44. virēcanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

અરુણાભં ત્રિવૃન્મૂલં શ્રેષ્ઠં મૂલવિરેચને | પ્રધાનં તિલ્વકસ્ત્વક્ષુ ફલેષ્વપિ હરીતકી ||૩|| તૈલેષ્વેરણ્ડજં તૈલં સ્વરસે કારવેલ્લિકા | સુધાપયઃ પયઃસૂક્તમિતિ પ્રાધાન્યસઙ્ગ્રહઃ | તેષાં વિધાનં વક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

વૈરેચનદ્રવ્યરસાનુપીતં મૂલં મહત્ત્રૈવૃતમસ્તદોષમ્ | ચૂર્ણીકૃતં સૈન્ધવનાગરાઢ્યમમ્લૈઃ પિબેન્મારુતરોગજુષ્ટઃ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ઇક્ષોર્વિકારૈર્મધુરૈ રસૈસ્તત્ પૈત્તે ગદે ક્ષીરયુતં પિબેચ્ચ |૬|

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ગુડૂચ્યરિષ્ટત્રિફલારસેન સવ્યોષમૂત્રં કફજે પિબેત્તત્ ||૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ત્રિવર્ણકત્ર્યૂષણયુક્તમેતદ્ગુડેન લિહ્યાદનવેન ચૂર્ણમ્ | પ્રસ્થે ચ તન્મૂલરસસ્ય દત્વા તન્મૂલકલ્કં કુડવપ્રમાણમ્ ||૭|| કર્ષોન્મિતે સૈન્ધવનાગરે ચ વિપાચ્ય કલ્કીકૃતમેતદદ્યાત્ | તત્કલ્કભાગઃ સમહૌષધાર્ધઃ સસૈન્ધવો મૂત્રયુતશ્ચ પેયઃ ||૮||

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

સમાસ્ત્રિવૃન્નાગરકાભયાઃ સ્યુર્ભાગાર્ધકં પૂગફલં સુપક્વમ્ | વિડઙ્ગસારો મરિચં સદારુ યોગઃ સસિન્ધૂદ્ભવમૂત્રયુક્તઃ ||૯|| (વિરેચનદ્રવ્યભવં તુ ચૂર્ણં રસેન તેષાં ભિષજા વિમૃદ્ય | તન્મૂલસિદ્ધેન ચ સર્પિષાઽઽક્તં સેવ્યં તદાજ્યે ગુટિકીકૃતં ચ ||૧૦|| ગુડે ચ પાકાભિમુખે નિધાય ચૂર્ણીકૃતં સમ્યગિદં વિપાચ્ય | શીતં ત્રિજાતાક્તમથો વિમૃદ્ય યોગાનુરૂપા ગુટિકાઃ પ્રયોજ્યાઃ) ||૧૧||

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

વૈરેકીયદ્રવ્યચૂર્ણસ્ય ભાગં સિદ્ધં સાર્ધં ક્વાથભાગૈશ્ચતુર્ભિઃ | આમૃદ્નીયાત્ સર્પિષા તચ્છૃતેન તત્ક્વાથોષ્મસ્વેદિતં સામિતં ચ ||૧૨|| પાકપ્રાપ્તે ફાણિતે ચૂર્ણિતં તત્ ક્ષિપ્તં પક્વં ચાવતાર્ય પ્રયત્નાત્ | શીતીભૂતા મોદકા હૃદ્યગન્ધાઃ કાર્યાસ્ત્વેતે ભક્ષ્યકલ્પાઃ સમાસાત્ ||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

રસેન તેષાં પરિભાવ્ય મુદ્ગાન્ યૂષઃ સસિન્ધૂદ્ભવસર્પિરિષ્ટઃ | વૈરેચનેઽન્યૈરપિ વૈદલૈઃ સ્યાદેવં વિદધ્યાદ્વમનૌષધૈશ્ચ ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

ભિત્ત્વા દ્વિધેક્ષું પરિલિપ્ય કલ્કૈસ્ત્રિભણ્ડિજાતૈઃ પ્રતિબધ્ય રજ્જ્વા | પક્વં ચ સમ્યક્ પુટપાકયુક્ત્યા ખાદેત્તુ તં પિત્તગદી સુશીતમ્ ||૧૫||

Adhikarana 11 (16-22) · Śloka 22

સિતાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરીવિદારીત્રિવૃતઃ સમાઃ | લિહ્યાન્મધુઘૃતાભ્યાં તુ તૃડ્દાહજ્વરશાન્તયે ||૧૬|| શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્ | રેચનં સુકુમારાણાં ત્વક્પત્રમરિચાંશકમ્ ||૧૭|| પચેલ્લેહં સિતાક્ષૌદ્રપલાર્ધકુડવાન્વિતમ્ | ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતં શીતં પિત્તઘ્નં તદ્વિરેચનમ્ ||૧૮|| ત્રિવૃચ્છ્યામાક્ષારશુણ્ઠીપિપ્પલીર્મધુનાઽઽપ્નુયાત્ | સર્વશ્લેષ્મવિકારાણાં શ્રેષ્ઠમેતદ્વિરેચનમ્ ||૧૯|| બીજાઢ્યપથ્યાકાશ્મર્યધાત્રીદાડિમકોલજાન્ | તૈલભૃષ્ટાન્ રસાનમ્લફલૈરાવાપ્ય સાધયેત્ ||૨૦|| ઘનીભૂતં ત્રિસૌગન્ધ્યત્રિવૃત્ક્ષૌદ્રસમન્વિતમ્ | લેહ્યમેતત્કફપ્રાયૈઃ સુકુમારૈર્વિરેચનમ્ ||૨૧|| નીલીતુલ્યં ત્વગેલં ચ તૈસ્ત્રિવૃત્સસિતોપલા | ચૂર્ણં સન્તર્પણં ક્ષૌદ્રફલામ્લં સન્નિપાતનુત્ ||૨૨||

Adhikarana 12 (23) · Śloka 23

ત્રિવૃચ્છ્યામાસિતાકૃષ્ણાત્રિફલામાક્ષિકૈઃ સમૈઃ | મોદકાઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરાપહાઃ ||૨૩||

Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 26

ત્રિવૃદ્ભાગાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિફલા તત્સમા તથા | ક્ષારકૃષ્ણાવિડઙ્ગાનિ સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુસર્પિષા ||૨૪|| લિહ્યાદ્ગુડેન ગુટિકાઃ કૃત્વા વાઽપ્યથ ભક્ષયેત્ | કફવાતકૃતાન્ ગુલ્માન્ પ્લીહોદરહલીમકાન્ ||૨૫|| હન્ત્યન્યાનપિ ચાપ્યેતન્નિરપાયં વિરેચનમ્ |૨૬|

Adhikarana 14 (26-27) · Śloka 27

ચૂર્ણં શ્યામા ત્રિવૃન્નીલી કટ્વી મુસ્તા દુરાલભા ||૨૬|| ચવ્યેન્દ્રબીજં ત્રિફલા સર્પિર્માંસરસામ્બુભિઃ | પીતં વિરેચનં તદ્ધિ રૂક્ષાણામપિ શસ્યતે ||૨૭||

Adhikarana 15 (28-30) · Śloka 30

વૈરેચનિકનિઃક્વાથભાગાઃ શીતાસ્ત્રયો મતાઃ | દ્વૌ ફાણિતસ્ય તચ્ચાપિ પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્ ||૨૮|| તત્ સાધુસિદ્ધં વિજ્ઞાય શીતં કૃત્વા નિધાપયેત્ | કલસે કૃતસંસ્કારે વિભજ્યર્તૂ હિમાહિમૌ ||૨૯|| માસાદૂર્ધ્વં જાતરસં મધુગન્ધં વરાસવમ્ | પિબેદસાવેવ વિધિઃ ક્ષારમૂત્રાસવેષ્વપિ ||૩૦||

Adhikarana 16 (31-34) · Śloka 34

વૈરેચનિકમૂલાનાં ક્વાથે માષાન્ સુભાવિતાન્ | સુધૌતાંસ્તત્કષાયેણ શાલીનાં ચાપિ તણ્ડુલાન્ ||૩૧|| અવક્ષુદ્યૈકતઃ પિણ્ડાન્ કૃત્વા શુષ્કાન્ સુચૂર્ણિતાન્ | શાલિતણ્ડુલચૂર્ણં ચ તત્કષાયોષ્મસાધિતમ્ ||૩૨|| તસ્ય પિષ્ટસ્ય ભાગાંસ્ત્રીન્ કિણ્વભાગવિમિશ્રિતાન્ | મણ્ડોદકાર્થે ક્વાથં ચ દદ્યાત્તત્સર્વમેકતઃ ||૩૩|| નિદધ્યાત્કલસે તાં તુ સુરાં જાતરસાં પિબેત્ | એષ એવ સુરાકલ્પો વમનેષ્વપિ કીર્તિતઃ ||૩૪||

Adhikarana 17 (35-39) · Śloka 40

મૂલાનિ ત્રિવૃદાદીનાં પ્રથમસ્ય ગણસ્ય ચ | મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય મૂર્વાશાર્ઙ્ગષ્ટયોરપિ ||૩૫|| સુધાં હૈમવતીં ચૈવ ત્રિફલાતિવિષે વચામ્ | સંહૃત્યૈતાનિ ભાગૌ દ્વૌ કારયેદેકમેતયોઃ ||૩૬|| કુર્યાન્નિઃક્વાથમેકસ્મિન્નેકસ્મિંશ્ચૂર્ણમેવ તુ | ક્ષુણ્ણાંસ્તસ્મિંસ્તુ નિઃક્વાથે ભાવયેદ્બહુશો યવાન્ ||૩૭|| શુષ્કાણાં મૃદુભૃષ્ટાનાં તેષાં ભાગાસ્ત્રયો મતાઃ | ચતુર્થં ભાગમાવાપ્ય ચૂર્ણાનામત્ર કીર્તિતમ્ ||૩૮|| પ્રક્ષિપ્ય કલસે સમ્યક્ તતસ્તં તદનન્તરમ્ | તેષામેવ કષાયેણ શીતલેન સુયોજિતમ્ ||૩૯|| પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાત્તુ જ્ઞેયં સૌવીરકં હિ તત્ |૪૦|

Adhikarana 18 (40-44) · Śloka 45

પૂર્વોક્તં વર્ગમાહૃત્ય દ્વિધા કૃત્વૈકમેતયોઃ ||૪૦|| ભાગં સઙ્ક્ષુદ્ય સંસૃજ્ય યવૈઃ સ્થાલ્યામધિશ્રયેત્ | અજશૃઙ્ગ્યાઃ કષાયેણ તમભ્યાસિચ્ય સાધયેત્ ||૪૧|| સુસિદ્ધાંશ્ચાવતાર્યૈતાનૌષધિભ્યો વિવેચયેત્ | વિમૃદ્ય સતુષાન્ સમ્યક્ તતસ્તાન્ પૂર્વવન્મિતાન્ ||૪૨|| પૂર્વોક્તૌષધભાગસ્ય ચૂર્ણં દત્ત્વા તુ પૂર્વવત્ | તેનૈવ સહ યૂષેણ કલસે પૂર્વવત્ ક્ષિપેત્ ||૪૩|| જ્ઞાત્વા જાતરસં ચાપિ તત્તુષોદકમાદિશેત્ | તુષામ્બુસૌવીરકયોર્વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ ||૪૪|| ષડ્રાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા તે ચ પેયે પ્રકીર્તિતે |૪૫|

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

વૈરેચનેષુ સર્વ્યેષુ ત્રિવૃન્મૂલવિધિઃ સ્મૃતઃ ||૪૫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 47

દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ વિશેષાન્મૃત્કુશાન્તરે | પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તાનિ સ્વિન્નાન્યુદ્ધૃત્ય શોષયેત્ ||૪૬|| તતસ્ત્રિવૃદ્વિધાનેન યોજયેચ્છ્લેષ્મપિત્તયોઃ |૪૭|

Adhikarana 21 (47-48) · Śloka 49

તયોઃ કલ્કકષાયાભ્યાં ચક્રતૈલં વિપાચયેત્ ||૪૭|| સર્પિશ્ચ પક્વં વીસર્પકક્ષાદાહાલજીર્જયેત્ | મેહગુલ્માનિલશ્લેષ્મવિબન્ધાંસ્તૈલમેવ ચ ||૪૮|| ચતુઃસ્નેહં શકૃચ્છુક્રવાતસંરોધજા રુજઃ |૪૯|

Adhikarana 22 (49-51) · Śloka 51

દન્તીદ્રવન્તીમરિચકનકાહ્વયવાસકૈઃ ||૪૯|| વિશ્વભેષજમૃદ્વીકાચિત્રકૈર્મૂત્રભાવિતમ્ | સપ્તાહં સર્પિષા ચૂર્ણં યોજ્યમેતદ્વિરેચનમ્ ||૫૦|| જીર્ણે સન્તર્પણં ક્ષૌદ્રં પિત્તશ્લેષ્મરુજાપહમ્ | અજીર્ણપાર્શ્વરુક્પાણ્ડુપ્લીહોદરનિબર્હણમ્ ||૫૧||

Adhikarana 23 (52-53) · Śloka 54

ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યા વિંશતિઃ સ્યુઃ પલં પલમ્ | દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષૌ પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ ||૫૨|| કૃત્વૈતાન્મોદકાનેકં દશમે દશમેઽહનિ | તતઃ ખાદેદુષ્ણતોયસેવી નિર્યન્ત્રણાસ્ત્વિમે ||૫૩|| દોષઘ્ના ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃકુષ્ઠનાશનાઃ |૫૪|

Adhikarana 24 (54-59) · Śloka 59

વ્યોષં ત્રિજાતકં મુસ્તા વિડઙ્ગામલકે તથા ||૫૪|| નવૈતાનિ સમાંશાનિ ત્રિવૃદષ્ટગુણાનિ વૈ | શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતાનીહ દન્તીભાગદ્વયં તથા ||૫૫|| (સર્વાણિ ચૂર્ણિતાનીહ ગાલિતાનિ વિમિશ્રયેત્ ) | ષડ્ભિશ્ચ શર્કરાભાગૈરીષત્સૈન્ધવમાક્ષિકૈઃ ||૫૬|| પિણ્ડિતં ભક્ષયિત્વા તુ તતઃ શીતામ્બુ પાયયેત્ | બસ્તિરુક્તૃડ્જ્વરચ્છર્દિશોષપાણ્ડુભ્રમાપહમ્ ||૫૭|| નિર્યન્ત્રણમિદં સર્વવિષઘ્નં તુ વિરેચનમ્ | ત્રિવૃદષ્ટકસઞ્જ્ઞોઽયં પ્રશસ્તઃ પિત્તરોગિણામ્ ||૫૮|| ભક્ષ્યઃ ક્ષીરાનુપાનો વા પિત્તશ્લેષ્માતુરૈર્નરૈઃ | ભક્ષ્યરૂપસધર્મત્વાદાઢ્યેષ્વેવ વિધીયતે ||૫૯||

Adhikarana 25 (60-61) · Śloka 62

તિલ્વકસ્ય ત્વચં બાહ્યામન્તર્વલ્કવિવર્જિતામ્ | ચૂર્ણયિત્વા તુ દ્વૌ ભાગૌ તત્કષાયેણ ગાલયેત્ ||૬૦|| તૃતીયં ભાવિતં તેન ભાગં શુષ્કં તુ ભાવિતમ્ | દશમૂલીકષાયેણ ત્રિવૃદ્વત્સમ્પ્રયોજયેત્ ||૬૧|| વિધાનં ત્વક્ષુ નિર્દિષ્ટં ... |૬૨|

Adhikarana 26 (62-69) · Śloka 69

... ફલાનામથ વક્ષ્યતે | હરીતક્યાઃ ફલં ત્વસ્થિવિમુક્તં દોષવર્જિતમ્ ||૬૨|| યોજ્યં ત્રિવૃદ્વિધાનેન સર્વવ્યાધિનિબર્હણમ્ | રસાયનં પરં મેધ્યં દુષ્ટાન્તર્વ્રણશોધનમ્ ||૬૩|| હરીતકી વિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં નાગરં ત્રિવૃત્ | મરિચાનિ ચ તત્સર્વં ગોમુત્રેણ વિરેચનમ્ ||૬૪|| હરીતકી ભદ્રદારુ કુષ્ઠં પૂગફલં તથા | સૈન્ધવં શૃઙ્ગવેરં ચ ગોમૂત્રેણ વિરેચનમ્ ||૬૫|| નીલિનીફલચૂર્ણં તુ નાગરાભયયોસ્તથા | લિહ્યાદ્ગુડેન સલિલં પશ્ચાદુષ્ણં પિબેન્નરઃ ||૬૬|| પિપ્પલ્યાદિકષાયેણ પિબેત્પિષ્ટાં હરીતકીમ્ | સૈન્ધવોપહિતાં સદ્ય એષ યોગો વિરેચયેત્ ||૬૭|| હરીતકી ભક્ષ્યમાણા નાગરેણ ગુડેન વા | સૈન્ધવોપહિતા વાઽપિ સાતત્યેનાગ્નિદીપની ||૬૮|| વાતાનુલોમની વૃષ્યા ચેન્દ્રિયાણાં પ્રસાદની | સન્તર્પણકૃતાન્ રોગાન્ પ્રાયો હન્તિ હરીતકી ||૬૯||

Adhikarana 27 (70) · Śloka 71

શીતમામલકં રૂક્ષં પિત્તમેદઃકફાપહમ્ | બિભીતકમનુષ્ણં તુ કફપિત્તનિબર્હણમ્ ||૭૦|| ત્રીણ્યપ્યમ્લકષાયાણિ સતિક્તમધુરાણિ ચ |૭૧|

Adhikarana 28 (71) · Śloka 72

ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની ત્રિભાગઘૃતમૂર્ચ્છિતા ||૭૧|| વયસઃ સ્થાપનં ચાપિ કુર્યાત્ સન્તતસેવિતા |૭૨|

Adhikarana 29 (72) · Śloka 73

હરીતકીવિધાનેન ફલાન્યેવં પ્રયોજયેત્ ||૭૨|| વિરેચનાનિ સર્વાણિ... |૭૩|

Adhikarana 30 (73-75) · Śloka 76

... વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલાત્ | ફલં કાલે સમુદ્ધૃત્ય સિકતાયાં નિધાપયેત્ ||૭૩|| સપ્તાહમાતપે શુષ્કમતો મજ્જાનમુદ્ધરેત્ | તૈલં ગ્રાહ્યં જલે પક્ત્વા તિલવદ્વા પ્રપીડ્ય ચ ||૭૪|| તસ્યોપયોગો બાલાનાં યાવદ્વર્ષાણિ દ્વાદશ | લિહ્યાદેરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠત્રિકટુકાન્વિતમ્ ||૭૫|| સુખોદકં ચાનુપિબેદેષ યોગો વિરેચયેત્ |૭૬|

Adhikarana 31 (76-77) · Śloka 78

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલાક્વાથેન ત્રિગુણેન તુ ||૭૬|| યુક્તં પીતં તથા ક્ષીરરસાભ્યાં તુ વિરેચયેત્ | બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણસુકુમારેષુ યોજિતમ્ ||૭૭|| ફલાનાં વિધિરુદ્દિષ્ટઃ .... |૭૮|

Adhikarana 32 (78-79) · Śloka 80

... ક્ષીરાણાં શૃણુ સુશ્રુત! | વિરેચનાનાં તીક્ષ્ણાનાં પયઃ સૌધં પરં મતમ્ ||૭૮|| અજ્ઞપ્રયુક્તં તદ્ધન્તિ વિષવત્ કર્મવિભ્રમાત્ | વિજાનતા પ્રયુક્તં તુ મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્ ||૭૯|| ભિનત્ત્યાશ્વેવ દોષાણાં રોગાન્ હન્તિ ચ દુસ્તરાન્ |૮૦|

Adhikarana 33 (80-83) · Śloka 84

મહત્યાઃ પઞ્ચમૂલ્યાસ્તુ બૃહત્યોશ્ચૈકશઃ પૃથક્ ||૮૦|| કષાયૈઃ સમભાગં તુ તદઙ્ગારેષુ શોષિતમ્ | અમ્લાદિભિઃ પૂર્વવત્તુ પ્રયોજ્યં કોલસમ્મિતમ્ ||૮૧|| મહાવૃક્ષપયઃ પીતૈર્યવાગૂસ્તણ્ડુલૈઃ કૃતા | પીતા વિરેચયત્યાશુ ગુડેનોત્કારિકા કૃતા ||૮૨|| લેહો વા સાધિતઃ સમ્યક્ સ્નુહીક્ષીરપયોઘૃતૈઃ | ભાવિતાસ્તુ સ્નુહીક્ષીરે પિપ્પલ્યો લવણાન્વિતાઃ ||૮૩|| ચૂર્ણં કામ્પિલ્લકં વાઽપિ તત્પીતં ગુટિકીકૃતમ્ |૮૪|

Adhikarana 34 (84-85) · Śloka 86

સપ્તલા શઙ્ખિની દન્તી ત્રિવૃદારગ્વધં ગવામ્ ||૮૪|| મૂત્રેણાપ્લાવ્ય સપ્તાહં સ્નુહીક્ષીરે તતઃ પરમ્ | કીર્ણં તેનૈવ ચૂર્ણેન માલ્યં વસનમેવ ચ ||૮૫|| આઘ્રાયાવૃત્ય વા સમ્યઙ્મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે |૮૬|

Adhikarana 35 (86-89) · Śloka 89

ક્ષીરત્વક્ફલમૂલાનાં વિધાનૈઃ પરિકીર્તિતૈઃ | અવેક્ષ્ય સમ્યગ્રોગાદીન્ યથાવદુપયોજયેત્ ||૮૬|| ત્રિવૃચ્છાણા મિતાસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચ ત્રિફલાત્વચઃ | વિડઙ્ગપિપ્પલીક્ષારશાણાસ્તિસ્રશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ ||૮૭|| લિહ્યાત્ સર્પિર્મધુભ્યાં ચ મોદકં વા ગુડેન વા | ભક્ષયેન્નિષ્પરીહારમેતચ્છ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્ ||૮૮|| ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમરોચકમ્ | કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ વ્યાધીનેતદ્વ્યપોહતિ ||૮૯||

Adhikarana 36 (90) · Śloka 90

ઘૃતેષુ તૈલેષુ પયઃસુ ચાપિ મદ્યેષુ મૂત્રેષુ તથા રસેષુ | ભક્ષ્યાન્નલેહ્યેષુ ચ તેષુ તેષુ વિરેચનાન્યગ્રમતિર્વિદધ્યાત્ ||૯૦||

Adhikarana 37 (91) · Śloka 91

ક્ષીરં રસઃ કલ્કમથો કષાયઃ શૃતશ્ચ શીતશ્ચ તથૈવ ચૂર્ણમ્ | કલ્પાઃ ષડેતે ખલુ ભેષજાનાં યથોત્તરં તે લઘવઃ પ્રદિષ્ટાઃ ||૯૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૪||