana 26 (62-69) · Śloka 69

... ફલાનામથ વક્ષ્યતે | હરીતક્યાઃ ફલં ત્વસ્થિવિમુક્તં દોષવર્જિતમ્ ||૬૨|| યોજ્યં ત્રિવૃદ્વિધાનેન સર્વવ્યાધિનિબર્હણમ્ | રસાયનં પરં મેધ્યં દુષ્ટાન્તર્વ્રણશોધનમ્ ||૬૩|| હરીતકી વિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં નાગરં ત્રિવૃત્ | મરિચાનિ ચ તત્સર્વં ગોમુત્રેણ વિરેચનમ્ ||૬૪|| હરીતકી ભદ્રદારુ કુષ્ઠં પૂગફલં તથા | સૈન્ધવં શૃઙ્ગવેરં ચ ગોમૂત્રેણ વિરેચનમ્ ||૬૫|| નીલિનીફલચૂર્ણં તુ નાગરાભયયોસ્તથા | લિહ્યાદ્ગુડેન સલિલં પશ્ચાદુષ્ણં પિબેન્નરઃ ||૬૬|| પિપ્પલ્યાદિકષાયેણ પિબેત્પિષ્ટાં હરીતકીમ્ | સૈન્ધવોપહિતાં સદ્ય એષ યોગો વિરેચયેત્ ||૬૭|| હરીતકી ભક્ષ્યમાણા નાગરેણ ગુડેન વા | સૈન્ધવોપહિતા વાઽપિ સાતત્યેનાગ્નિદીપની ||૬૮|| વાતાનુલોમની વૃષ્યા ચેન્દ્રિયાણાં પ્રસાદની | સન્તર્પણકૃતાન્ રોગાન્ પ્રાયો હન્તિ હરીતકી ||૬૯||

ફલપ્રધાનહરીતકીકલ્પેનાશેષવૈરેચનિકફલકલ્પં નિર્દિશન્નાહ- હરીતક્યા ઇત્યાદિ| વ્યાધિશબ્દોઽયં દોષેષુ વ્યાધિષુ ચ વર્તતે| સર્વેષાં હરીતકીયોગાનાં સામાન્યં ફલં દર્શયન્નાહ- રસાયનમિત્યાદિ| સુખોપયોજ્યાન્ યોગાન્ સર્વર્તુકાન્ સાર્વધાતુકાંશ્ચાહ- હરીતતકીત્યાદિ| માત્રાપ્રમાણં મધ્યેષુ કોષ્ઠવયોબલેષુ ચૂર્ણકર્ષઃ, ઉત્તમાધમયોર્બુદ્ધ્યા વિકલ્પનીયઃ| નીલિની શ્રીફલિકા| સાતત્યેન નિરન્તરોપયોગેન| સન્ન્તર્પણકૃતા રોગાસ્તૃપ્ત્યાદયઃ, તાનુષ્ણત્વાદ્દીપનત્વાચ્ચ શમયતીતિ| અત્ર નાગરગુડસૈન્ધવાદીનાં ભિન્નકાર્યાણાં દોષદેહધાતુબલકાલવયોઽવસ્થાન્તરવિકારાપેક્ષયા વ્યવસ્થિતવિકલ્પઃ||૬૨-૬૯||

Adhikarana 27 (70) · Śloka 71

શીતમામલકં રૂક્ષં પિત્તમેદઃકફાપહમ્ | બિભીતકમનુષ્ણં તુ કફપિત્તનિબર્હણમ્ ||૭૦|| ત્રીણ્યપ્યમ્લકષાયાણિ સતિક્તમધુરાણિ ચ |૭૧|

હરીતકીનિર્દેશાદામલકબિભીતકયોરપિ ગુણનિર્દેશમાહ- શીતમિત્યાદિ| સતિક્તમધુરાણિ ચેતિ પ્રત્યેકં હરીતક્યાદીનામુક્તા શક્તિર્ગુણતઃ સંયોગતઃ પ્રભાવતશ્ચ||૭૦||-

Adhikarana 28 (71) · Śloka 72

ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની ત્રિભાગઘૃતમૂર્ચ્છિતા ||૭૧|| વયસઃ સ્થાપનં ચાપિ કુર્યાત્ સન્તતસેવિતા |૭૨|

ઇદાનીં ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગમાહ- ત્રિફલેત્યાદિ| રોગશબ્દોઽત્ર ત્રિદોષવચનો વ્યાધિવચનો વા| મૂર્ચ્છિતા સંયુક્તા||૭૧||-

Adhikarana 29 (72) · Śloka 73

હરીતકીવિધાનેન ફલાન્યેવં પ્રયોજયેત્ ||૭૨|| વિરેચનાનિ સર્વાણિ... |૭૩|

હરીતકીત્યાદિ||૭૨||-

Adhikarana 30 (73-75) · Śloka 76

... વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલાત્ | ફલં કાલે સમુદ્ધૃત્ય સિકતાયાં નિધાપયેત્ ||૭૩|| સપ્તાહમાતપે શુષ્કમતો મજ્જાનમુદ્ધરેત્ | તૈલં ગ્રાહ્યં જલે પક્ત્વા તિલવદ્વા પ્રપીડ્ય ચ ||૭૪|| તસ્યોપયોગો બાલાનાં યાવદ્વર્ષાણિ દ્વાદશ | લિહ્યાદેરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠત્રિકટુકાન્વિતમ્ ||૭૫|| સુખોદકં ચાનુપિબેદેષ યોગો વિરેચયેત્ |૭૬|

ચતુરઙ્ગુલાત્ કિરમાલકાત્, સમુદ્ધૃત્ય ‘ફલમ્’ ઇતિ શેષઃ| સિકતાયાં વાલુકાયાં, નિધાપયેત્ નિક્ષિપેત્, સપ્તાહમિતિ સમ્બન્ધઃ| અતઃ અસ્માચ્ચતુરઙ્ગુલફલાત્| લિહ્યાદિત્યાદિ| એષ યોગો વાતકફપ્રશમનઃ||૭૩-૭૫||-

Adhikarana 31 (76-77) · Śloka 78

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલાક્વાથેન ત્રિગુણેન તુ ||૭૬|| યુક્તં પીતં તથા ક્ષીરરસાભ્યાં તુ વિરેચયેત્ | બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણસુકુમારેષુ યોજિતમ્ ||૭૭|| ફલાનાં વિધિરુદ્દિષ્ટઃ .... |૭૮|

એરણ્ડતૈલમિત્યાદિ| ત્રિગુણેન ત્રિફલાક્વાથેન યુક્તં તથા ક્ષીરરસાભ્યાં યુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ| રસો માંસરસઃ| બાલાદિષુ યોજિતમેરણ્ડતૈલં વિરેચયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૭૬-૭૭||-

Adhikarana 32 (78-79) · Śloka 80

... ક્ષીરાણાં શૃણુ સુશ્રુત! | વિરેચનાનાં તીક્ષ્ણાનાં પયઃ સૌધં પરં મતમ્ ||૭૮|| અજ્ઞપ્રયુક્તં તદ્ધન્તિ વિષવત્ કર્મવિભ્રમાત્ | વિજાનતા પ્રયુક્તં તુ મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્ ||૭૯|| ભિનત્ત્યાશ્વેવ દોષાણાં રોગાન્ હન્તિ ચ દુસ્તરાન્ |૮૦|

ક્ષીરાણામિત્યાદિ| સૌધં સેહુણ્ડભવમ્| કર્મવિભ્રમાત્ કર્માવિજ્ઞાનાત્| દોષાણાં સઞ્ચયમિતિ સમ્બન્ધઃ| આશ્વેવ શીઘ્રમેવ||૭૮-૭૯||-

Adhikarana 33 (80-83) · Śloka 84

મહત્યાઃ પઞ્ચમૂલ્યાસ્તુ બૃહત્યોશ્ચૈકશઃ પૃથક્ ||૮૦|| કષાયૈઃ સમભાગં તુ તદઙ્ગારેષુ શોષિતમ્ | અમ્લાદિભિઃ પૂર્વવત્તુ પ્રયોજ્યં કોલસમ્મિતમ્ ||૮૧|| મહાવૃક્ષપયઃ પીતૈર્યવાગૂસ્તણ્ડુલૈઃ કૃતા | પીતા વિરેચયત્યાશુ ગુડેનોત્કારિકા કૃતા ||૮૨|| લેહો વા સાધિતઃ સમ્યક્ સ્નુહીક્ષીરપયોઘૃતૈઃ | ભાવિતાસ્તુ સ્નુહીક્ષીરે પિપ્પલ્યો લવણાન્વિતાઃ ||૮૩|| ચૂર્ણં કામ્પિલ્લકં વાઽપિ તત્પીતં ગુટિકીકૃતમ્ |૮૪|

મહત્યા ઇત્યાદિ| મહતી પઞ્ચમૂલી બિલ્વાદિકા| બૃહત્યોરિતિ સ્થૂલબૃહતી લઘુબૃહતી ચેતિ દ્વે બૃહત્યૌ| એકશ ઇત્યાદિ| એકીકૃત્યાઙ્ગારેષુ વિશોષયેત્, ન જ્વલદગ્નૌ પાકખરતાભયાત્| તત્ સેહુણ્ડદુગ્ધં પૃથક્ કષાયૈઃ સમભાગં ગ્રાહ્યમ્| એતેન પઞ્ચમૂલીબૃહતીકષાયાણાં સપ્તભાગાઃ, અષ્ટમસ્તુ સેહુણ્ડદુગ્ધસ્ય| અમ્લાદિભિઃ કાઞ્જિકમસ્તુસુરાદિભિઃ| પૂર્વવત્ ત્રિવૃદ્વત્| કોલસમ્મિતં કર્ષપ્રમાણમ્| મહાવૃક્ષેત્યાદિ| મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડઃ| પીતૈર્ભાવિતૈઃ| ગુડે ચેત્યાદિ| ગુડે ચ કૃતોત્કારિકા વિરેચયતીતિ સમ્બન્ધઃ| ઉત્કારિકા લપ્સિકા| તસ્યાઃ કલ્પના- ગોધૂમાન્ સ્નુહીક્ષીરેણ ભાવયિત્વા, ચૂર્ણીકૃત્ય, ઘૃતક્ષીરાદિભિઃ સંયાવવદુત્કારિકા પચનીયા ગુડેન| લેહ ઇત્યાદિ| લેહસ્ય કલ્પના કથ્યતે- સ્નુહીક્ષીરભાવિતસ્ય ગોધૂમચૂર્ણસ્ય લેહઃ સાધ્યઃ| અન્યે તુ ‘સ્નુહીક્ષીરસિતાઘૃતૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| તન્મતે પયોઽપ્યુત્કારિકાયામિવાનુક્તમપિ લેહે દેયમ્| લેહો ‘વિરેચયતિ’ ઇત્યત્રાપ્યનુવર્તતે| ભાવિતા ઇત્યાદિ ‘વિરેચયન્તિ’ ઇત્યત્રાપ્યનુવર્તતે| ચૂર્ણમિત્યાદિ| તત્પીતં સ્નુહીક્ષીરભાવિતમ્| અત્રાપિ ‘વિરેચયતિ’ ઇત્યનુવર્તતે||૮૦-૮૩||-

Adhikarana 34 (84-85) · Śloka 86

સપ્તલા શઙ્ખિની દન્તી ત્રિવૃદારગ્વધં ગવામ્ ||૮૪|| મૂત્રેણાપ્લાવ્ય સપ્તાહં સ્નુહીક્ષીરે તતઃ પરમ્ | કીર્ણં તેનૈવ ચૂર્ણેન માલ્યં વસનમેવ ચ ||૮૫|| આઘ્રાયાવૃત્ય વા સમ્યઙ્મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે |૮૬|

સપ્તલેત્યાદિ| સપ્તલા સેહુણ્ડભેદઃ| શઙ્ખિની યવતિક્તા, તસ્યાઃ ફલં મૂલં ચ વિરેચકમ્, અન્યે ‘શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ’ ઇત્યાહુઃ; અપરે તુ શ્વેતબુધ્નામાહુઃ| દન્તી દન્તિની| આરગ્વધઃ કિરમાલકઃ| આપ્લાવ્ય ભાવયિત્વા| કીર્ણમવચૂર્ણિતં, તેનૈવ સપ્તલાદિચૂર્ણેન, માલ્યં પુષ્પમ્, આઘ્રાય શિઙ્ઘિત્વા; તેનૈવ વા ચૂર્ણેન કીર્ણં ભાવિતં વસનં વસ્ત્રમાવૃત્ય પરિધાય; મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે નાન્ય ઇત્યર્થઃ||૮૪-૮૫||-

Adhikarana 35 (86-89) · Śloka 89

ક્ષીરત્વક્ફલમૂલાનાં વિધાનૈઃ પરિકીર્તિતૈઃ | અવેક્ષ્ય સમ્યગ્રોગાદીન્ યથાવદુપયોજયેત્ ||૮૬|| ત્રિવૃચ્છાણા મિતાસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચ ત્રિફલાત્વચઃ | વિડઙ્ગપિપ્પલીક્ષારશાણાસ્તિસ્રશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ ||૮૭|| લિહ્યાત્ સર્પિર્મધુભ્યાં ચ મોદકં વા ગુડેન વા | ભક્ષયેન્નિષ્પરીહારમેતચ્છ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્ ||૮૮|| ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમરોચકમ્ | કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ વ્યાધીનેતદ્વ્યપોહતિ ||૮૯||

ક્ષીરત્વગિત્યાદિ| શાણઃ કર્ષચતુર્થો ભાગઃ||૮૬-૮૯||

Adhikarana 36 (90) · Śloka 90

ઘૃતેષુ તૈલેષુ પયઃસુ ચાપિ મદ્યેષુ મૂત્રેષુ તથા રસેષુ | ભક્ષ્યાન્નલેહ્યેષુ ચ તેષુ તેષુ વિરેચનાન્યગ્રમતિર્વિદધ્યાત્ ||૯૦||

અનુક્તાન્નપાનેષુ પ્રયોગકલ્પાન્નિર્દિશન્નાહ- ઘૃતેષ્વિત્યાદિ| ભક્ષ્યં મોદકશષ્કુલ્યાદિ| અન્નં ભક્તાદિ| અગ્ર્યમતિઃ પ્રધાનબુદ્ધિઃ||૯૦||

Adhikarana 37 (91) · Śloka 91

ક્ષીરં રસઃ કલ્કમથો કષાયઃ શૃતશ્ચ શીતશ્ચ તથૈવ ચૂર્ણમ્ | કલ્પાઃ ષડેતે ખલુ ભેષજાનાં યથોત્તરં તે લઘવઃ પ્રદિષ્ટાઃ ||૯૧||

ક્ષીરમિત્યાદિ| “યન્ત્રાદિપીડિતદ્રવ્યરસઃ સ્વરસ ઉચ્યતે| યઃ પિણ્ડશ્ચાર્દ્રપિષ્ટાનાં સ કલ્કઃ પરિકીર્તિતઃ|| વહ્નૌ તુ ક્વથિતં દ્રવ્યં શૃતમાહુશ્ચિકિત્સકાઃ| ઉપોષિતં નિશાયાં તુ તોયસ્થં શીતમુચ્યતે|| ચૂર્ણમુષ્ણેન સમ્પૃક્તં તત્ ફાણ્ટમભિધીયતે| અભિભૂયામ્બુનોષ્ણેન ક્ષણાત્ પૂતમિતીતરે” ઇતિ| ફાણ્ટલક્ષણં તુ પ્રસઙ્ગાદુક્તમ્| કષાયો દ્વિવિધઃ- શૃતકષાયઃ, શીતકષાયશ્ચ| તે તુ ષટ્કલ્પા ભવન્તિ| કલ્પા વિધયઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ “ચૂર્ણં કષાયઃ શિશિરઃ શૃતશ્ચ તથા ચ કલ્કઃ સ્વરસસ્તથૈવ| પઞ્ચૈવ કલ્પાઃ ખલુ ભેષજાનાં યથોત્તરં તે ગુરવઃ પ્રદિષ્ટાઃ” ઇતિ| તે તુ સ્વરસ એવ ક્ષીરમન્તર્ભાવયન્તિ, ફાણ્ટં શીતકષાયેઽન્તર્ભાવયન્તિ||૯૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્ણ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતટીકાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુશ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૪||