44. virēcanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತೋ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪೋ ಭೇದಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ಅರುಣಾಭಂ ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಮೂಲವಿರೇಚನೇ | ಪ್ರಧಾನಂ ತಿಲ್ವಕಸ್ತ್ವಕ್ಷು ಫಲೇಷ್ವಪಿ ಹರೀತಕೀ ||೩|| ತೈಲೇಷ್ವೇರಣ್ಡಜಂ ತೈಲಂ ಸ್ವರಸೇ ಕಾರವೇಲ್ಲಿಕಾ | ಸುಧಾಪಯಃ ಪಯಃಸೂಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ | ತೇಷಾಂ ವಿಧಾನಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾವದನುಪೂರ್ವಶಃ ||೪||

ಅರುಣಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಣಾಭಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಮ್| ತ್ರಿವೃತ್ ‘ನಿಶೋಥ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಮೂಲವಿರೇಚನೇ ಮೂಲವಿರೇಚನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ| ತಿಲ್ವಕಃ ಸ್ವಲ್ಪರೋಧ್ರಃ| ತ್ವಕ್ಕ್ಷ್ವಿತಿ ತ್ವಗ್ವಿರೇಚನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತಿಲ್ವಕತ್ವಕ್ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಧಾ ‘ಸೇಹುಣ್ಡ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಪಯಃಸೂಕ್ತಮಿತಿ ಪಯಃಸು ಕ್ಷೀರವಿರೇಚನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸುಧಾಪಯಃ ಪ್ರಧಾನಮುಕ್ತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಫಲೇಷ್ವಪಿ ಹರೀತಕೀ ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ತೈಲೇಷ್ವೇರಣ್ಡಜಂ ತೈಲಂ ಸ್ವರಸೇ ಕಾರವೇಲ್ಲಿಕಾ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಃ ಪಠತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ವಿಧಾನಮಿತಿ ವಿಧಾನಂ ಪ್ರಯೋಗಕರಣಮ್| ಏಷಾಂ ತ್ರಿವೃದಾದೀನಾಮ್| ಯಥಾವತ್ ಸತ್ಯಮ್| ಅನುಪೂರ್ವಶಃ ಅನುಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩-೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ವೈರೇಚನದ್ರವ್ಯರಸಾನುಪೀತಂ ಮೂಲಂ ಮಹತ್ತ್ರೈವೃತಮಸ್ತದೋಷಮ್ | ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಸೈನ್ಧವನಾಗರಾಢ್ಯಮಮ್ಲೈಃ ಪಿಬೇನ್ಮಾರುತರೋಗಜುಷ್ಟಃ ||೫||

ವೈರೇಚನೇತ್ಯಾದಿ| ವೈರೇಚನದ್ರವ್ಯರಸಾನುಪೀತಂ ತ್ರಿವೃದಾದಿದ್ರವ್ಯರಸಾನುಭಾವಿತಮ್| ಅಸ್ತದೋಷಂ ಕೃಮ್ಯಾದಿದೋಷರಹಿತಮ್| ಆಢ್ಯಮಧಿಕಮ್| ಅಮ್ಲೈಃ ಶುಕ್ತಸೌವೀರತುಷೋದಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮದ್ಯಮಸ್ತುಭಿಃ| ‘ವೈರೇಚನಸ್ವರಸಕ್ವಾಥಪೀತಾಂ ಗಾಢಮೂಲಾಂ ತ್ರಿವೃತಾಂ ಕಾಲಪುಷ್ಟಾಮ್| ಚೂರ್ಣೀಕೃತಾಂ ನಾಗರಸೈನ್ಧವಾಢ್ಯಾಂ ಪಿಬೇದಮ್ಲೈರನಿಲವ್ಯಾಧಿಜುಷ್ಟಃ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ಇಕ್ಷೋರ್ವಿಕಾರೈರ್ಮಧುರೈ ರಸೈಸ್ತತ್ ಪೈತ್ತೇ ಗದೇ ಕ್ಷೀರಯುತಂ ಪಿಬೇಚ್ಚ |೬|

ಇಕ್ಷೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಇಕ್ಷೋರ್ವಿಕಾರೈಃ ಖಣ್ಡಾದಿಭಿಃ; ನ ಪುನರ್ಗುಡೇನ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ; ನ ಚ ಫಾಣಿತೇನ, ತ್ರಿದೋಷಕರತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ; ನಾಪೀಕ್ಷುರಸೇನ, ವಿದಾಹಿತ್ವಾತ್ತಸ್ಯೇತಿ| ಮಧುರೈ ರಸೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥೈಃ| ತದಿತಿ ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಮ್| ‘ಸ್ವಾದುಕ್ವಾಥೈಶ್ಚಾಪಿ ನೋಷ್ಣೈರ್ವಿಕಾರೇ ಪೈತ್ತೇ ದ್ರಾಕ್ಷಾಕ್ಷೀರಯುಕ್ತಾಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ|೬|-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಗುಡೂಚ್ಯರಿಷ್ಟತ್ರಿಫಲಾರಸೇನ ಸವ್ಯೋಷಮೂತ್ರಂ ಕಫಜೇ ಪಿಬೇತ್ತತ್ ||೬||

ಗುಡೂಚೀತ್ಯಾದಿ| ಅರಿಷ್ಟೋ ನಿಮ್ಬಃ| ರಸೋಽತ್ರ ಕ್ವಾಥಃ| ತತ್ ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕ್ಷೌದ್ರಾರಿಷ್ಟತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥಯುಕ್ತಾ ಮೂತ್ರೈಃ ಪೇಯಾ ಕಫಜೇ ವ್ಯೋಷಗಾಢಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ತ್ರಿವೃತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನೇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಪಿತ್ತಮಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ; ತೇನ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನ, ಕಫಾಧಿಕೇ ಮೂತ್ರೈರಿತಿ; ಅಯಂ ತು ಪಾಠೋಽಭಾವಾತ್ ಸಮಗ್ರೋ ನ ಲಿಖಿತಃ||೬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ತ್ರಿವರ್ಣಕತ್ರ್ಯೂಷಣಯುಕ್ತಮೇತದ್ಗುಡೇನ ಲಿಹ್ಯಾದನವೇನ ಚೂರ್ಣಮ್ | ಪ್ರಸ್ಥೇ ಚ ತನ್ಮೂಲರಸಸ್ಯ ದತ್ವಾ ತನ್ಮೂಲಕಲ್ಕಂ ಕುಡವಪ್ರಮಾಣಮ್ ||೭|| ಕರ್ಷೋನ್ಮಿತೇ ಸೈನ್ಧವನಾಗರೇ ಚ ವಿಪಾಚ್ಯ ಕಲ್ಕೀಕೃತಮೇತದದ್ಯಾತ್ | ತತ್ಕಲ್ಕಭಾಗಃ ಸಮಹೌಷಧಾರ್ಧಃ ಸಸೈನ್ಧವೋ ಮೂತ್ರಯುತಶ್ಚ ಪೇಯಃ ||೮||

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ತ್ರಿವರ್ಣಕೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿವರ್ಣಂ ತ್ರಿಜಾತಕಮ್| ಏತತ್ ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಮ್| ತತ್ರ ತ್ರಿವರ್ಣತ್ರಿಕಟುಕಗುಡಾನಾಮೇಕೋ ಭಾಗಃ, ಅಪರಾಸ್ತು ತ್ರಿವೃತಾಯಾಃ, ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಷಯಮಪರಮಪಿ ಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಪ್ರಸ್ಥೇ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ಥೋ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಾನಿ, ದ್ರವದ್ರವ್ಯತ್ವಾತ್| ತನ್ಮೂಲರಸಸ್ಯ ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಕ್ವಾಥಸ್ಯ, ತನ್ಮೂಲಂ ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಮ್| ಕುಡವಶ್ಚತ್ವಾರಿ ಪಲಾನಿ| ಕರ್ಷೋನ್ಮಿತ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣೇ| ವಿಪಾಚ್ಯ ಕಲ್ಕೀಕೃತಮೇತದಿತಿ ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ತಾವತ್ ಪಕ್ತವ್ಯಂ ಯಾವತ್ ಕಲ್ಕಾವಶೇಷಂ ಭವತಿ| ಅದ್ಯಾತ್ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಕ್ವಾಥಪ್ರಸ್ಥೇ ಕುಡವಂ ತಸ್ಯ ದದ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ದದ್ಯಾನ್ನಾಗರಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚ| ಪಚೇತ್ ಸರ್ವಂ ಯಾವದೇತದ್ಘನಂ ಸ್ಯಾಲ್ಲೇಹೀಭೂತಂ ತತ್ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ತತಸ್ತು” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕುಡವಂ ಘೃತಸ್ಯ ದದ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಕುಡವೋಽಷ್ಟೌ ಪಲಾನಿ, ಸೈನ್ಧವನಾಗರೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಲಿಕೇ| ತನ್ಮತೇ ಘೃತಮೇತದ್ವಿರೇಚನಂ, ತಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ, ‘ವಾತಾಧಿಕಕಫೇ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಷಯಮೇವ ಯೋಗಾನ್ತರಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಕಲ್ಕಃ ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕಃ| ಸಮಹೌಷಧಾರ್ಧಃ ಶುಣ್ಠ್ಯಾಃ ಪಲಾರ್ಧಯುಕ್ತಃ| ಸಸೈನ್ಧವ ಇತಿ ಸೈನ್ಧವಮಪಿ ತ್ರಿವೃದರ್ಧಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಠನ್ತಿ- ‘ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕೋ ನಾಗರಭಾಗಯುಕ್ತಃ ಸಸೈನ್ಧವೋ ಮೂತ್ರಯುತಃ ಪ್ರದೇಯಃ’- ಇತಿ||೭-೮||

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

ಸಮಾಸ್ತ್ರಿವೃನ್ನಾಗರಕಾಭಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಭಾಗಾರ್ಧಕಂ ಪೂಗಫಲಂ ಸುಪಕ್ವಮ್ | ವಿಡಙ್ಗಸಾರೋ ಮರಿಚಂ ಸದಾರು ಯೋಗಃ ಸಸಿನ್ಧೂದ್ಭವಮೂತ್ರಯುಕ್ತಃ ||೯|| (ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಭವಂ ತು ಚೂರ್ಣಂ ರಸೇನ ತೇಷಾಂ ಭಿಷಜಾ ವಿಮೃದ್ಯ | ತನ್ಮೂಲಸಿದ್ಧೇನ ಚ ಸರ್ಪಿಷಾಽಽಕ್ತಂ ಸೇವ್ಯಂ ತದಾಜ್ಯೇ ಗುಟಿಕೀಕೃತಂ ಚ ||೧೦|| ಗುಡೇ ಚ ಪಾಕಾಭಿಮುಖೇ ನಿಧಾಯ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಸಮ್ಯಗಿದಂ ವಿಪಾಚ್ಯ | ಶೀತಂ ತ್ರಿಜಾತಾಕ್ತಮಥೋ ವಿಮೃದ್ಯ ಯೋಗಾನುರೂಪಾ ಗುಟಿಕಾಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ) ||೧೧||

ಸರ್ವವಿಷಯಾನ್ ಯೋಗಾನಾಹ- ಸಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭಾಗಾರ್ಧಕಮಿತಿ ಆದಿದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪೂಗಾದಿಕಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮರ್ಧಭಾಗಿಕಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ವಿಡಙ್ಗಸಾರೋ ವಿಡಙ್ಗಬೀಜಾನಿ| ಸಿನ್ಧೂದ್ಭವಂ ಸೈನ್ಧವಂ, ತದಪ್ಯರ್ಧಭಾಗೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಸಸೈನ್ಧವಮೂತ್ರಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಃ ಪೇಯ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ‘ಸಮೇ ತ್ರಿವೃನ್ನಾಗರಕೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ- ವಿರೇಚನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಭವಂ ಚೂರ್ಣಂ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ರಸೇನ ತೇಷಾಂ ವಿಮೃದ್ಯೇತಿ ತೇಷಾಂ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ರಸೇನ ಭಾವನಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಯಾವತಾ ಚೂರ್ಣಮಾರ್ದ್ರೀಭವತಿ ತಾವದ್ರಸೋ ದೇಯಃ| ಭಿಷಜಾ ವೈದ್ಯೇನ ಯೋಗಾನುರೂಪಾ ವಟಕಾಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತನ್ಮೂಲಸಿದ್ಧೇನ ಚ ಸರ್ಪಿಷಾಽಽಕ್ತಮಿತಿ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಜಟಾಪಕ್ವೇನ ಘೃತೇನ ಪುನರಪಿ ಭಾವನಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಾವತಾ ಸ್ನೈಗ್ಧ್ಯಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ ಘೃತಂ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೇವ್ಯಂ ಸೇವನೀಯಮ್| ತದಾಜ್ಯೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಘೃತೇ| ಗುಟಿಕೀಕೃತಂ ಗುಟಿಕಾರೂಪಂ ಕೃತಮ್| ನಿಧಾಯ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ| ಗುಡೋಽತ್ರ ದ್ವಿಗುಣೋ ದೇಯಃ| ತ್ರಿಜಾತಕಮತ್ರ ಯಾವತಾ ಸೌಗನ್ಧ್ಯಂ ಭವತಿ||೯-೧೧||

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

ವೈರೇಕೀಯದ್ರವ್ಯಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಭಾಗಂ ಸಿದ್ಧಂ ಸಾರ್ಧಂ ಕ್ವಾಥಭಾಗೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ | ಆಮೃದ್ನೀಯಾತ್ ಸರ್ಪಿಷಾ ತಚ್ಛೃತೇನ ತತ್ಕ್ವಾಥೋಷ್ಮಸ್ವೇದಿತಂ ಸಾಮಿತಂ ಚ ||೧೨|| ಪಾಕಪ್ರಾಪ್ತೇ ಫಾಣಿತೇ ಚೂರ್ಣಿತಂ ತತ್ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಪಕ್ವಂ ಚಾವತಾರ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನಾತ್ | ಶೀತೀಭೂತಾ ಮೋದಕಾ ಹೃದ್ಯಗನ್ಧಾಃ ಕಾರ್ಯಾಸ್ತ್ವೇತೇ ಭಕ್ಷ್ಯಕಲ್ಪಾಃ ಸಮಾಸಾತ್ ||೧೩||

ಮೋದಕಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವೈರೇಕೀಯೇತ್ಯಾದಿ| ವೈರೇಕೀಯದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕ್ವಾಥಭಾಗೈರಿತಿ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಕ್ವಾಥಭಾಗೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಘೃತೇನ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧೇನ, ಸಾಮಿತಾಭಾಗಂ ಗೋಧೂಮಚೂರ್ಣಂ ತುಲ್ಯಭಾಗಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮರ್ದಯಿತ್ವಾ ಪಿಷ್ಟಪಾಚನಿಕಾಯಾಂ ಧೃತ್ವಾ ಊಷ್ಮಣಾ ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಫಾಣಿತೇ ಪಾಕಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮೋದಕಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ||೧೨-೧೩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ರಸೇನ ತೇಷಾಂ ಪರಿಭಾವ್ಯ ಮುದ್ಗಾನ್ ಯೂಷಃ ಸಸಿನ್ಧೂದ್ಭವಸರ್ಪಿರಿಷ್ಟಃ | ವೈರೇಚನೇಽನ್ಯೈರಪಿ ವೈದಲೈಃ ಸ್ಯಾದೇವಂ ವಿದಧ್ಯಾದ್ವಮನೌಷಧೈಶ್ಚ ||೧೪||

ಯೂಷಕಲ್ಪಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ರಸೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಮುದ್ಗಾನಾಂ ವಾ ತದ್ರಸೇ ಭಾವಿತಾನಾಂ ಯೂಷಃ ಕಲ್ಪ್ಯಃ ಸಘೃತಃ ಸೈನ್ಧವಾಢ್ಯಃ’ ಇತಿ| ತದ್ರಸೇ ಪ್ರಧಾನಕಲ್ಪನಯಾ ತ್ರಿವೃತಾರಸೇ| ವೈರೇಚನೇ ಇತಿ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಭಾವಿತೈರನ್ಯೈರಪಿ ವೈದಲೈರ್ಮಸೂರಾದಿಭಿರ್ಯೂಷಃ ಸ್ಯಾತ್ ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಏವ ವಮನೀಯಾದಿಯೂಷಾಣಾಂ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗಃ||೧೪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

ಭಿತ್ತ್ವಾ ದ್ವಿಧೇಕ್ಷುಂ ಪರಿಲಿಪ್ಯ ಕಲ್ಕೈಸ್ತ್ರಿಭಣ್ಡಿಜಾತೈಃ ಪ್ರತಿಬಧ್ಯ ರಜ್ಜ್ವಾ | ಪಕ್ವಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಪುಟಪಾಕಯುಕ್ತ್ಯಾ ಖಾದೇತ್ತು ತಂ ಪಿತ್ತಗದೀ ಸುಶೀತಮ್ ||೧೫||

ಪುಟಪಾಕಕ್ರಮವಿರೇಚನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಭಿತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಿದಾರ್ಯ| ತ್ರಿಭಣ್ಡೀ ಶುಕ್ಲಾ ತ್ರಿವೃತ್| ಪುಟಪಾಕಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪುಟಪಾಕಕ್ರಮೇಣ ಶಾಲಾಕ್ಯೋಕ್ತಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪನಿರ್ದಿಷ್ಟಪುಟಪಾಕವಿಧಿನಾ; ತೇನ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಾದಿಪತ್ರಾಚ್ಛಾದನಕುಶಪರಿವೇಷ್ಟನಂ ಮೃದಾವಲೇಪನಂ ನಿರ್ಧೂಮಾಙ್ಗಾರಾನ್ತರುಪಸ್ವೇದನಾದಿ ಸರ್ವಮತಿದೇಶೇನ ಲಭ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಇಕ್ಷು ದ್ವಿಧಾಂ ಪಾಟಯಿತ್ವಾಽವಲಿಖ್ಯ ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕೈಃ ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾಯ ಚಾಪಿ| ಪಕ್ವಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪುಟಪಾಕಕ್ರಮೇಣ ಖಾದೇಚ್ಛೀತಂ ಪಿತ್ತರೋಗಾಭಿಭೂತಃ” ಇತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕೈರಿತಿ ಬಹುವಚನಾತ್ತ್ರಿವೃದಾದಿಕಲ್ಕೈರಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಂ ವೈರೇಚನಿಕಾನಾಮಯಮೇವ ಪುಟಪಾಕವಿಧಿರಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ||೧೫||

Adhikarana 11 (16-22) · Śloka 22

ಸಿತಾಜಗನ್ಧಾತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರೀವಿದಾರೀತ್ರಿವೃತಃ ಸಮಾಃ | ಲಿಹ್ಯಾನ್ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ತು ತೃಡ್ದಾಹಜ್ವರಶಾನ್ತಯೇ ||೧೬|| ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್ | ರೇಚನಂ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ತ್ವಕ್ಪತ್ರಮರಿಚಾಂಶಕಮ್ ||೧೭|| ಪಚೇಲ್ಲೇಹಂ ಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಪಲಾರ್ಧಕುಡವಾನ್ವಿತಮ್ | ತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಯುತಂ ಶೀತಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ತದ್ವಿರೇಚನಮ್ ||೧೮|| ತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಾಕ್ಷಾರಶುಣ್ಠೀಪಿಪ್ಪಲೀರ್ಮಧುನಾಽಽಪ್ನುಯಾತ್ | ಸರ್ವಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಣಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೇತದ್ವಿರೇಚನಮ್ ||೧೯|| ಬೀಜಾಢ್ಯಪಥ್ಯಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಧಾತ್ರೀದಾಡಿಮಕೋಲಜಾನ್ | ತೈಲಭೃಷ್ಟಾನ್ ರಸಾನಮ್ಲಫಲೈರಾವಾಪ್ಯ ಸಾಧಯೇತ್ ||೨೦|| ಘನೀಭೂತಂ ತ್ರಿಸೌಗನ್ಧ್ಯತ್ರಿವೃತ್ಕ್ಷೌದ್ರಸಮನ್ವಿತಮ್ | ಲೇಹ್ಯಮೇತತ್ಕಫಪ್ರಾಯೈಃ ಸುಕುಮಾರೈರ್ವಿರೇಚನಮ್ ||೨೧|| ನೀಲೀತುಲ್ಯಂ ತ್ವಗೇಲಂ ಚ ತೈಸ್ತ್ರಿವೃತ್ಸಸಿತೋಪಲಾ | ಚೂರ್ಣಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಕ್ಷೌದ್ರಫಲಾಮ್ಲಂ ಸನ್ನಿಪಾತನುತ್ ||೨೨||

ಇದಾನೀಂ ವೈರೇಚನಲೇಹಾನಾಹ- ಸಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಸಿತಾ ಶರ್ಕರಾ; ಅಜಗನ್ಧಾ ಜವಾನಿಕಾ, ‘ಬೋಥ-ಇಕಾ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರೀ ವಂಶಲೋಚನಾ; ವಿದಾರೀ ಬಿಡಾಲೀ (ವಿರಾಲೀ); ತ್ರಿವೃತ್ ‘ನಿಶೋತ್ರ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಮರಿಚಾಂಶಕಮಿತಿ ಅಂಶಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಭಾಗಃ| ಪಚೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಿತಾ ಶರ್ಕರಾ ತಸ್ಯಾಃ ಪಲಂ, ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮಧು, ತಸ್ಯಾರ್ಧಕುಡವಶ್ಚತ್ವಾರಿ ಪಲಾನಿ; ತ್ರಿವೃತ್ ಲೇಹಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ| ಅತ್ರ ಮಧುನೋಽಗ್ನಿಸಂಯೋಗೋ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಅನವಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಯೋಗಾಭಾವಾಚ್ಚ| ತ್ರಿವೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾಮಾ ವೃದ್ಧದಾರುಕಃ, ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ, ಆಪ್ನುಯಾತ್ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಬೀಜಾಢ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಬೀಜಾಢ್ಯಾನ್ ಸುಪಕ್ವಾನ್ ಪಥ್ಯಾದೀನ್ ಸಹೈವ ಬೀಜೈಃ ಸಾಧಯೇತ್; ತಾನ್ ರಸಾನ್ ಪಥ್ಯಾಧಾತ್ರೀದಾಡಿಮಕೋಲಜಾನೇರಣ್ಡತೈಲಭೃಷ್ಟಾನ್, ಪುನರಮ್ಲಫಲೈರ್ಬೀಜಪೂರಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಆವಾಪ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸಾಧಯೇತ್; ಪಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಮಾತ್ರಾ, ಜಲೇ ತು ಷೋಡಶಗುಣೇ ತೇಷಾಂ ಕ್ವಾಥಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ಏರಣ್ಡತೈಲಮಾತ್ರಾ ತು ಯಾವತಾ ತಸ್ಯ ಭರ್ಜನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅಮ್ಲಫಲಂ ತು ಕ್ವಾಥಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ, ತ್ರಿಸೌಗನ್ಧ್ಯಮಾತ್ರಾ ತು ಯಾವತಾ ಸೌಗನ್ಧ್ಯಂ ಭವತಿ, ತ್ರಿವೃತ್ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಲೇಹಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ| ಕಫಪ್ರಾಯೈರ್ಭೂಯಿಷ್ಠಕಫೈಃ ಪುರುಷೈಃ ಸೇವ್ಯಮ್| ನೀಲೀತುಲ್ಯಮಿತಿ ನೀಲೀಫಲತುಲ್ಯಂ ತ್ವಗೇಲಂ, ನೀಲೀ ಶ್ರೀಫಲಿಕಾ| ತೈರ್ನೀಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ತುಲ್ಯಾ ತ್ರಿವೃತ್| ಸಸಿತೋಪಲಾ ಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತಾ| ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಪ್ರೀಣನಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸತರ್ಪಣಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯನ್ತಿ ಚ- ತರ್ಪಣಾಃ ಶಕ್ತವಃ, ತೈಃ ಸಹ ಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಫಲಾಮ್ಲಂ ಮಧುಬೀಜಪೂರಾಮ್ಲರಸೇನ ಸಹ ಚೂರ್ಣಂ ದೇಯಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತನುತ್ ಪ್ರಶಾನ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽನುಬನ್ಧಪರಿರಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೨೨||

Adhikarana 12 (23) · Śloka 23

ತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಾಸಿತಾಕೃಷ್ಣಾತ್ರಿಫಲಾಮಾಕ್ಷಿಕೈಃ ಸಮೈಃ | ಮೋದಕಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋರ್ಧ್ವರಕ್ತಪಿತ್ತಜ್ವರಾಪಹಾಃ ||೨೩||

ವೈರೇಚನಿಕಮೋದಕಮಾಹ- ತ್ರಿವೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾಮಾ ವೃದ್ಧದಾರುಕಃ| ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಭಾಗಾಃ ಸಮಾಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಭಾಗಶ್ರುತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ತಥಾಽಪಿ ಸಿತಾಮಾಕ್ಷಿಕೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ಗುಟಿಕಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ, ಸಿತಾಮಾಕ್ಷಿಕೇ ಸಮಸ್ತದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ದ್ವಿಗುಣೇ ಗ್ರಾಹ್ಯೇ||೨೩||

Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 26

ತ್ರಿವೃದ್ಭಾಗಾಸ್ತ್ರಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಸ್ತ್ರಿಫಲಾ ತತ್ಸಮಾ ತಥಾ | ಕ್ಷಾರಕೃಷ್ಣಾವಿಡಙ್ಗಾನಿ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ ||೨೪|| ಲಿಹ್ಯಾದ್ಗುಡೇನ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತ್ವಾ ವಾಽಪ್ಯಥ ಭಕ್ಷಯೇತ್ | ಕಫವಾತಕೃತಾನ್ ಗುಲ್ಮಾನ್ ಪ್ಲೀಹೋದರಹಲೀಮಕಾನ್ ||೨೫|| ಹನ್ತ್ಯನ್ಯಾನಪಿ ಚಾಪ್ಯೇತನ್ನಿರಪಾಯಂ ವಿರೇಚನಮ್ |೨೬|

ಲೇಹಗುಟಿಕಯೋಃ ಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ತ್ರಿವೃದಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಫಲಾಯಾ ಅಪಿ ತ್ರಯೋ ಭಾಗಾಃ, ಕ್ಷಾರಕೃಷ್ಣಾವಿಡಙ್ಗಾನಾಮಪಿ ತ್ರಯೋ ಭಾಗಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ನಿರಪಾಯಂ ವ್ಯಾಪದ್ರಹಿತಮ್||೨೪-೨೫||-

Adhikarana 14 (26-27) · Śloka 27

ಚೂರ್ಣಂ ಶ್ಯಾಮಾ ತ್ರಿವೃನ್ನೀಲೀ ಕಟ್ವೀ ಮುಸ್ತಾ ದುರಾಲಭಾ ||೨೬|| ಚವ್ಯೇನ್ದ್ರಬೀಜಂ ತ್ರಿಫಲಾ ಸರ್ಪಿರ್ಮಾಂಸರಸಾಮ್ಬುಭಿಃ | ಪೀತಂ ವಿರೇಚನಂ ತದ್ಧಿ ರೂಕ್ಷಾಣಾಮಪಿ ಶಸ್ಯತೇ ||೨೭||

ಚೂರ್ಣಮಾಹ- ಚೂರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೀಲೀ ನೀಲಿನೀ, ಶ್ರೀಫಲಿಕೇತಿ ಲೋಕೇ| ಕಟ್ವೀ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಮಾಂಸರಸೇನ ಚ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ಪುನರಪಿಶಬ್ದಸಮುಚ್ಚಿತಾನಾಮಮ್ಬುನಾ ಪಾನೀಯೇನ ಸಹ ಯೋಗೋ ದೇಯಃ||೨೬-೨೭||

Adhikarana 15 (28-30) · Śloka 30

ವೈರೇಚನಿಕನಿಃಕ್ವಾಥಭಾಗಾಃ ಶೀತಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮತಾಃ | ದ್ವೌ ಫಾಣಿತಸ್ಯ ತಚ್ಚಾಪಿ ಪುನರಗ್ನಾವಧಿಶ್ರಯೇತ್ ||೨೮|| ತತ್ ಸಾಧುಸಿದ್ಧಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಶೀತಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿಧಾಪಯೇತ್ | ಕಲಸೇ ಕೃತಸಂಸ್ಕಾರೇ ವಿಭಜ್ಯರ್ತೂ ಹಿಮಾಹಿಮೌ ||೨೯|| ಮಾಸಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಜಾತರಸಂ ಮಧುಗನ್ಧಂ ವರಾಸವಮ್ | ಪಿಬೇದಸಾವೇವ ವಿಧಿಃ ಕ್ಷಾರಮೂತ್ರಾಸವೇಷ್ವಪಿ ||೩೦||

ವೈರೇಚನಿಕಂ ಗೌಡಮಾಸವಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವೈರೇಚನಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ವೈರೇಚನಿಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸೇಹುಣ್ಡವರ್ಜಿತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಏಕೈವ ತ್ರಿವೃದಿತ್ಯೇಕೇ| ಶೀತಾ ಇತ್ಯನೇನ ವೈರೇಚನಿಕಕ್ವಾಥೇ ಉಷ್ಣೇ ಫಾಣಿತಂ ನ ಯೋಜಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ದ್ವೌ ಫಾಣಿತಸ್ಯೇತಿ ಫಾಣಿತಂ ಕಾಕವೀ ; ಏತೇನ ಪಞ್ಚ ಭಾಗಾಃ ಕ್ವಥನೀಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಧುಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಅರ್ಧಾವಶಿಷ್ಟಮ್| ಪುನಃ ಶೀತಗ್ರಹಣೇನೋಷ್ಣಂ ನ ಸನ್ಧಾತವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತ್ರಿವೃದಧಿಕಾರೇ ವೈರೇಚನಿಕಕ್ವಾಥಭಾಗಾ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾದಪರವೈರೇಚನಿಕಾನಾಮಪ್ಯೇವಮೇವಾಸವ ಇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ನಿಧಾಪಯೇತ್ ಕ್ವ? ಇತ್ಯಾಹ- ಕಲಸೇ| ಕಥಮ್ಭೂತೇ? ಕೃತಸಂಸ್ಕಾರೇ; ಅನ್ತಃಕ್ಷಾಲಿತಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಮಧುಪಿಪ್ಪಲೀಲೇಪೋಽಗುರುಧೂಪನಂ ಚೇತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಃ| ವಿಭಜ್ಯರ್ತೂ ಹಿಮಾಹಿಮಾವಿತಿ ಹಿಮೇ ಮಾಸಂ ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ಸ್ಥಾಪ್ಯಮ್, ಅಹಿಮೇ ಪುನರುಷ್ಣೇ ಪಕ್ಷಮಿತಿ| ಜಾತರಸಮುತ್ಪನ್ನರಸಂ ವರಾಸವಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಜಾತರಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮಧುಗನ್ಧಮಿತಿ| ಅಸಾವೇವ ವಿಧಿಃ ಕ್ಷಾರಮೂತ್ರಾಸವೇಷ್ವಿತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಧಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕ್ಷಾರೋದಕಾಸವಾದಿಷು ಗುಡಮಧುಯೋನಿಷ್ವನ್ಯೇಷು ಚ ಹಿಮಾಹಿಮಕಾಲಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಪಾಕಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚೇತಿ||೨೮-೩೦||

Adhikarana 16 (31-34) · Śloka 34

ವೈರೇಚನಿಕಮೂಲಾನಾಂ ಕ್ವಾಥೇ ಮಾಷಾನ್ ಸುಭಾವಿತಾನ್ | ಸುಧೌತಾಂಸ್ತತ್ಕಷಾಯೇಣ ಶಾಲೀನಾಂ ಚಾಪಿ ತಣ್ಡುಲಾನ್ ||೩೧|| ಅವಕ್ಷುದ್ಯೈಕತಃ ಪಿಣ್ಡಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ಶುಷ್ಕಾನ್ ಸುಚೂರ್ಣಿತಾನ್ | ಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಂ ಚ ತತ್ಕಷಾಯೋಷ್ಮಸಾಧಿತಮ್ ||೩೨|| ತಸ್ಯ ಪಿಷ್ಟಸ್ಯ ಭಾಗಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಕಿಣ್ವಭಾಗವಿಮಿಶ್ರಿತಾನ್ | ಮಣ್ಡೋದಕಾರ್ಥೇ ಕ್ವಾಥಂ ಚ ದದ್ಯಾತ್ತತ್ಸರ್ವಮೇಕತಃ ||೩೩|| ನಿದಧ್ಯಾತ್ಕಲಸೇ ತಾಂ ತು ಸುರಾಂ ಜಾತರಸಾಂ ಪಿಬೇತ್ | ಏಷ ಏವ ಸುರಾಕಲ್ಪೋ ವಮನೇಷ್ವಪಿ ಕೀರ್ತಿತಃ ||೩೪||

ಪೈಷ್ಟೀಂ ಸುರಾಂ ವೈರೇಚನೀಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವೈರೇಚನಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿವೃದಾದಿಕ್ವಾಥೇನ ಮಾಷವಿದಲಾನಿ ವಿಭಾವಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ಕಷಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ ತೇನೈವ ವೈರೇಚನಿಕಕ್ವಾಥೇನ| ಅವಕ್ಷುದ್ಯೈಕತಃ ಏಕೀಕೃತ್ಯ ಕುಟ್ಟಯಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಣ್ಡಾನ್ ಕೃತ್ವೇತಿ ಕಿಣ್ವನಿಮಿತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ಕಷಾಯೋಷ್ಮಸಾಧಿತಮಿತಿ ತ್ರಿವೃದಾದಿಕ್ವಾಥೋಷ್ಮಸ್ವೇದಿತಮ್| ತಸ್ಯ ಪಿಷ್ಟಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಪಿಷ್ಟಪಾಚನಿಕಾಯಾಂ ಶೀತಲೀಕೃತ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಿಷ್ಟಸ್ಯ ಭಾಗಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಪೂರ್ವಕಿಣ್ವಭಾಗೇನೈಕೇನ ಮಿಶ್ರಿತಾನ್ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ವಾಥಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ತ್ರಿವೃದಾದೇಃ| ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಆಸುತೀವಲಾ ಏವ ಜಾನನ್ತಿ| ಏತಸ್ಯೈವ ಯೋಗಸ್ಯಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯತಿದೇಶಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಏಷ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಏವ ಸರ್ವಪಿಷ್ಟಸುರಾಣಾಂ ವಿಧಿಃ; ತಥಾ ವಾಮನೀಯೇಷು ಮದನಫಲಾದಿಷ್ವಪೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೧-೩೪||

Adhikarana 17 (35-39) · Śloka 40

ಮೂಲಾನಿ ತ್ರಿವೃದಾದೀನಾಂ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಗಣಸ್ಯ ಚ | ಮಹತಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ಮೂರ್ವಾಶಾರ್ಙ್ಗಷ್ಟಯೋರಪಿ ||೩೫|| ಸುಧಾಂ ಹೈಮವತೀಂ ಚೈವ ತ್ರಿಫಲಾತಿವಿಷೇ ವಚಾಮ್ | ಸಂಹೃತ್ಯೈತಾನಿ ಭಾಗೌ ದ್ವೌ ಕಾರಯೇದೇಕಮೇತಯೋಃ ||೩೬|| ಕುರ್ಯಾನ್ನಿಃಕ್ವಾಥಮೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚೂರ್ಣಮೇವ ತು | ಕ್ಷುಣ್ಣಾಂಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ನಿಃಕ್ವಾಥೇ ಭಾವಯೇದ್ಬಹುಶೋ ಯವಾನ್ ||೩೭|| ಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಮೃದುಭೃಷ್ಟಾನಾಂ ತೇಷಾಂ ಭಾಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮತಾಃ | ಚತುರ್ಥಂ ಭಾಗಮಾವಾಪ್ಯ ಚೂರ್ಣಾನಾಮತ್ರ ಕೀರ್ತಿತಮ್ ||೩೮|| ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಕಲಸೇ ಸಮ್ಯಕ್ ತತಸ್ತಂ ತದನನ್ತರಮ್ | ತೇಷಾಮೇವ ಕಷಾಯೇಣ ಶೀತಲೇನ ಸುಯೋಜಿತಮ್ ||೩೯|| ಪೂರ್ವವತ್ ಸನ್ನಿದಧ್ಯಾತ್ತು ಜ್ಞೇಯಂ ಸೌವೀರಕಂ ಹಿ ತತ್ |೪೦|

ಸೌವೀರಕವೈರೇಚನಮಮ್ಲಸನ್ಧಾನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮೂಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿವೃದಾದೀನಾಂ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನೀಯೋಕ್ತಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪ್ರಥಮೋ ಗಣೋ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಃ| ಮೂರ್ವಾ ಚೋರಸ್ನಾಯುಃ; ಶಾರ್ಙ್ಗಷ್ಟಾ ವಿಟಪಕರಞ್ಜಃ, ಚಿರಪೋಟಿಕೇತ್ಯನ್ಯೇ, ಅಪರೇ ತು ಕಾಕಜಙ್ಘಾಮಾಹುಃ| ಸುಧಾ ಸೇಹುಣ್ಡಃ| ಹೈಮವತೀ ಶ್ವೇತವಚಾ| ಏತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಪಿ ತ್ರಿವೃದಾದೀನಿ ಸಂಹೃತ್ಯ ಏಕೀಕೃತ್ಯ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಕಾರಯೇತ್| ತತಶ್ಚೈತಯೋರ್ದ್ವಯೋರ್ಭಾಗಯೋರ್ಮಧ್ಯ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಭಾಗ ಏಕಂ ನಿಃಕ್ವಾಥಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಏಕಸ್ಮಿಂಸ್ತುಭಾಗೇ ಚೂರ್ಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕ್ಷುಣ್ಣಾನ್ ಕುಟ್ಟಿತಾನ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ ನಿಃಕ್ವಾಥೇ ಭಾವಯೇತ್ ಸಪ್ತಾಹಂ ಯಾವತ್| ತೇಷಾಂ ಯವಾನಾಮ್| ಅವಾಪ್ಯ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ| ಚೂರ್ಣಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋರ್ವರಿತತ್ರಿವೃದಾದಿದ್ರವ್ಯೈಕಭಾಗಚೂರ್ಣಾನಾಮ್| ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿಞ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ| ಕೀರ್ತಿತಂ ಕಥಿತಮ್| ಸೌವೀರಕಂ ಹಿತಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತತಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚೂರ್ಣಭಾಗನಿಕ್ಷೇಪಣಾದನನ್ತರಂ ಕಲಸೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ, ತತ್ ಸೌವೀರಕಂ ತದನನ್ತರಂ ತೇಷಾಮೇವ ತ್ರಿವೃದಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ಕಷಾಯೇಣ ಕ್ವಾಥೇನ ಶೀತಲೇನ ಸುಯೋಜಿತಂ ಪೂರ್ವವತ್ ಸನ್ನಿದಧ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸೌವೀರಕಂ ಸೌವೀರಕಸಞ್ಜ್ಞಮ್||೩೫-೩೯||

Adhikarana 18 (40-44) · Śloka 45

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವರ್ಗಮಾಹೃತ್ಯ ದ್ವಿಧಾ ಕೃತ್ವೈಕಮೇತಯೋಃ ||೪೦|| ಭಾಗಂ ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯ ಸಂಸೃಜ್ಯ ಯವೈಃ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮಧಿಶ್ರಯೇತ್ | ಅಜಶೃಙ್ಗ್ಯಾಃ ಕಷಾಯೇಣ ತಮಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯೇತ್ ||೪೧|| ಸುಸಿದ್ಧಾಂಶ್ಚಾವತಾರ್ಯೈತಾನೌಷಧಿಭ್ಯೋ ವಿವೇಚಯೇತ್ | ವಿಮೃದ್ಯ ಸತುಷಾನ್ ಸಮ್ಯಕ್ ತತಸ್ತಾನ್ ಪೂರ್ವವನ್ಮಿತಾನ್ ||೪೨|| ಪೂರ್ವೋಕ್ತೌಷಧಭಾಗಸ್ಯ ಚೂರ್ಣಂ ದತ್ತ್ವಾ ತು ಪೂರ್ವವತ್ | ತೇನೈವ ಸಹ ಯೂಷೇಣ ಕಲಸೇ ಪೂರ್ವವತ್ ಕ್ಷಿಪೇತ್ ||೪೩|| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಜಾತರಸಂ ಚಾಪಿ ತತ್ತುಷೋದಕಮಾದಿಶೇತ್ | ತುಷಾಮ್ಬುಸೌವೀರಕಯೋರ್ವಿಧಿರೇಷ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೪೪|| ಷಡ್ರಾತ್ರಾತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಾ ತೇ ಚ ಪೇಯೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೇ |೪೫|

ತುಷೋದಕಕಲ್ಪಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿವೃದಾದಿಮೂಲಂ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಸ್ತಥಾ ಮಹತ್ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಮೂರ್ವಾ ಶಾರ್ಙ್ಗಷ್ಟಾ ಚೇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ ವರ್ಗಃ| ದ್ವಿಧಾ ಕೃತ್ವಾ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಯೋರ್ಭಾಗಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಏಕಂ ಭಾಗಂ ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯ ಕುಟ್ಟಯಿತ್ವಾ ಸತುಷೈರ್ಯವೈಃ ಸಹ ಸಂಸೃಜ್ಯ ಸಮ್ಬದ್ಧೀಕೃತ್ಯ, ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮಧಿಶ್ರಯೇತ್ ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಯವಾನಾಮೇಕೋ ಭಾಗಃ| ಅಜಶೃಙ್ಗೀ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀ, ‘ವಿಷಾಣಿಕಾ’ ಇತ್ಯಪರೇ| ತಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸಯವಂ ಭಾಗಂ, ಸಾಧಯೇತ್ ರನ್ಧಯೇತ್| ಸುಸಿದ್ಧಾನ್ ಸುಸ್ವಿನ್ನಾನ್, ಏತಾನ್ ಯವಾನ್, ಔಷಧೇಭ್ಯೋ ವಿವೇಚಯೇತ್ ಪೃಥಕ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಾನ್ ಯವಾನ್| ಪೂರ್ವವನ್ಮಿತಾನ್ ಭಾಗದ್ವಯಪರಿಮಿತಾನ್, ‘ಪೂರ್ವೋಕ್ತೌಷಧಭಾಗಸ್ಯೋದ್ಧ(ರ್ವ)ರಿತಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪೂರ್ವವತ್ ಚತುರ್ಥಭಾಗಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ತೇನೈವ ಸಹ ಯೂಷೇಣೇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ವಿನ್ನೌಷಧವರ್ಗಯವಾಜಶೃಙ್ಗೀಕಷಾಯೇಣೋದ್ಧೃತೌಷಧಯವೇನ; ಸ ಪುನರೌಷಧಸಂಸರ್ಗೇಣ ಘನತ್ವಾದ್ಯೂಷ ಇವ ಜಾತಃ| ಜಾತರಸಂ ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಮ್| ತಯೋಃ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಯೋರ್ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲತ್ವೇ ಕಾಲಾವಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಷಡ್ರಾತ್ರಾತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಾ; ಷಡ್ರಾತ್ರಸಪ್ತರಾತ್ರವಿಕಲ್ಪೋಽಪ್ಯುಷ್ಣಶೀತಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಃ| ತೇ ಚೇತಿ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ||೪೦-೪೪||-

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

ವೈರೇಚನೇಷು ಸರ್ವ್ಯೇಷು ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೪೫||

ತ್ರಿವೃದ್ವಿಧಾನಂ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಮುದ್ದಿಶ್ಯ ತ್ರಿವೃದ್ವಿಧಾನಪ್ರಕಾರಾತಿದೇಶೇನಾವಶಿಷ್ಟವೈರೇಚನಮೂಲಾನಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ವೈರೇಚನೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವೈರೇಚನೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಿತಿ ಅವಶಿಷ್ಟೇಷು ಶ್ಯಾಮಾದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಸಪ್ತಲಾದಿಷು| ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತ ಇತಿ ಯಾದೃಶಸ್ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲೇ ವಿಧಿರುಕ್ತಸ್ತಾದೃಶಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ಯಾಮಾಮೂಲಂ ಶ್ಯಾಮಾಸ್ವರಸಭಾವಿತಂ ವಾ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಸೈನ್ಧವನಾಗರಯುಕ್ತಮಮ್ಲೈರನಿಲವ್ಯಾಧೌ, ಮಧುರಕ್ವಾಥಸಹಿತಂ ಶರ್ಕರಾದಿಭಿಸ್ತುಲ್ಯಭಾಗಂ ಗೋಕ್ಷೀರಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೇ, ಇತ್ಯಾದಿರ್ಯಾವತ್ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕವಿಧಿಃ; ಏವಂ ಪ್ರತಿಶೇಷವೈರೇಚನಿಕಮೇವೇಹೋದಾಹಾರ್ಯಮ್| ವಿಷಯೋಽಪಿ ತೇಷಾಂ ವೈರೇಚನಿಕಮೂಲಕಲ್ಪಾನಾಂ ಪ್ರತಿತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಪವಿಷಯ ಏವೇತಿ||೪೫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 47

ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋರ್ಮೂಲಾನಿ ವಿಶೇಷಾನ್ಮೃತ್ಕುಶಾನ್ತರೇ | ಪಿಪ್ಪಲೀಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಾನಿ ಸ್ವಿನ್ನಾನ್ಯುದ್ಧೃತ್ಯ ಶೋಷಯೇತ್ ||೪೬|| ತತಸ್ತ್ರಿವೃದ್ವಿಧಾನೇನ ಯೋಜಯೇಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಯೋಃ |೪೭|

ಸಾಮಾನ್ಯಾತಿದೇಶಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋರ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕಲ್ಪನಮಾಹ- ದನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋರ್ಮೂಲಾನ್ಯುದ್ಧೃತ್ಯ ಶೋಷಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನಿ? ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ, ಕಸ್ಮಾತ್? ವಿಶೇಷಾದತಿಶಯೇನ| ಕ್ವೇತ್ಯಾಹ- ಮೃತ್ಕುಶಾನ್ತರೇ; ಮೃತ್ತಿಕಾದರ್ಭಮಧ್ಯೇ ಪುಟಪಾಕವಿಧಾನೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಪ್ಪಲೀಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಾನಿ ಸ್ವಿನ್ನಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದನ್ತೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ದ್ರವನ್ತೀ ಚೀರಿತಪತ್ರಾ ‘ಸಂವರೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೪೬||-

Adhikarana 21 (47-48) · Śloka 49

ತಯೋಃ ಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಚಕ್ರತೈಲಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್ ||೪೭|| ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ಪಕ್ವಂ ವೀಸರ್ಪಕಕ್ಷಾದಾಹಾಲಜೀರ್ಜಯೇತ್ | ಮೇಹಗುಲ್ಮಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಬನ್ಧಾಂಸ್ತೈಲಮೇವ ಚ ||೪೮|| ಚತುಃಸ್ನೇಹಂ ಶಕೃಚ್ಛುಕ್ರವಾತಸಂರೋಧಜಾ ರುಜಃ |೪೯|

ತಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ತಯೋರ್ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋಃ| ಕಲ್ಕಕಷಾಯಮಾತ್ರಾಯಾಂ ಪರಿಭಾಷಾ ಸ್ಮರಣೀಯಾ; ತಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕಲ್ಪನೋಚ್ಯತೇ- ತೈಲಪಲಾನಿ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್, ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಕಲ್ಕಪಲಾನ್ಯಷ್ಟೌ, ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಕ್ವಾಥಸ್ಯ ಪಲಾನಿ ಶತಮೇಕಮಷ್ಟಾವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಂ, ತಾವತ್ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಯಾವತ್ತೈಲಪಾಕಲಕ್ಷಣಮ್| ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಕ್ವಾಥಸ್ಯಾಯಂ ವಿಧಿಃ- ಪಾನೀಯಪಲಾನಿ ಪಞ್ಚಶತಾನಿ ದ್ವಾದಶಾಧಿಕಾನಿ, ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಪಲಾನಿ ಶತಮೇಕಂ, ಕ್ವಾಥಶೇಷಮೇಕಶತಮಷ್ಟಾವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮ್; ಇತಿ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಪನಾ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುಕ್ತತೈಲಾದಿಮಾನೇ ಇಯಮೇವ ಕಲ್ಪನಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಚಕ್ರತೈಲಮಿತಿ ಚಕ್ರಪೀಡಿತಂ ತಿಲತೈಲಂ, ಹಸ್ತಾದಿಯನ್ತ್ರಪೀಡನನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ; ಚಕ್ರೇ ಹ್ಯಭೃಷ್ಟಾ ಏವ ತಿಲಾದಯಃ ಪೀಡ್ಯನ್ತೇ, ತೇ ಪುನರ್ಗುಣವತ್ತರಾ ಭವನ್ತಿ; ಯನ್ತ್ರೇಣ ಭರ್ಜನರೂಕ್ಷಿತಾನಾಂ ತಿಲಾನಾಂ ಸ್ನೇಹಗುರುತ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ಹೀಯನ್ತ ಇತಿ| ಸರ್ಪಿಶ್ಚೇತಿ ತಾಭ್ಯಾಂ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಮೂಲಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಕ್ವಂ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಸರ್ಪಾದೀಞ್ಜಯೇತ್| ಪುನರ್ದನ್ತ್ಯಾಃ ಕಲ್ಕೋ ದ್ರವನ್ತ್ಯಾಸ್ತು ಕಷಾಯ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೈಲಮೇವ ಚೇತಿ ಚಕ್ರತೈಲಂ ಪುಗರ್ಮೇಹಗುಲ್ಮಾದೀಞ್ಜಯೇತ್| ಚತುಃಸ್ನೇಹಮಿತಿ ಘೃತತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಾನಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ನೇಹಾಃ| ಶಕೃತ್ ಪುರೀಷಮ್| ಚತುಃಸ್ನೇಹಂ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಮೂಲಸಾಧಿತಂ ವಾತಸಂರೋಧಜಾ ರುಜೋ ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ್ರ ದ್ರವಸ್ಯಾನುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಂ ದೇಯಮ್||೪೭-೪೮||-

Adhikarana 22 (49-51) · Śloka 51

ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಮರಿಚಕನಕಾಹ್ವಯವಾಸಕೈಃ ||೪೯|| ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮೃದ್ವೀಕಾಚಿತ್ರಕೈರ್ಮೂತ್ರಭಾವಿತಮ್ | ಸಪ್ತಾಹಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಚೂರ್ಣಂ ಯೋಜ್ಯಮೇತದ್ವಿರೇಚನಮ್ ||೫೦|| ಜೀರ್ಣೇ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮರುಜಾಪಹಮ್ | ಅಜೀರ್ಣಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ಪಾಣ್ಡುಪ್ಲೀಹೋದರನಿಬರ್ಹಣಮ್ ||೫೧||

ದನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತೀ ಸಮ್ಬರೀ; ಕನಕಾಹ್ವಯಂ ಕಙ್ಗುಷ್ಠಂ, ‘ನಾಗಕೇಸರಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಯವಾಸೋ ದುರಾಲಭಾ; ವಿಶ್ವಭೇಷಜಂ ಶುಣ್ಠೀ| ಸಪ್ತಾಹಂ ಮೂತ್ರಭಾವಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸರ್ಪಿಷೇತಿ ಅಸ್ಯ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಘೃತೇನ ವಾ ಲೇಹಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಯೈವ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಯೌಗಿಕಮನುಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ- ಜೀರ್ಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೌಷಧೇ, ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಕ್ಷೌದ್ರಮಿತಿ ಲಾಜಶಕ್ತುಸಹಿತಂ ಮಧು ದೇಯಮ್||೪೯-೫೧||

Adhikarana 23 (52-53) · Śloka 54

ಗುಡಸ್ಯಾಷ್ಟಪಲೇ ಪಥ್ಯಾ ವಿಂಶತಿಃ ಸ್ಯುಃ ಪಲಂ ಪಲಮ್ | ದನ್ತೀಚಿತ್ರಕಯೋಃ ಕರ್ಷೌ ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ರಿವೃತೋರ್ದಶ ||೫೨|| ಕೃತ್ವೈತಾನ್ಮೋದಕಾನೇಕಂ ದಶಮೇ ದಶಮೇಽಹನಿ | ತತಃ ಖಾದೇದುಷ್ಣತೋಯಸೇವೀ ನಿರ್ಯನ್ತ್ರಣಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ||೫೩|| ದೋಷಘ್ನಾ ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುರೋಗಾರ್ಶಃಕುಷ್ಠನಾಶನಾಃ |೫೪|

ಮೋದಕಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಗುಡಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟೌ ಪಲಾನಿ ಗುಡಸ್ಯ, ವಿಂಶತಿರ್ಹರೀತಕೀಫಲಾನಿ, ದನ್ತೀಮೂಲಚೂರ್ಣಪಲಂ, ಚಿತ್ರಕಮೂಲಚೂರ್ಣಪಲಂ ಚ, ಪಿಪ್ಪಲೀಕರ್ಷಃ, ತ್ರಿವೃತ್ಕರ್ಷಶ್ಚ| ಅತ್ರ ತು ಸಪ್ತಗುಞ್ಜಾಫಲಪರಿಮಿತಮಾಷಕಪ್ರಮಾಣೇನ ಪಲಾದಿಮಾನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ದಶ ಕೃತ್ವೈತಾನ್ಮೋದಕಾನಿತ್ಯಾದಿ ದಶ ಮೋದಕಾನ್ ಕೃತ್ವಾ, ಏಕಂ ಮೋದಕಂ ದಶಮೇ ದಶಮೇಽಹನಿ ಖಾದೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಿರ್ಯನ್ತ್ರಣಾ ವಾತಾತಪಾದಿನಿಷೇಧರಹಿತಾಃ| ಇಮೇ ಮೋದಕಾಃ||೫೨-೫೩||-

Adhikarana 24 (54-59) · Śloka 59

ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಜಾತಕಂ ಮುಸ್ತಾ ವಿಡಙ್ಗಾಮಲಕೇ ತಥಾ ||೫೪|| ನವೈತಾನಿ ಸಮಾಂಶಾನಿ ತ್ರಿವೃದಷ್ಟಗುಣಾನಿ ವೈ | ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಚೂರ್ಣೀಕೃತಾನೀಹ ದನ್ತೀಭಾಗದ್ವಯಂ ತಥಾ ||೫೫|| (ಸರ್ವಾಣಿ ಚೂರ್ಣಿತಾನೀಹ ಗಾಲಿತಾನಿ ವಿಮಿಶ್ರಯೇತ್ ) | ಷಡ್ಭಿಶ್ಚ ಶರ್ಕರಾಭಾಗೈರೀಷತ್ಸೈನ್ಧವಮಾಕ್ಷಿಕೈಃ ||೫೬|| ಪಿಣ್ಡಿತಂ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ತು ತತಃ ಶೀತಾಮ್ಬು ಪಾಯಯೇತ್ | ಬಸ್ತಿರುಕ್ತೃಡ್ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಶೋಷಪಾಣ್ಡುಭ್ರಮಾಪಹಮ್ ||೫೭|| ನಿರ್ಯನ್ತ್ರಣಮಿದಂ ಸರ್ವವಿಷಘ್ನಂ ತು ವಿರೇಚನಮ್ | ತ್ರಿವೃದಷ್ಟಕಸಞ್ಜ್ಞೋಽಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತಃ ಪಿತ್ತರೋಗಿಣಾಮ್ ||೫೮|| ಭಕ್ಷ್ಯಃ ಕ್ಷೀರಾನುಪಾನೋ ವಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾತುರೈರ್ನರೈಃ | ಭಕ್ಷ್ಯರೂಪಸಧರ್ಮತ್ವಾದಾಢ್ಯೇಷ್ವೇವ ವಿಧೀಯತೇ ||೫೯||

ವ್ಯೋಷಾದಿಶೀತವಿರೇಚನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವ್ಯೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯೋಷಾದೀನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ| ತ್ರಿವೃದಷ್ಟಗುಣಾನೀತಿ ತ್ರಿವೃದಷ್ಟಗುಣಾ ಯೇಷು ತಾನಿ ತಥಾ| ಈಷತ್ಸೈನ್ಧವಮಾಕ್ಷಿಕೈರಿತಿ ಈಷಚ್ಛಬ್ದಶ್ಚತುರ್ಥಾಂಶವಾಚಕಃ| ಭಕ್ಷ್ಯೋ ಭಕ್ಷಣೀಯಃ| ಭಕ್ಷ್ಯರೂಪಸಧರ್ಮತ್ವಾತ್ ಭಕ್ಷ್ಯರೂಪತುಲ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ‘ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾತುರೈರ್ನರೈಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೫೪-೫೯||

Adhikarana 25 (60-61) · Śloka 62

ತಿಲ್ವಕಸ್ಯ ತ್ವಚಂ ಬಾಹ್ಯಾಮನ್ತರ್ವಲ್ಕವಿವರ್ಜಿತಾಮ್ | ಚೂರ್ಣಯಿತ್ವಾ ತು ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ತತ್ಕಷಾಯೇಣ ಗಾಲಯೇತ್ ||೬೦|| ತೃತೀಯಂ ಭಾವಿತಂ ತೇನ ಭಾಗಂ ಶುಷ್ಕಂ ತು ಭಾವಿತಮ್ | ದಶಮೂಲೀಕಷಾಯೇಣ ತ್ರಿವೃದ್ವತ್ಸಮ್ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೬೧|| ವಿಧಾನಂ ತ್ವಕ್ಷು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ... |೬೨|

ತ್ವಕ್ಪ್ರಧಾನಕಸ್ಯ ತಿಲ್ವಕಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಂ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುಃ ಪ್ರಥಮಂ ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಮೇವ ಸರ್ವಪ್ರಯೋಗವಿಷಯಮಾಹ- ತಿಲ್ವಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರ್ವಲ್ಕವಿವರ್ಜಿತಾಮಿತಿ ಅಭ್ಯನ್ತರಕಠಿನತ್ವಗ್ವಿವರ್ಜಿತಾಮ್| ಭಾಗಾವಿತಿ ದ್ವೌ ಭಾಗಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ಕಷಾಯೇಣ ತಿಲ್ವಕಕಷಾಯೇಣ| ಗಾಲಯೇತ್ ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನ, ಗಾಲನಂ ಪುನರಿಹೈಕವಿಂಶತಿವಾರಾನ್ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಾತ್| ತೃತೀಯಂ ಭಾವಿತಂ ತೇನ ಭಾಗಮಿತಿ ಅಪರಂ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತಂ ತೃತೀಯಂ ಭಾಗಂ ತೇನೈವ ತಿಲ್ವಕಕಷಾಯಜಲೇನ ಚೂರ್ಣಭಾಗದ್ವಯಗಾಲನಲಬ್ಧಗುಣಾತಿಶಯೇನ ಭಾವಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶುಷ್ಕಂ ತು ಭಾವಿತಂ ದಶಮೂಲಕಷಾಯೇಣೇತಿ ತೃತೀಯಂ ಭಾಗಂ ಶುಷ್ಕಂ ಪುನಃ ಸನ್ತಂ ದಶಮೂಲೀಕಷಾಯೇಣ ಭಾವಿತಂ ತ್ರಿವೃದ್ವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೬೦-೬೧||-

Adhikarana 26 (62-69) · Śloka 69

... ಫಲಾನಾಮಥ ವಕ್ಷ್ಯತೇ | ಹರೀತಕ್ಯಾಃ ಫಲಂ ತ್ವಸ್ಥಿವಿಮುಕ್ತಂ ದೋಷವರ್ಜಿತಮ್ ||೬೨|| ಯೋಜ್ಯಂ ತ್ರಿವೃದ್ವಿಧಾನೇನ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿನಿಬರ್ಹಣಮ್ | ರಸಾಯನಂ ಪರಂ ಮೇಧ್ಯಂ ದುಷ್ಟಾನ್ತರ್ವ್ರಣಶೋಧನಮ್ ||೬೩|| ಹರೀತಕೀ ವಿಡಙ್ಗಾನಿ ಸೈನ್ಧವಂ ನಾಗರಂ ತ್ರಿವೃತ್ | ಮರಿಚಾನಿ ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ಗೋಮುತ್ರೇಣ ವಿರೇಚನಮ್ ||೬೪|| ಹರೀತಕೀ ಭದ್ರದಾರು ಕುಷ್ಠಂ ಪೂಗಫಲಂ ತಥಾ | ಸೈನ್ಧವಂ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಚ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ವಿರೇಚನಮ್ ||೬೫|| ನೀಲಿನೀಫಲಚೂರ್ಣಂ ತು ನಾಗರಾಭಯಯೋಸ್ತಥಾ | ಲಿಹ್ಯಾದ್ಗುಡೇನ ಸಲಿಲಂ ಪಶ್ಚಾದುಷ್ಣಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ ||೬೬|| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಷಾಯೇಣ ಪಿಬೇತ್ಪಿಷ್ಟಾಂ ಹರೀತಕೀಮ್ | ಸೈನ್ಧವೋಪಹಿತಾಂ ಸದ್ಯ ಏಷ ಯೋಗೋ ವಿರೇಚಯೇತ್ ||೬೭|| ಹರೀತಕೀ ಭಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ನಾಗರೇಣ ಗುಡೇನ ವಾ | ಸೈನ್ಧವೋಪಹಿತಾ ವಾಽಪಿ ಸಾತತ್ಯೇನಾಗ್ನಿದೀಪನೀ ||೬೮|| ವಾತಾನುಲೋಮನೀ ವೃಷ್ಯಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಸಾದನೀ | ಸನ್ತರ್ಪಣಕೃತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರಾಯೋ ಹನ್ತಿ ಹರೀತಕೀ ||೬೯||

ಫಲಪ್ರಧಾನಹರೀತಕೀಕಲ್ಪೇನಾಶೇಷವೈರೇಚನಿಕಫಲಕಲ್ಪಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಹರೀತಕ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧಿಶಬ್ದೋಽಯಂ ದೋಷೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ ವರ್ತತೇ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹರೀತಕೀಯೋಗಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಸಾಯನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಖೋಪಯೋಜ್ಯಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ಸರ್ವರ್ತುಕಾನ್ ಸಾರ್ವಧಾತುಕಾಂಶ್ಚಾಹ- ಹರೀತತಕೀತ್ಯಾದಿ| ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ ಮಧ್ಯೇಷು ಕೋಷ್ಠವಯೋಬಲೇಷು ಚೂರ್ಣಕರ್ಷಃ, ಉತ್ತಮಾಧಮಯೋರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪನೀಯಃ| ನೀಲಿನೀ ಶ್ರೀಫಲಿಕಾ| ಸಾತತ್ಯೇನ ನಿರನ್ತರೋಪಯೋಗೇನ| ಸನ್ನ್ತರ್ಪಣಕೃತಾ ರೋಗಾಸ್ತೃಪ್ತ್ಯಾದಯಃ, ತಾನುಷ್ಣತ್ವಾದ್ದೀಪನತ್ವಾಚ್ಚ ಶಮಯತೀತಿ| ಅತ್ರ ನಾಗರಗುಡಸೈನ್ಧವಾದೀನಾಂ ಭಿನ್ನಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ದೋಷದೇಹಧಾತುಬಲಕಾಲವಯೋಽವಸ್ಥಾನ್ತರವಿಕಾರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪಃ||೬೨-೬೯||

Adhikarana 27 (70) · Śloka 71

ಶೀತಮಾಮಲಕಂ ರೂಕ್ಷಂ ಪಿತ್ತಮೇದಃಕಫಾಪಹಮ್ | ಬಿಭೀತಕಮನುಷ್ಣಂ ತು ಕಫಪಿತ್ತನಿಬರ್ಹಣಮ್ ||೭೦|| ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯಮ್ಲಕಷಾಯಾಣಿ ಸತಿಕ್ತಮಧುರಾಣಿ ಚ |೭೧|

ಹರೀತಕೀನಿರ್ದೇಶಾದಾಮಲಕಬಿಭೀತಕಯೋರಪಿ ಗುಣನಿರ್ದೇಶಮಾಹ- ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸತಿಕ್ತಮಧುರಾಣಿ ಚೇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಹರೀತಕ್ಯಾದೀನಾಮುಕ್ತಾ ಶಕ್ತಿರ್ಗುಣತಃ ಸಂಯೋಗತಃ ಪ್ರಭಾವತಶ್ಚ||೭೦||-

Adhikarana 28 (71) · Śloka 72

ತ್ರಿಫಲಾ ಸರ್ವರೋಗಘ್ನೀ ತ್ರಿಭಾಗಘೃತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾ ||೭೧|| ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಚಾಪಿ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸನ್ತತಸೇವಿತಾ |೭೨|

ಇದಾನೀಂ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ತ್ರಿಫಲೇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಶಬ್ದೋಽತ್ರ ತ್ರಿದೋಷವಚನೋ ವ್ಯಾಧಿವಚನೋ ವಾ| ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾ ಸಂಯುಕ್ತಾ||೭೧||-

Adhikarana 29 (72) · Śloka 73

ಹರೀತಕೀವಿಧಾನೇನ ಫಲಾನ್ಯೇವಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೭೨|| ವಿರೇಚನಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ... |೭೩|

ಹರೀತಕೀತ್ಯಾದಿ||೭೨||-

Adhikarana 30 (73-75) · Śloka 76

... ವಿಶೇಷಾಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲಾತ್ | ಫಲಂ ಕಾಲೇ ಸಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಸಿಕತಾಯಾಂ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ||೭೩|| ಸಪ್ತಾಹಮಾತಪೇ ಶುಷ್ಕಮತೋ ಮಜ್ಜಾನಮುದ್ಧರೇತ್ | ತೈಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಜಲೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ತಿಲವದ್ವಾ ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಚ ||೭೪|| ತಸ್ಯೋಪಯೋಗೋ ಬಾಲಾನಾಂ ಯಾವದ್ವರ್ಷಾಣಿ ದ್ವಾದಶ | ಲಿಹ್ಯಾದೇರಣ್ಡತೈಲೇನ ಕುಷ್ಠತ್ರಿಕಟುಕಾನ್ವಿತಮ್ ||೭೫|| ಸುಖೋದಕಂ ಚಾನುಪಿಬೇದೇಷ ಯೋಗೋ ವಿರೇಚಯೇತ್ |೭೬|

ಚತುರಙ್ಗುಲಾತ್ ಕಿರಮಾಲಕಾತ್, ಸಮುದ್ಧೃತ್ಯ ‘ಫಲಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಿಕತಾಯಾಂ ವಾಲುಕಾಯಾಂ, ನಿಧಾಪಯೇತ್ ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್, ಸಪ್ತಾಹಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತಃ ಅಸ್ಮಾಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲಫಲಾತ್| ಲಿಹ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಯೋಗೋ ವಾತಕಫಪ್ರಶಮನಃ||೭೩-೭೫||-

Adhikarana 31 (76-77) · Śloka 78

ಏರಣ್ಡತೈಲಂ ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥೇನ ತ್ರಿಗುಣೇನ ತು ||೭೬|| ಯುಕ್ತಂ ಪೀತಂ ತಥಾ ಕ್ಷೀರರಸಾಭ್ಯಾಂ ತು ವಿರೇಚಯೇತ್ | ಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಸುಕುಮಾರೇಷು ಯೋಜಿತಮ್ ||೭೭|| ಫಲಾನಾಂ ವಿಧಿರುದ್ದಿಷ್ಟಃ .... |೭೮|

ಏರಣ್ಡತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಗುಣೇನ ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥೇನ ಯುಕ್ತಂ ತಥಾ ಕ್ಷೀರರಸಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಸೋ ಮಾಂಸರಸಃ| ಬಾಲಾದಿಷು ಯೋಜಿತಮೇರಣ್ಡತೈಲಂ ವಿರೇಚಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೭೬-೭೭||-

Adhikarana 32 (78-79) · Śloka 80

... ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಶೃಣು ಸುಶ್ರುತ! | ವಿರೇಚನಾನಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ ಪಯಃ ಸೌಧಂ ಪರಂ ಮತಮ್ ||೭೮|| ಅಜ್ಞಪ್ರಯುಕ್ತಂ ತದ್ಧನ್ತಿ ವಿಷವತ್ ಕರ್ಮವಿಭ್ರಮಾತ್ | ವಿಜಾನತಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ತು ಮಹಾನ್ತಮಪಿ ಸಞ್ಚಯಮ್ ||೭೯|| ಭಿನತ್ತ್ಯಾಶ್ವೇವ ದೋಷಾಣಾಂ ರೋಗಾನ್ ಹನ್ತಿ ಚ ದುಸ್ತರಾನ್ |೮೦|

ಕ್ಷೀರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌಧಂ ಸೇಹುಣ್ಡಭವಮ್| ಕರ್ಮವಿಭ್ರಮಾತ್ ಕರ್ಮಾವಿಜ್ಞಾನಾತ್| ದೋಷಾಣಾಂ ಸಞ್ಚಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆಶ್ವೇವ ಶೀಘ್ರಮೇವ||೭೮-೭೯||-

Adhikarana 33 (80-83) · Śloka 84

ಮಹತ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾಸ್ತು ಬೃಹತ್ಯೋಶ್ಚೈಕಶಃ ಪೃಥಕ್ ||೮೦|| ಕಷಾಯೈಃ ಸಮಭಾಗಂ ತು ತದಙ್ಗಾರೇಷು ಶೋಷಿತಮ್ | ಅಮ್ಲಾದಿಭಿಃ ಪೂರ್ವವತ್ತು ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಕೋಲಸಮ್ಮಿತಮ್ ||೮೧|| ಮಹಾವೃಕ್ಷಪಯಃ ಪೀತೈರ್ಯವಾಗೂಸ್ತಣ್ಡುಲೈಃ ಕೃತಾ | ಪೀತಾ ವಿರೇಚಯತ್ಯಾಶು ಗುಡೇನೋತ್ಕಾರಿಕಾ ಕೃತಾ ||೮೨|| ಲೇಹೋ ವಾ ಸಾಧಿತಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರಪಯೋಘೃತೈಃ | ಭಾವಿತಾಸ್ತು ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ಲವಣಾನ್ವಿತಾಃ ||೮೩|| ಚೂರ್ಣಂ ಕಾಮ್ಪಿಲ್ಲಕಂ ವಾಽಪಿ ತತ್ಪೀತಂ ಗುಟಿಕೀಕೃತಮ್ |೮೪|

ಮಹತ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಹತೀ ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ಬಿಲ್ವಾದಿಕಾ| ಬೃಹತ್ಯೋರಿತಿ ಸ್ಥೂಲಬೃಹತೀ ಲಘುಬೃಹತೀ ಚೇತಿ ದ್ವೇ ಬೃಹತ್ಯೌ| ಏಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೀಕೃತ್ಯಾಙ್ಗಾರೇಷು ವಿಶೋಷಯೇತ್, ನ ಜ್ವಲದಗ್ನೌ ಪಾಕಖರತಾಭಯಾತ್| ತತ್ ಸೇಹುಣ್ಡದುಗ್ಧಂ ಪೃಥಕ್ ಕಷಾಯೈಃ ಸಮಭಾಗಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಏತೇನ ಪಞ್ಚಮೂಲೀಬೃಹತೀಕಷಾಯಾಣಾಂ ಸಪ್ತಭಾಗಾಃ, ಅಷ್ಟಮಸ್ತು ಸೇಹುಣ್ಡದುಗ್ಧಸ್ಯ| ಅಮ್ಲಾದಿಭಿಃ ಕಾಞ್ಜಿಕಮಸ್ತುಸುರಾದಿಭಿಃ| ಪೂರ್ವವತ್ ತ್ರಿವೃದ್ವತ್| ಕೋಲಸಮ್ಮಿತಂ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಮ್| ಮಹಾವೃಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾವೃಕ್ಷಃ ಸೇಹುಣ್ಡಃ| ಪೀತೈರ್ಭಾವಿತೈಃ| ಗುಡೇ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಗುಡೇ ಚ ಕೃತೋತ್ಕಾರಿಕಾ ವಿರೇಚಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ಲಪ್ಸಿಕಾ| ತಸ್ಯಾಃ ಕಲ್ಪನಾ- ಗೋಧೂಮಾನ್ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರೇಣ ಭಾವಯಿತ್ವಾ, ಚೂರ್ಣೀಕೃತ್ಯ, ಘೃತಕ್ಷೀರಾದಿಭಿಃ ಸಂಯಾವವದುತ್ಕಾರಿಕಾ ಪಚನೀಯಾ ಗುಡೇನ| ಲೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲೇಹಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾ ಕಥ್ಯತೇ- ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರಭಾವಿತಸ್ಯ ಗೋಧೂಮಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಲೇಹಃ ಸಾಧ್ಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರಸಿತಾಘೃತೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ಮತೇ ಪಯೋಽಪ್ಯುತ್ಕಾರಿಕಾಯಾಮಿವಾನುಕ್ತಮಪಿ ಲೇಹೇ ದೇಯಮ್| ಲೇಹೋ ‘ವಿರೇಚಯತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಭಾವಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ‘ವಿರೇಚಯನ್ತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಚೂರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಪೀತಂ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರಭಾವಿತಮ್| ಅತ್ರಾಪಿ ‘ವಿರೇಚಯತಿ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೮೦-೮೩||-

Adhikarana 34 (84-85) · Śloka 86

ಸಪ್ತಲಾ ಶಙ್ಖಿನೀ ದನ್ತೀ ತ್ರಿವೃದಾರಗ್ವಧಂ ಗವಾಮ್ ||೮೪|| ಮೂತ್ರೇಣಾಪ್ಲಾವ್ಯ ಸಪ್ತಾಹಂ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರೇ ತತಃ ಪರಮ್ | ಕೀರ್ಣಂ ತೇನೈವ ಚೂರ್ಣೇನ ಮಾಲ್ಯಂ ವಸನಮೇವ ಚ ||೮೫|| ಆಘ್ರಾಯಾವೃತ್ಯ ವಾ ಸಮ್ಯಙ್ಮೃದುಕೋಷ್ಠೋ ವಿರಿಚ್ಯತೇ |೮೬|

ಸಪ್ತಲೇತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತಲಾ ಸೇಹುಣ್ಡಭೇದಃ| ಶಙ್ಖಿನೀ ಯವತಿಕ್ತಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಮೂಲಂ ಚ ವಿರೇಚಕಮ್, ಅನ್ಯೇ ‘ಶಙ್ಖಿನೀ ಯವತಿಕ್ತಾಭೇದಃ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ; ಅಪರೇ ತು ಶ್ವೇತಬುಧ್ನಾಮಾಹುಃ| ದನ್ತೀ ದನ್ತಿನೀ| ಆರಗ್ವಧಃ ಕಿರಮಾಲಕಃ| ಆಪ್ಲಾವ್ಯ ಭಾವಯಿತ್ವಾ| ಕೀರ್ಣಮವಚೂರ್ಣಿತಂ, ತೇನೈವ ಸಪ್ತಲಾದಿಚೂರ್ಣೇನ, ಮಾಲ್ಯಂ ಪುಷ್ಪಮ್, ಆಘ್ರಾಯ ಶಿಙ್ಘಿತ್ವಾ; ತೇನೈವ ವಾ ಚೂರ್ಣೇನ ಕೀರ್ಣಂ ಭಾವಿತಂ ವಸನಂ ವಸ್ತ್ರಮಾವೃತ್ಯ ಪರಿಧಾಯ; ಮೃದುಕೋಷ್ಠೋ ವಿರಿಚ್ಯತೇ ನಾನ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮೪-೮೫||-

Adhikarana 35 (86-89) · Śloka 89

ಕ್ಷೀರತ್ವಕ್ಫಲಮೂಲಾನಾಂ ವಿಧಾನೈಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತೈಃ | ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ರೋಗಾದೀನ್ ಯಥಾವದುಪಯೋಜಯೇತ್ ||೮೬|| ತ್ರಿವೃಚ್ಛಾಣಾ ಮಿತಾಸ್ತಿಸ್ರಸ್ತಿಸ್ರಶ್ಚ ತ್ರಿಫಲಾತ್ವಚಃ | ವಿಡಙ್ಗಪಿಪ್ಪಲೀಕ್ಷಾರಶಾಣಾಸ್ತಿಸ್ರಶ್ಚ ಚೂರ್ಣಿತಾಃ ||೮೭|| ಲಿಹ್ಯಾತ್ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಂ ಚ ಮೋದಕಂ ವಾ ಗುಡೇನ ವಾ | ಭಕ್ಷಯೇನ್ನಿಷ್ಪರೀಹಾರಮೇತಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಂ ವಿರೇಚನಮ್ ||೮೮|| ಗುಲ್ಮಂ ಪ್ಲೀಹೋದರಂ ಕಾಸಂ ಹಲೀಮಕಮರೋಚಕಮ್ | ಕಫವಾತಕೃತಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನೇತದ್ವ್ಯಪೋಹತಿ ||೮೯||

ಕ್ಷೀರತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾಣಃ ಕರ್ಷಚತುರ್ಥೋ ಭಾಗಃ||೮೬-೮೯||

Adhikarana 36 (90) · Śloka 90

ಘೃತೇಷು ತೈಲೇಷು ಪಯಃಸು ಚಾಪಿ ಮದ್ಯೇಷು ಮೂತ್ರೇಷು ತಥಾ ರಸೇಷು | ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ನಲೇಹ್ಯೇಷು ಚ ತೇಷು ತೇಷು ವಿರೇಚನಾನ್ಯಗ್ರಮತಿರ್ವಿದಧ್ಯಾತ್ ||೯೦||

ಅನುಕ್ತಾನ್ನಪಾನೇಷು ಪ್ರಯೋಗಕಲ್ಪಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಘೃತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ಷ್ಯಂ ಮೋದಕಶಷ್ಕುಲ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಂ ಭಕ್ತಾದಿ| ಅಗ್ರ್ಯಮತಿಃ ಪ್ರಧಾನಬುದ್ಧಿಃ||೯೦||

Adhikarana 37 (91) · Śloka 91

ಕ್ಷೀರಂ ರಸಃ ಕಲ್ಕಮಥೋ ಕಷಾಯಃ ಶೃತಶ್ಚ ಶೀತಶ್ಚ ತಥೈವ ಚೂರ್ಣಮ್ | ಕಲ್ಪಾಃ ಷಡೇತೇ ಖಲು ಭೇಷಜಾನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ತೇ ಲಘವಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಃ ||೯೧||

ಕ್ಷೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| “ಯನ್ತ್ರಾದಿಪೀಡಿತದ್ರವ್ಯರಸಃ ಸ್ವರಸ ಉಚ್ಯತೇ| ಯಃ ಪಿಣ್ಡಶ್ಚಾರ್ದ್ರಪಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸ ಕಲ್ಕಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ|| ವಹ್ನೌ ತು ಕ್ವಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಶೃತಮಾಹುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ| ಉಪೋಷಿತಂ ನಿಶಾಯಾಂ ತು ತೋಯಸ್ಥಂ ಶೀತಮುಚ್ಯತೇ|| ಚೂರ್ಣಮುಷ್ಣೇನ ಸಮ್ಪೃಕ್ತಂ ತತ್ ಫಾಣ್ಟಮಭಿಧೀಯತೇ| ಅಭಿಭೂಯಾಮ್ಬುನೋಷ್ಣೇನ ಕ್ಷಣಾತ್ ಪೂತಮಿತೀತರೇ” ಇತಿ| ಫಾಣ್ಟಲಕ್ಷಣಂ ತು ಪ್ರಸಙ್ಗಾದುಕ್ತಮ್| ಕಷಾಯೋ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಶೃತಕಷಾಯಃ, ಶೀತಕಷಾಯಶ್ಚ| ತೇ ತು ಷಟ್ಕಲ್ಪಾ ಭವನ್ತಿ| ಕಲ್ಪಾ ವಿಧಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ “ಚೂರ್ಣಂ ಕಷಾಯಃ ಶಿಶಿರಃ ಶೃತಶ್ಚ ತಥಾ ಚ ಕಲ್ಕಃ ಸ್ವರಸಸ್ತಥೈವ| ಪಞ್ಚೈವ ಕಲ್ಪಾಃ ಖಲು ಭೇಷಜಾನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ತೇ ಗುರವಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಃ” ಇತಿ| ತೇ ತು ಸ್ವರಸ ಏವ ಕ್ಷೀರಮನ್ತರ್ಭಾವಯನ್ತಿ, ಫಾಣ್ಟಂ ಶೀತಕಷಾಯೇಽನ್ತರ್ಭಾವಯನ್ತಿ||೯೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಣ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತಟೀಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೪||