44. virēcanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ വിരേചനദ്രവ്യവികല്പവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാതോ വിരേചനദ്രവ്യേത്യാദി| വികല്പോ ഭേദഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

അരുണാഭം ത്രിവൃന്മൂലം ശ്രേഷ്ഠം മൂലവിരേചനേ | പ്രധാനം തില്വകസ്ത്വക്ഷു ഫലേഷ്വപി ഹരീതകീ ||൩|| തൈലേഷ്വേരണ്ഡജം തൈലം സ്വരസേ കാരവേല്ലികാ | സുധാപയഃ പയഃസൂക്തമിതി പ്രാധാന്യസങ്ഗ്രഹഃ | തേഷാം വിധാനം വക്ഷ്യാമി യഥാവദനുപൂര്വശഃ ||൪||

അരുണാഭമിത്യാദി| അരുണാഭമീഷല്ലോഹിതമ്| ത്രിവൃത് ‘നിശോഥ’ ഇതി ലോകേ| മൂലവിരേചനേ മൂലവിരേചനാനാം മധ്യേ| തില്വകഃ സ്വല്പരോധ്രഃ| ത്വക്ക്ഷ്വിതി ത്വഗ്വിരേചനാനാം മധ്യേ തില്വകത്വക് പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ| സുധാ ‘സേഹുണ്ഡ’ ഇതി ലോകേ| പയഃസൂക്തമിതി പയഃസു ക്ഷീരവിരേചനാനാം മധ്യേ സുധാപയഃ പ്രധാനമുക്തമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഫലേഷ്വപി ഹരീതകീ അസ്യാഗ്രേ ‘തൈലേഷ്വേരണ്ഡജം തൈലം സ്വരസേ കാരവേല്ലികാ’ ഇതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ പഠതി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| വിധാനമിതി വിധാനം പ്രയോഗകരണമ്| ഏഷാം ത്രിവൃദാദീനാമ്| യഥാവത് സത്യമ്| അനുപൂര്വശഃ അനുക്രമേണേത്യര്ഥഃ||൩-൪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

വൈരേചനദ്രവ്യരസാനുപീതം മൂലം മഹത്ത്രൈവൃതമസ്തദോഷമ് | ചൂര്ണീകൃതം സൈന്ധവനാഗരാഢ്യമമ്ലൈഃ പിബേന്മാരുതരോഗജുഷ്ടഃ ||൫||

വൈരേചനേത്യാദി| വൈരേചനദ്രവ്യരസാനുപീതം ത്രിവൃദാദിദ്രവ്യരസാനുഭാവിതമ്| അസ്തദോഷം കൃമ്യാദിദോഷരഹിതമ്| ആഢ്യമധികമ്| അമ്ലൈഃ ശുക്തസൌവീരതുഷോദകധാന്യാമ്ലമദ്യമസ്തുഭിഃ| ‘വൈരേചനസ്വരസക്വാഥപീതാം ഗാഢമൂലാം ത്രിവൃതാം കാലപുഷ്ടാമ്| ചൂര്ണീകൃതാം നാഗരസൈന്ധവാഢ്യാം പിബേദമ്ലൈരനിലവ്യാധിജുഷ്ടഃ’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ||൫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ഇക്ഷോര്വികാരൈര്മധുരൈ രസൈസ്തത് പൈത്തേ ഗദേ ക്ഷീരയുതം പിബേച്ച |൬|

ഇക്ഷോരിത്യാദി| ഇക്ഷോര്വികാരൈഃ ഖണ്ഡാദിഭിഃ; ന പുനര്ഗുഡേന, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്തസ്യ; ന ച ഫാണിതേന, ത്രിദോഷകരത്വാത്തസ്യ; നാപീക്ഷുരസേന, വിദാഹിത്വാത്തസ്യേതി| മധുരൈ രസൈഃ കാകോല്യാദിക്വാഥൈഃ| തദിതി ത്രിവൃന്മൂലമ്| ‘സ്വാദുക്വാഥൈശ്ചാപി നോഷ്ണൈര്വികാരേ പൈത്തേ ദ്രാക്ഷാക്ഷീരയുക്താം പിബേദ്വാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി|൬|-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ഗുഡൂച്യരിഷ്ടത്രിഫലാരസേന സവ്യോഷമൂത്രം കഫജേ പിബേത്തത് ||൬||

ഗുഡൂചീത്യാദി| അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ| രസോऽത്ര ക്വാഥഃ| തത് ത്രിവൃന്മൂലമ്| അന്യേ തു ‘ക്ഷൌദ്രാരിഷ്ടത്രിഫലാക്വാഥയുക്താ മൂത്രൈഃ പേയാ കഫജേ വ്യോഷഗാഢാ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര ത്രിവൃതേതി സമ്ബന്ധനീയമ്| അന്യേ തു ദ്രാക്ഷാരസേനേത്യാദി പഠന്തി, തത്ര പിത്തമപി ദ്രഷ്ടവ്യം; തേന പിത്താധികേ ശ്ലേഷ്മണി ദ്രാക്ഷാരസേന, കഫാധികേ മൂത്രൈരിതി; അയം തു പാഠോऽഭാവാത് സമഗ്രോ ന ലിഖിതഃ||൬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ത്രിവര്ണകത്ര്യൂഷണയുക്തമേതദ്ഗുഡേന ലിഹ്യാദനവേന ചൂര്ണമ് | പ്രസ്ഥേ ച തന്മൂലരസസ്യ ദത്വാ തന്മൂലകല്കം കുഡവപ്രമാണമ് ||൭|| കര്ഷോന്മിതേ സൈന്ധവനാഗരേ ച വിപാച്യ കല്കീകൃതമേതദദ്യാത് | തത്കല്കഭാഗഃ സമഹൌഷധാര്ധഃ സസൈന്ധവോ മൂത്രയുതശ്ച പേയഃ ||൮||

വാതശ്ലേഷ്മപ്രയോഗമാഹ- ത്രിവര്ണകേത്യാദി| ത്രിവര്ണം ത്രിജാതകമ്| ഏതത് ത്രിവൃന്മൂലമ്| തത്ര ത്രിവര്ണത്രികടുകഗുഡാനാമേകോ ഭാഗഃ, അപരാസ്തു ത്രിവൃതായാഃ, തസ്യാഃ പ്രധാനത്വാത്| വാതശ്ലേഷ്മവിഷയമപരമപി പ്രയോഗമാഹ- പ്രസ്ഥേ ചേത്യാദി| പ്രസ്ഥോ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി, ദ്രവദ്രവ്യത്വാത്| തന്മൂലരസസ്യ ത്രിവൃന്മൂലക്വാഥസ്യ, തന്മൂലം ത്രിവൃന്മൂലമ്| കുഡവശ്ചത്വാരി പലാനി| കര്ഷോന്മിത ഇതി പ്രത്യേകം കര്ഷപ്രമാണേ| വിപാച്യ കല്കീകൃതമേതദിതി ഏതത് സര്വം താവത് പക്തവ്യം യാവത് കല്കാവശേഷം ഭവതി| അദ്യാത് ഭക്ഷയേത്| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘ക്വാഥപ്രസ്ഥേ കുഡവം തസ്യ ദദ്യാദ്യുക്ത്യാ ദദ്യാന്നാഗരം സൈന്ധവം ച| പചേത് സര്വം യാവദേതദ്ഘനം സ്യാല്ലേഹീഭൂതം തത് പ്രയോജ്യം തതസ്തു” ഇതി| അന്യേ തു ‘കുഡവം ഘൃതസ്യ ദദ്യാത്’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര കുഡവോऽഷ്ടൌ പലാനി, സൈന്ധവനാഗരേ ച പ്രത്യേകം പലികേ| തന്മതേ ഘൃതമേതദ്വിരേചനം, തച്ച വാതപിത്തേ, ‘വാതാധികകഫേ’ ഇത്യന്യേ| വാതശ്ലേഷ്മവിഷയമേവ യോഗാന്തരമാഹ- തദിത്യാദി| തത്കല്കഃ ത്രിവൃത്കല്കഃ| സമഹൌഷധാര്ധഃ ശുണ്ഠ്യാഃ പലാര്ധയുക്തഃ| സസൈന്ധവ ഇതി സൈന്ധവമപി ത്രിവൃദര്ധമ്| അന്യേ തു പഠന്തി- ‘ത്രിവൃത്കല്കോ നാഗരഭാഗയുക്തഃ സസൈന്ധവോ മൂത്രയുതഃ പ്രദേയഃ’- ഇതി||൭-൮||

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

സമാസ്ത്രിവൃന്നാഗരകാഭയാഃ സ്യുര്ഭാഗാര്ധകം പൂഗഫലം സുപക്വമ് | വിഡങ്ഗസാരോ മരിചം സദാരു യോഗഃ സസിന്ധൂദ്ഭവമൂത്രയുക്തഃ ||൯|| (വിരേചനദ്രവ്യഭവം തു ചൂര്ണം രസേന തേഷാം ഭിഷജാ വിമൃദ്യ | തന്മൂലസിദ്ധേന ച സര്പിഷാऽऽക്തം സേവ്യം തദാജ്യേ ഗുടികീകൃതം ച ||൧൦|| ഗുഡേ ച പാകാഭിമുഖേ നിധായ ചൂര്ണീകൃതം സമ്യഗിദം വിപാച്യ | ശീതം ത്രിജാതാക്തമഥോ വിമൃദ്യ യോഗാനുരൂപാ ഗുടികാഃ പ്രയോജ്യാഃ) ||൧൧||

സര്വവിഷയാന് യോഗാനാഹ- സമാ ഇത്യാദി| ഭാഗാര്ധകമിതി ആദിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ പൂഗാദികം പ്രത്യേകമര്ധഭാഗികം ഗ്രാഹ്യമ്| വിഡങ്ഗസാരോ വിഡങ്ഗബീജാനി| സിന്ധൂദ്ഭവം സൈന്ധവം, തദപ്യര്ധഭാഗേന ഗ്രാഹ്യമ്| സസൈന്ധവമൂത്രയുക്തോ യോഗഃ പേയ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ‘സമേ ത്രിവൃന്നാഗരകേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| അത്ര കേചിത്പഠന്തി- വിരേചനേത്യാദി| വിരേചനദ്രവ്യഭവം ചൂര്ണം യദൃച്ഛയാ ഗ്രാഹ്യമ്| രസേന തേഷാം വിമൃദ്യേതി തേഷാം വിരേചനദ്രവ്യാണാം രസേന ഭാവനാ കാര്യേത്യര്ഥഃ, യാവതാ ചൂര്ണമാര്ദ്രീഭവതി താവദ്രസോ ദേയഃ| ഭിഷജാ വൈദ്യേന യോഗാനുരൂപാ വടകാഃ പ്രയോജ്യാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തന്മൂലസിദ്ധേന ച സര്പിഷാऽऽക്തമിതി വിരേചനദ്രവ്യജടാപക്വേന ഘൃതേന പുനരപി ഭാവനാ കാര്യേത്യര്ഥഃ; യാവതാ സ്നൈഗ്ധ്യമുത്പദ്യതേ താവന്മാത്രം ഘൃതം ദേയമിത്യര്ഥഃ| സേവ്യം സേവനീയമ്| തദാജ്യേ തസ്മിന്നേവ ഘൃതേ| ഗുടികീകൃതം ഗുടികാരൂപം കൃതമ്| നിധായ നിക്ഷിപ്യ| ഗുഡോऽത്ര ദ്വിഗുണോ ദേയഃ| ത്രിജാതകമത്ര യാവതാ സൌഗന്ധ്യം ഭവതി||൯-൧൧||

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

വൈരേകീയദ്രവ്യചൂര്ണസ്യ ഭാഗം സിദ്ധം സാര്ധം ക്വാഥഭാഗൈശ്ചതുര്ഭിഃ | ആമൃദ്നീയാത് സര്പിഷാ തച്ഛൃതേന തത്ക്വാഥോഷ്മസ്വേദിതം സാമിതം ച ||൧൨|| പാകപ്രാപ്തേ ഫാണിതേ ചൂര്ണിതം തത് ക്ഷിപ്തം പക്വം ചാവതാര്യ പ്രയത്നാത് | ശീതീഭൂതാ മോദകാ ഹൃദ്യഗന്ധാഃ കാര്യാസ്ത്വേതേ ഭക്ഷ്യകല്പാഃ സമാസാത് ||൧൩||

മോദകഭക്ഷ്യാന്നിര്ദിശന്നാഹ- വൈരേകീയേത്യാദി| വൈരേകീയദ്രവ്യാണാം ത്രിവൃച്ഛ്യാമാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ക്വാഥഭാഗൈരിതി വിരേചനദ്രവ്യക്വാഥഭാഗൈശ്ചതുര്ഭിര്മന്ദേऽഗ്നൌ ഘൃതേന വിരേചനദ്രവ്യസിദ്ധേന, സാമിതാഭാഗം ഗോധൂമചൂര്ണം തുല്യഭാഗം പ്രക്ഷിപ്യ മര്ദയിത്വാ പിഷ്ടപാചനികായാം ധൃത്വാ ഊഷ്മണാ സ്വേദയിത്വാऽന്യസ്മിന് ഫാണിതേ പാകപ്രാപ്തേ പ്രക്ഷിപ്യ മോദകാഃ കാര്യാഃ||൧൨-൧൩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

രസേന തേഷാം പരിഭാവ്യ മുദ്ഗാന് യൂഷഃ സസിന്ധൂദ്ഭവസര്പിരിഷ്ടഃ | വൈരേചനേऽന്യൈരപി വൈദലൈഃ സ്യാദേവം വിദധ്യാദ്വമനൌഷധൈശ്ച ||൧൪||

യൂഷകല്പം നിര്ദിശന്നാഹ- രസേനേത്യാദി| തേഷാമിതി തേഷാം വിരേചനദ്രവ്യാണാമ്| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘മുദ്ഗാനാം വാ തദ്രസേ ഭാവിതാനാം യൂഷഃ കല്പ്യഃ സഘൃതഃ സൈന്ധവാഢ്യഃ’ ഇതി| തദ്രസേ പ്രധാനകല്പനയാ ത്രിവൃതാരസേ| വൈരേചനേ ഇതി വിരേചനദ്രവ്യഭാവിതൈരന്യൈരപി വൈദലൈര്മസൂരാദിഭിര്യൂഷഃ സ്യാത് ഭവേദിത്യര്ഥഃ| ഏവമിത്യാദി| ഏഷ ഏവ വമനീയാദിയൂഷാണാം കര്മമാര്ഗഃ||൧൪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

ഭിത്ത്വാ ദ്വിധേക്ഷും പരിലിപ്യ കല്കൈസ്ത്രിഭണ്ഡിജാതൈഃ പ്രതിബധ്യ രജ്ജ്വാ | പക്വം ച സമ്യക് പുടപാകയുക്ത്യാ ഖാദേത്തു തം പിത്തഗദീ സുശീതമ് ||൧൫||

പുടപാകക്രമവിരേചനം നിര്ദിശന്നാഹ- ഭിത്ത്വേത്യാദി| ഭിത്ത്വാ വിദാര്യ| ത്രിഭണ്ഡീ ശുക്ലാ ത്രിവൃത്| പുടപാകയുക്ത്യാ പുടപാകക്രമേണ ശാലാക്യോക്തക്രിയാകല്പനിര്ദിഷ്ടപുടപാകവിധിനാ; തേന കാശ്മര്യാദിപത്രാച്ഛാദനകുശപരിവേഷ്ടനം മൃദാവലേപനം നിര്ധൂമാങ്ഗാരാന്തരുപസ്വേദനാദി സര്വമതിദേശേന ലഭ്യതേ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “ഇക്ഷു ദ്വിധാം പാടയിത്വാऽവലിഖ്യ ത്രിവൃത്കല്കൈഃ പ്രതിസന്ധായ ചാപി| പക്വം സമ്യക് പുടപാകക്രമേണ ഖാദേച്ഛീതം പിത്തരോഗാഭിഭൂതഃ” ഇതി; വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ത്രിവൃത്കല്കൈരിതി ബഹുവചനാത്ത്രിവൃദാദികല്കൈരിത്യാദിശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേനാന്യേഷാം വൈരേചനികാനാമയമേവ പുടപാകവിധിരിതി ദ്യോതയതി||൧൫||

Adhikarana 11 (16-22) · Śloka 22

സിതാജഗന്ധാത്വക്ക്ഷീരീവിദാരീത്രിവൃതഃ സമാഃ | ലിഹ്യാന്മധുഘൃതാഭ്യാം തു തൃഡ്ദാഹജ്വരശാന്തയേ ||൧൬|| ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുക്തം ത്രിവൃച്ചൂര്ണാവചൂര്ണിതമ് | രേചനം സുകുമാരാണാം ത്വക്പത്രമരിചാംശകമ് ||൧൭|| പചേല്ലേഹം സിതാക്ഷൌദ്രപലാര്ധകുഡവാന്വിതമ് | ത്രിവൃച്ചൂര്ണയുതം ശീതം പിത്തഘ്നം തദ്വിരേചനമ് ||൧൮|| ത്രിവൃച്ഛ്യാമാക്ഷാരശുണ്ഠീപിപ്പലീര്മധുനാऽऽപ്നുയാത് | സര്വശ്ലേഷ്മവികാരാണാം ശ്രേഷ്ഠമേതദ്വിരേചനമ് ||൧൯|| ബീജാഢ്യപഥ്യാകാശ്മര്യധാത്രീദാഡിമകോലജാന് | തൈലഭൃഷ്ടാന് രസാനമ്ലഫലൈരാവാപ്യ സാധയേത് ||൨൦|| ഘനീഭൂതം ത്രിസൌഗന്ധ്യത്രിവൃത്ക്ഷൌദ്രസമന്വിതമ് | ലേഹ്യമേതത്കഫപ്രായൈഃ സുകുമാരൈര്വിരേചനമ് ||൨൧|| നീലീതുല്യം ത്വഗേലം ച തൈസ്ത്രിവൃത്സസിതോപലാ | ചൂര്ണം സന്തര്പണം ക്ഷൌദ്രഫലാമ്ലം സന്നിപാതനുത് ||൨൨||

ഇദാനീം വൈരേചനലേഹാനാഹ- സിതേത്യാദി| സിതാ ശര്കരാ; അജഗന്ധാ ജവാനികാ, ‘ബോഥ-ഇകാ’ ഇത്യന്യേ; ത്വക്ക്ഷീരീ വംശലോചനാ; വിദാരീ ബിഡാലീ (വിരാലീ); ത്രിവൃത് ‘നിശോത്ര’ ഇതി ലോകേ| ശര്കരേത്യാദി| മരിചാംശകമിതി അംശശ്ചതുര്ഥോ ഭാഗഃ| പചേദിത്യാദി| സിതാ ശര്കരാ തസ്യാഃ പലം, ക്ഷൌദ്രം മധു, തസ്യാര്ധകുഡവശ്ചത്വാരി പലാനി; ത്രിവൃത് ലേഹസ്യ ചതുര്ഥാംശേന| അത്ര മധുനോऽഗ്നിസംയോഗോ ന വിരുധ്യതേ, അനവസ്ഥാനാത് പ്രയോഗാഭാവാച്ച| ത്രിവൃദിത്യാദി| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ, ക്ഷാരോ യവക്ഷാരഃ, ആപ്നുയാത് ലിഹ്യാത്| ബീജാഢ്യേത്യാദി ബീജാഢ്യാന് സുപക്വാന് പഥ്യാദീന് സഹൈവ ബീജൈഃ സാധയേത്; താന് രസാന് പഥ്യാധാത്രീദാഡിമകോലജാനേരണ്ഡതൈലഭൃഷ്ടാന്, പുനരമ്ലഫലൈര്ബീജപൂരാദിഭിഃ സഹ ആവാപ്യ പ്രക്ഷിപ്യ സാധയേത്; പഥ്യാദീനാം യദൃച്ഛയാ മാത്രാ, ജലേ തു ഷോഡശഗുണേ തേഷാം ക്വാഥഃ കര്തവ്യഃ, ഏരണ്ഡതൈലമാത്രാ തു യാവതാ തസ്യ ഭര്ജനം സമ്ഭവതി, അമ്ലഫലം തു ക്വാഥസ്യ ചതുര്ഥാംശേന, ത്രിസൌഗന്ധ്യമാത്രാ തു യാവതാ സൌഗന്ധ്യം ഭവതി, ത്രിവൃത് ക്ഷൌദ്രം തു പ്രത്യേകം ലേഹസ്യ ചതുര്ഥാംശേന| കഫപ്രായൈര്ഭൂയിഷ്ഠകഫൈഃ പുരുഷൈഃ സേവ്യമ്| നീലീതുല്യമിതി നീലീഫലതുല്യം ത്വഗേലം, നീലീ ശ്രീഫലികാ| തൈര്നീല്യാദിഭിഃ സഹ തുല്യാ ത്രിവൃത്| സസിതോപലാ ശര്കരായുക്താ| സന്തര്പണം പ്രീണനമ്| കേചിത് ‘സതര്പണമ്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യായന്തി ച- തര്പണാഃ ശക്തവഃ, തൈഃ സഹ യുക്തമ്| ക്ഷൌദ്രഫലാമ്ലം മധുബീജപൂരാമ്ലരസേന സഹ ചൂര്ണം ദേയമ്| സന്നിപാതനുത് പ്രശാന്തേ സന്നിപാതേऽനുബന്ധപരിരക്ഷണാര്ഥമിത്യര്ഥഃ||൧൬-൨൨||

Adhikarana 12 (23) · Śloka 23

ത്രിവൃച്ഛ്യാമാസിതാകൃഷ്ണാത്രിഫലാമാക്ഷികൈഃ സമൈഃ | മോദകാഃ സന്നിപാതോര്ധ്വരക്തപിത്തജ്വരാപഹാഃ ||൨൩||

വൈരേചനികമോദകമാഹ- ത്രിവൃദിത്യാദി| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ| ത്രിഫലായാഃ പ്രത്യേകം ഭാഗാഃ സമാഃ| യദ്യപ്യത്ര ഭാഗശ്രുതിര്നാസ്തി തഥാऽപി സിതാമാക്ഷികേ പക്ത്വാ ഗുടികാഃ കാര്യാഃ, സിതാമാക്ഷികേ സമസ്തദ്രവ്യേഭ്യോ ദ്വിഗുണേ ഗ്രാഹ്യേ||൨൩||

Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 26

ത്രിവൃദ്ഭാഗാസ്ത്രയഃ പ്രോക്താസ്ത്രിഫലാ തത്സമാ തഥാ | ക്ഷാരകൃഷ്ണാവിഡങ്ഗാനി സഞ്ചൂര്ണ്യ മധുസര്പിഷാ ||൨൪|| ലിഹ്യാദ്ഗുഡേന ഗുടികാഃ കൃത്വാ വാऽപ്യഥ ഭക്ഷയേത് | കഫവാതകൃതാന് ഗുല്മാന് പ്ലീഹോദരഹലീമകാന് ||൨൫|| ഹന്ത്യന്യാനപി ചാപ്യേതന്നിരപായം വിരേചനമ് |൨൬|

ലേഹഗുടികയോഃ പ്രയോഗമാഹ- ത്രിവൃദിത്യാദി| ത്രിഫലായാ അപി ത്രയോ ഭാഗാഃ, ക്ഷാരകൃഷ്ണാവിഡങ്ഗാനാമപി ത്രയോ ഭാഗാ ഗ്രാഹ്യാഃ| നിരപായം വ്യാപദ്രഹിതമ്||൨൪-൨൫||-

Adhikarana 14 (26-27) · Śloka 27

ചൂര്ണം ശ്യാമാ ത്രിവൃന്നീലീ കട്വീ മുസ്താ ദുരാലഭാ ||൨൬|| ചവ്യേന്ദ്രബീജം ത്രിഫലാ സര്പിര്മാംസരസാമ്ബുഭിഃ | പീതം വിരേചനം തദ്ധി രൂക്ഷാണാമപി ശസ്യതേ ||൨൭||

ചൂര്ണമാഹ- ചൂര്ണമിത്യാദി| നീലീ നീലിനീ, ശ്രീഫലികേതി ലോകേ| കട്വീ കടുരോഹിണീ| രൂക്ഷാണാം സര്പിഷാ മാംസരസേന ച, സ്നിഗ്ധാനാം പുനരപിശബ്ദസമുച്ചിതാനാമമ്ബുനാ പാനീയേന സഹ യോഗോ ദേയഃ||൨൬-൨൭||

Adhikarana 15 (28-30) · Śloka 30

വൈരേചനികനിഃക്വാഥഭാഗാഃ ശീതാസ്ത്രയോ മതാഃ | ദ്വൌ ഫാണിതസ്യ തച്ചാപി പുനരഗ്നാവധിശ്രയേത് ||൨൮|| തത് സാധുസിദ്ധം വിജ്ഞായ ശീതം കൃത്വാ നിധാപയേത് | കലസേ കൃതസംസ്കാരേ വിഭജ്യര്തൂ ഹിമാഹിമൌ ||൨൯|| മാസാദൂര്ധ്വം ജാതരസം മധുഗന്ധം വരാസവമ് | പിബേദസാവേവ വിധിഃ ക്ഷാരമൂത്രാസവേഷ്വപി ||൩൦||

വൈരേചനികം ഗൌഡമാസവം നിര്ദിശന്നാഹ- വൈരേചനികേത്യാദി| വൈരേചനികം ദ്രവ്യം സേഹുണ്ഡവര്ജിതം ഗ്രാഹ്യമ്, ഏകൈവ ത്രിവൃദിത്യേകേ| ശീതാ ഇത്യനേന വൈരേചനികക്വാഥേ ഉഷ്ണേ ഫാണിതം ന യോജയേദിത്യുക്തം ഭവതി| ദ്വൌ ഫാണിതസ്യേതി ഫാണിതം കാകവീ ; ഏതേന പഞ്ച ഭാഗാഃ ക്വഥനീയാ ഇത്യര്ഥഃ| സാധുസിദ്ധമിതി അര്ധാവശിഷ്ടമ്| പുനഃ ശീതഗ്രഹണേനോഷ്ണം ന സന്ധാതവ്യമിത്യുക്തമ്| ത്രിവൃദധികാരേ വൈരേചനികക്വാഥഭാഗാ ഇതി സാമാന്യശബ്ദപ്രയോഗാദപരവൈരേചനികാനാമപ്യേവമേവാസവ ഇതി ബോധയതി| നിധാപയേത് ക്വ? ഇത്യാഹ- കലസേ| കഥമ്ഭൂതേ? കൃതസംസ്കാരേ; അന്തഃക്ഷാലിതശുഷ്കസ്യ മധുപിപ്പലീലേപോऽഗുരുധൂപനം ചേതി സംസ്കാരഃ| വിഭജ്യര്തൂ ഹിമാഹിമാവിതി ഹിമേ മാസം ധാന്യരാശൌ സ്ഥാപ്യമ്, അഹിമേ പുനരുഷ്ണേ പക്ഷമിതി| ജാതരസമുത്പന്നരസം വരാസവം പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ജാതരസസ്യ ലക്ഷണമാഹ- മധുഗന്ധമിതി| അസാവേവ വിധിഃ ക്ഷാരമൂത്രാസവേഷ്വിതി അയമേവ വിധിശ്ചികിത്സിതാദൌ വക്ഷ്യമാണക്ഷാരോദകാസവാദിഷു ഗുഡമധുയോനിഷ്വന്യേഷു ച ഹിമാഹിമകാലസ്ഥാപനസ്യ പാകപ്രാപ്തിലക്ഷണസ്യ ചേതി||൨൮-൩൦||

Adhikarana 16 (31-34) · Śloka 34

വൈരേചനികമൂലാനാം ക്വാഥേ മാഷാന് സുഭാവിതാന് | സുധൌതാംസ്തത്കഷായേണ ശാലീനാം ചാപി തണ്ഡുലാന് ||൩൧|| അവക്ഷുദ്യൈകതഃ പിണ്ഡാന് കൃത്വാ ശുഷ്കാന് സുചൂര്ണിതാന് | ശാലിതണ്ഡുലചൂര്ണം ച തത്കഷായോഷ്മസാധിതമ് ||൩൨|| തസ്യ പിഷ്ടസ്യ ഭാഗാംസ്ത്രീന് കിണ്വഭാഗവിമിശ്രിതാന് | മണ്ഡോദകാര്ഥേ ക്വാഥം ച ദദ്യാത്തത്സര്വമേകതഃ ||൩൩|| നിദധ്യാത്കലസേ താം തു സുരാം ജാതരസാം പിബേത് | ഏഷ ഏവ സുരാകല്പോ വമനേഷ്വപി കീര്തിതഃ ||൩൪||

പൈഷ്ടീം സുരാം വൈരേചനീം ദര്ശയന്നാഹ- വൈരേചനികേത്യാദി| ത്രിവൃദാദിക്വാഥേന മാഷവിദലാനി വിഭാവയേദിത്യര്ഥഃ| തത്കഷായേണേത്യാദി തേനൈവ വൈരേചനികക്വാഥേന| അവക്ഷുദ്യൈകതഃ ഏകീകൃത്യ കുട്ടയിത്വേത്യര്ഥഃ| പിണ്ഡാന് കൃത്വേതി കിണ്വനിമിത്തം പിണ്ഡം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| തത്കഷായോഷ്മസാധിതമിതി ത്രിവൃദാദിക്വാഥോഷ്മസ്വേദിതമ്| തസ്യ പിഷ്ടസ്യേത്യാദി പിഷ്ടപാചനികായാം ശീതലീകൃത്യ തസ്യ പിഷ്ടസ്യ ഭാഗാംസ്ത്രീന് പൂര്വകിണ്വഭാഗേനൈകേന മിശ്രിതാന് കൃത്വേത്യര്ഥഃ| ക്വാഥം ദദ്യാദിതി ത്രിവൃദാദേഃ| തസ്യ പ്രമാണം തു ആസുതീവലാ ഏവ ജാനന്തി| ഏതസ്യൈവ യോഗസ്യാന്യത്രാപ്യതിദേശം നിര്ദിശന്നാഹ- ഏഷ ഏവേത്യാദി| ഏഷ ഏവ സര്വപിഷ്ടസുരാണാം വിധിഃ; തഥാ വാമനീയേഷു മദനഫലാദിഷ്വപീത്യര്ഥഃ||൩൧-൩൪||

Adhikarana 17 (35-39) · Śloka 40

മൂലാനി ത്രിവൃദാദീനാം പ്രഥമസ്യ ഗണസ്യ ച | മഹതഃ പഞ്ചമൂലസ്യ മൂര്വാശാര്ങ്ഗഷ്ടയോരപി ||൩൫|| സുധാം ഹൈമവതീം ചൈവ ത്രിഫലാതിവിഷേ വചാമ് | സംഹൃത്യൈതാനി ഭാഗൌ ദ്വൌ കാരയേദേകമേതയോഃ ||൩൬|| കുര്യാന്നിഃക്വാഥമേകസ്മിന്നേകസ്മിംശ്ചൂര്ണമേവ തു | ക്ഷുണ്ണാംസ്തസ്മിംസ്തു നിഃക്വാഥേ ഭാവയേദ്ബഹുശോ യവാന് ||൩൭|| ശുഷ്കാണാം മൃദുഭൃഷ്ടാനാം തേഷാം ഭാഗാസ്ത്രയോ മതാഃ | ചതുര്ഥം ഭാഗമാവാപ്യ ചൂര്ണാനാമത്ര കീര്തിതമ് ||൩൮|| പ്രക്ഷിപ്യ കലസേ സമ്യക് തതസ്തം തദനന്തരമ് | തേഷാമേവ കഷായേണ ശീതലേന സുയോജിതമ് ||൩൯|| പൂര്വവത് സന്നിദധ്യാത്തു ജ്ഞേയം സൌവീരകം ഹി തത് |൪൦|

സൌവീരകവൈരേചനമമ്ലസന്ധാനം നിര്ദിശന്നാഹ- മൂലാനീത്യാദി| ത്രിവൃദാദീനാം സംശോധനസംശമനീയോക്താനാം ഗ്രഹണമ്| പ്രഥമോ ഗണോ വിദാരിഗന്ധാദിഃ| മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ; ശാര്ങ്ഗഷ്ടാ വിടപകരഞ്ജഃ, ചിരപോടികേത്യന്യേ, അപരേ തു കാകജങ്ഘാമാഹുഃ| സുധാ സേഹുണ്ഡഃ| ഹൈമവതീ ശ്വേതവചാ| ഏതാനി സര്വാണ്യപി ത്രിവൃദാദീനി സംഹൃത്യ ഏകീകൃത്യ ദ്വൌ ഭാഗൌ കാരയേത്| തതശ്ചൈതയോര്ദ്വയോര്ഭാഗയോര്മധ്യ ഏകസ്മിന് ഭാഗ ഏകം നിഃക്വാഥം കുര്യാത്, ഏകസ്മിംസ്തുഭാഗേ ചൂര്ണം കുര്യാത്| ക്ഷുണ്ണാന് കുട്ടിതാന്| പൂര്വോക്തേ നിഃക്വാഥേ ഭാവയേത് സപ്താഹം യാവത്| തേഷാം യവാനാമ്| അവാപ്യ നിക്ഷിപ്യ| ചൂര്ണാനാം പൂര്വോക്തോര്വരിതത്രിവൃദാദിദ്രവ്യൈകഭാഗചൂര്ണാനാമ്| അത്ര അസ്മിഞ് ശാസ്ത്രേ| കീര്തിതം കഥിതമ്| സൌവീരകം ഹിതം ജ്ഞേയമിതി സമ്ബന്ധഃ| തതസ്തസ്മാച്ചൂര്ണഭാഗനിക്ഷേപണാദനന്തരം കലസേ പ്രക്ഷിപ്യ, തത് സൌവീരകം തദനന്തരം തേഷാമേവ ത്രിവൃദാദീനാമന്യതമസ്യ കഷായേണ ക്വാഥേന ശീതലേന സുയോജിതം പൂര്വവത് സന്നിദധ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| സൌവീരകം സൌവീരകസഞ്ജ്ഞമ്||൩൫-൩൯||

Adhikarana 18 (40-44) · Śloka 45

പൂര്വോക്തം വര്ഗമാഹൃത്യ ദ്വിധാ കൃത്വൈകമേതയോഃ ||൪൦|| ഭാഗം സങ്ക്ഷുദ്യ സംസൃജ്യ യവൈഃ സ്ഥാല്യാമധിശ്രയേത് | അജശൃങ്ഗ്യാഃ കഷായേണ തമഭ്യാസിച്യ സാധയേത് ||൪൧|| സുസിദ്ധാംശ്ചാവതാര്യൈതാനൌഷധിഭ്യോ വിവേചയേത് | വിമൃദ്യ സതുഷാന് സമ്യക് തതസ്താന് പൂര്വവന്മിതാന് ||൪൨|| പൂര്വോക്തൌഷധഭാഗസ്യ ചൂര്ണം ദത്ത്വാ തു പൂര്വവത് | തേനൈവ സഹ യൂഷേണ കലസേ പൂര്വവത് ക്ഷിപേത് ||൪൩|| ജ്ഞാത്വാ ജാതരസം ചാപി തത്തുഷോദകമാദിശേത് | തുഷാമ്ബുസൌവീരകയോര്വിധിരേഷ പ്രകീര്തിതഃ ||൪൪|| ഷഡ്രാത്രാത് സപ്തരാത്രാദ്വാ തേ ച പേയേ പ്രകീര്തിതേ |൪൫|

തുഷോദകകല്പം നിര്ദിശന്നാഹ- പൂര്വോക്തമിത്യാദി| ത്രിവൃദാദിമൂലം വിദാരിഗന്ധാദിസ്തഥാ മഹത് പഞ്ചമൂലം മൂര്വാ ശാര്ങ്ഗഷ്ടാ ചേതി പൂര്വോക്തോ വര്ഗഃ| ദ്വിധാ കൃത്വാ ദ്വൌ ഭാഗൌ കൃത്വേത്യര്ഥഃ| ഏതയോര്ഭാഗയോര്മധ്യേ ഏകം ഭാഗം സങ്ക്ഷുദ്യ കുട്ടയിത്വാ സതുഷൈര്യവൈഃ സഹ സംസൃജ്യ സമ്ബദ്ധീകൃത്യ, സ്ഥാല്യാമധിശ്രയേത് നിക്ഷിപേത്| യവാനാമേകോ ഭാഗഃ| അജശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീ, ‘വിഷാണികാ’ ഇത്യപരേ| തം പൂര്വോക്തം സയവം ഭാഗം, സാധയേത് രന്ധയേത്| സുസിദ്ധാന് സുസ്വിന്നാന്, ഏതാന് യവാന്, ഔഷധേഭ്യോ വിവേചയേത് പൃഥക് കുര്യാത്| താന് യവാന്| പൂര്വവന്മിതാന് ഭാഗദ്വയപരിമിതാന്, ‘പൂര്വോക്തൌഷധഭാഗസ്യോദ്ധ(ര്വ)രിതസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| പൂര്വവത് ചതുര്ഥഭാഗപ്രമാണമിത്യര്ഥഃ | തേനൈവ സഹ യൂഷേണേതി പ്രോക്തസ്വിന്നൌഷധവര്ഗയവാജശൃങ്ഗീകഷായേണോദ്ധൃതൌഷധയവേന; സ പുനരൌഷധസംസര്ഗേണ ഘനത്വാദ്യൂഷ ഇവ ജാതഃ| ജാതരസം വ്യക്താമ്ലമ്| തയോഃ സൌവീരകതുഷോദകയോര്വ്യക്താമ്ലത്വേ കാലാവധിം ദര്ശയന്നാഹ- ഷഡ്രാത്രാത് സപ്തരാത്രാദ്വാ; ഷഡ്രാത്രസപ്തരാത്രവികല്പോऽപ്യുഷ്ണശീതകാലാപേക്ഷഃ| തേ ചേതി സൌവീരകതുഷോദകേ||൪൦-൪൪||-

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

വൈരേചനേഷു സര്വ്യേഷു ത്രിവൃന്മൂലവിധിഃ സ്മൃതഃ ||൪൫||

ത്രിവൃദ്വിധാനം സപ്രപഞ്ചമുദ്ദിശ്യ ത്രിവൃദ്വിധാനപ്രകാരാതിദേശേനാവശിഷ്ടവൈരേചനമൂലാനി നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- വൈരേചനേഷ്വിത്യാദി| വൈരേചനേഷു സര്വേഷ്വിതി അവശിഷ്ടേഷു ശ്യാമാദന്തീദ്രവന്തീസപ്തലാദിഷു| ത്രിവൃന്മൂലവിധിഃ സ്മൃത ഇതി യാദൃശസ്ത്രിവൃന്മൂലേ വിധിരുക്തസ്താദൃശസ്തേഷ്വപി ജ്ഞേയ ഇത്യര്ഥഃ| തദ്യഥാ- ശ്യാമാമൂലം ശ്യാമാസ്വരസഭാവിതം വാ ചൂര്ണിതം സൈന്ധവനാഗരയുക്തമമ്ലൈരനിലവ്യാധൌ, മധുരക്വാഥസഹിതം ശര്കരാദിഭിസ്തുല്യഭാഗം ഗോക്ഷീരയുക്തം പിത്തേ, ഇത്യാദിര്യാവത് സൌവീരകതുഷോദകവിധിഃ; ഏവം പ്രതിശേഷവൈരേചനികമേവേഹോദാഹാര്യമ്| വിഷയോऽപി തേഷാം വൈരേചനികമൂലകല്പാനാം പ്രതിത്രിവൃത്കല്പവിഷയ ഏവേതി||൪൫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 47

ദന്തീദ്രവന്ത്യോര്മൂലാനി വിശേഷാന്മൃത്കുശാന്തരേ | പിപ്പലീക്ഷൌദ്രയുക്താനി സ്വിന്നാന്യുദ്ധൃത്യ ശോഷയേത് ||൪൬|| തതസ്ത്രിവൃദ്വിധാനേന യോജയേച്ഛ്ലേഷ്മപിത്തയോഃ |൪൭|

സാമാന്യാതിദേശം നിര്ദിശ്യ ദന്തീദ്രവന്ത്യോര്വിശിഷ്ടം കല്പനമാഹ- ദന്തീത്യാദി| ദന്തീദ്രവന്ത്യോര്മൂലാന്യുദ്ധൃത്യ ശോഷയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കിംവിശിഷ്ടാനി? സ്വിന്നാനി, കസ്മാത്? വിശേഷാദതിശയേന| ക്വേത്യാഹ- മൃത്കുശാന്തരേ; മൃത്തികാദര്ഭമധ്യേ പുടപാകവിധാനേനേത്യര്ഥഃ| പിപ്പലീക്ഷൌദ്രയുക്താനി സ്വിന്നാനീതി സമ്ബന്ധഃ| ദന്തീ പ്രസിദ്ധാ, ദ്രവന്തീ ചീരിതപത്രാ ‘സംവരീ’ ഇതി ലോകേ||൪൬||-

Adhikarana 21 (47-48) · Śloka 49

തയോഃ കല്കകഷായാഭ്യാം ചക്രതൈലം വിപാചയേത് ||൪൭|| സര്പിശ്ച പക്വം വീസര്പകക്ഷാദാഹാലജീര്ജയേത് | മേഹഗുല്മാനിലശ്ലേഷ്മവിബന്ധാംസ്തൈലമേവ ച ||൪൮|| ചതുഃസ്നേഹം ശകൃച്ഛുക്രവാതസംരോധജാ രുജഃ |൪൯|

തയോരിത്യാദി| തയോര്ദന്തീദ്രവന്ത്യോഃ| കല്കകഷായമാത്രായാം പരിഭാഷാ സ്മരണീയാ; താമാശ്രിത്യ കല്പനോച്യതേ- തൈലപലാനി ദ്വാത്രിംശത്, ദന്തീദ്രവന്തീകല്കപലാന്യഷ്ടൌ, ദന്തീദ്രവന്തീക്വാഥസ്യ പലാനി ശതമേകമഷ്ടാവിംശത്യധികം, താവത് ക്വാഥ്യം യാവത്തൈലപാകലക്ഷണമ്| ദന്തീദ്രവന്തീക്വാഥസ്യായം വിധിഃ- പാനീയപലാനി പഞ്ചശതാനി ദ്വാദശാധികാനി, ദന്തീദ്രവന്തീപലാനി ശതമേകം, ക്വാഥശേഷമേകശതമഷ്ടാവിംശത്യധികമ്; ഇതി ക്വാഥകല്പനാ| അന്യത്രാപ്യനുക്തതൈലാദിമാനേ ഇയമേവ കല്പനാ ജ്ഞേയാ| ചക്രതൈലമിതി ചക്രപീഡിതം തിലതൈലം, ഹസ്താദിയന്ത്രപീഡനനിഷേധാര്ഥം; ചക്രേ ഹ്യഭൃഷ്ടാ ഏവ തിലാദയഃ പീഡ്യന്തേ, തേ പുനര്ഗുണവത്തരാ ഭവന്തി; യന്ത്രേണ ഭര്ജനരൂക്ഷിതാനാം തിലാനാം സ്നേഹഗുരുത്വാദയോ ഗുണാ ഹീയന്ത ഇതി| സര്പിശ്ചേതി താഭ്യാം ദന്തീദ്രവന്തീമൂലകല്കകഷായാഭ്യാം പ്രത്യേകം പക്വം സിദ്ധം സര്പിര്വിസര്പാദീഞ്ജയേത്| പുനര്ദന്ത്യാഃ കല്കോ ദ്രവന്ത്യാസ്തു കഷായ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| തൈലമേവ ചേതി ചക്രതൈലം പുഗര്മേഹഗുല്മാദീഞ്ജയേത്| ചതുഃസ്നേഹമിതി ഘൃതതൈലവസാമജ്ജാനശ്ചത്വാരഃ സ്നേഹാഃ| ശകൃത് പുരീഷമ്| ചതുഃസ്നേഹം ദന്തീദ്രവന്തീമൂലസാധിതം വാതസംരോധജാ രുജോ ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര ദ്രവസ്യാനുക്തത്വാച്ചതുര്ഗുണം ജലം ദേയമ്||൪൭-൪൮||-

Adhikarana 22 (49-51) · Śloka 51

ദന്തീദ്രവന്തീമരിചകനകാഹ്വയവാസകൈഃ ||൪൯|| വിശ്വഭേഷജമൃദ്വീകാചിത്രകൈര്മൂത്രഭാവിതമ് | സപ്താഹം സര്പിഷാ ചൂര്ണം യോജ്യമേതദ്വിരേചനമ് ||൫൦|| ജീര്ണേ സന്തര്പണം ക്ഷൌദ്രം പിത്തശ്ലേഷ്മരുജാപഹമ് | അജീര്ണപാര്ശ്വരുക്പാണ്ഡുപ്ലീഹോദരനിബര്ഹണമ് ||൫൧||

ദന്തീത്യാദി| ദന്തീ സമ്ബരീ; കനകാഹ്വയം കങ്ഗുഷ്ഠം, ‘നാഗകേസരമ്’ ഇത്യന്യേ; യവാസോ ദുരാലഭാ; വിശ്വഭേഷജം ശുണ്ഠീ| സപ്താഹം മൂത്രഭാവിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| സര്പിഷേതി അസ്യ ചൂര്ണസ്യ ഘൃതേന വാ ലേഹഃ കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| അസ്യൈവ പ്രയോഗസ്യ യൌഗികമനുസങ്ഗ്രഹമാഹ- ജീര്ണേ ഇത്യാദി| ജീര്ണേ തസ്മിന്നൌഷധേ, സന്തര്പണം ക്ഷൌദ്രമിതി ലാജശക്തുസഹിതം മധു ദേയമ്||൪൯-൫൧||

Adhikarana 23 (52-53) · Śloka 54

ഗുഡസ്യാഷ്ടപലേ പഥ്യാ വിംശതിഃ സ്യുഃ പലം പലമ് | ദന്തീചിത്രകയോഃ കര്ഷൌ പിപ്പലീത്രിവൃതോര്ദശ ||൫൨|| കൃത്വൈതാന്മോദകാനേകം ദശമേ ദശമേऽഹനി | തതഃ ഖാദേദുഷ്ണതോയസേവീ നിര്യന്ത്രണാസ്ത്വിമേ ||൫൩|| ദോഷഘ്നാ ഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗാര്ശഃകുഷ്ഠനാശനാഃ |൫൪|

മോദകസ്യ പ്രയോഗമാഹ- ഗുഡസ്യേത്യാദി| അഷ്ടൌ പലാനി ഗുഡസ്യ, വിംശതിര്ഹരീതകീഫലാനി, ദന്തീമൂലചൂര്ണപലം, ചിത്രകമൂലചൂര്ണപലം ച, പിപ്പലീകര്ഷഃ, ത്രിവൃത്കര്ഷശ്ച| അത്ര തു സപ്തഗുഞ്ജാഫലപരിമിതമാഷകപ്രമാണേന പലാദിമാനം ഗ്രാഹ്യമ്| ദശ കൃത്വൈതാന്മോദകാനിത്യാദി ദശ മോദകാന് കൃത്വാ, ഏകം മോദകം ദശമേ ദശമേऽഹനി ഖാദേദിതി സമ്ബന്ധഃ| നിര്യന്ത്രണാ വാതാതപാദിനിഷേധരഹിതാഃ| ഇമേ മോദകാഃ||൫൨-൫൩||-

Adhikarana 24 (54-59) · Śloka 59

വ്യോഷം ത്രിജാതകം മുസ്താ വിഡങ്ഗാമലകേ തഥാ ||൫൪|| നവൈതാനി സമാംശാനി ത്രിവൃദഷ്ടഗുണാനി വൈ | ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണീകൃതാനീഹ ദന്തീഭാഗദ്വയം തഥാ ||൫൫|| (സര്വാണി ചൂര്ണിതാനീഹ ഗാലിതാനി വിമിശ്രയേത് ) | ഷഡ്ഭിശ്ച ശര്കരാഭാഗൈരീഷത്സൈന്ധവമാക്ഷികൈഃ ||൫൬|| പിണ്ഡിതം ഭക്ഷയിത്വാ തു തതഃ ശീതാമ്ബു പായയേത് | ബസ്തിരുക്തൃഡ്ജ്വരച്ഛര്ദിശോഷപാണ്ഡുഭ്രമാപഹമ് ||൫൭|| നിര്യന്ത്രണമിദം സര്വവിഷഘ്നം തു വിരേചനമ് | ത്രിവൃദഷ്ടകസഞ്ജ്ഞോऽയം പ്രശസ്തഃ പിത്തരോഗിണാമ് ||൫൮|| ഭക്ഷ്യഃ ക്ഷീരാനുപാനോ വാ പിത്തശ്ലേഷ്മാതുരൈര്നരൈഃ | ഭക്ഷ്യരൂപസധര്മത്വാദാഢ്യേഷ്വേവ വിധീയതേ ||൫൯||

വ്യോഷാദിശീതവിരേചനം ദര്ശയന്നാഹ- വ്യോഷമിത്യാദി| വ്യോഷാദീനി പ്രസിദ്ധാനി| ത്രിവൃദഷ്ടഗുണാനീതി ത്രിവൃദഷ്ടഗുണാ യേഷു താനി തഥാ| ഈഷത്സൈന്ധവമാക്ഷികൈരിതി ഈഷച്ഛബ്ദശ്ചതുര്ഥാംശവാചകഃ| ഭക്ഷ്യോ ഭക്ഷണീയഃ| ഭക്ഷ്യരൂപസധര്മത്വാത് ഭക്ഷ്യരൂപതുല്യാദിത്യര്ഥഃ‘വാതശ്ലേഷ്മാതുരൈര്നരൈഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൫൪-൫൯||

Adhikarana 25 (60-61) · Śloka 62

തില്വകസ്യ ത്വചം ബാഹ്യാമന്തര്വല്കവിവര്ജിതാമ് | ചൂര്ണയിത്വാ തു ദ്വൌ ഭാഗൌ തത്കഷായേണ ഗാലയേത് ||൬൦|| തൃതീയം ഭാവിതം തേന ഭാഗം ശുഷ്കം തു ഭാവിതമ് | ദശമൂലീകഷായേണ ത്രിവൃദ്വത്സമ്പ്രയോജയേത് ||൬൧|| വിധാനം ത്വക്ഷു നിര്ദിഷ്ടം ... |൬൨|

ത്വക്പ്രധാനകസ്യ തില്വകസ്യ പ്രയോഗം നിര്ദിദിക്ഷുഃ പ്രഥമം തസ്യ സംസ്കാരമേവ സര്വപ്രയോഗവിഷയമാഹ- തില്വകസ്യേത്യാദി| അന്തര്വല്കവിവര്ജിതാമിതി അഭ്യന്തരകഠിനത്വഗ്വിവര്ജിതാമ്| ഭാഗാവിതി ദ്വൌ ഭാഗാവിത്യര്ഥഃ| തത്കഷായേണ തില്വകകഷായേണ| ഗാലയേത് ക്ഷാരകല്പേന, ഗാലനം പുനരിഹൈകവിംശതിവാരാന് പാരമ്പര്യാത്| തൃതീയം ഭാവിതം തേന ഭാഗമിതി അപരം ചൂര്ണസ്യ സ്ഥാപിതം തൃതീയം ഭാഗം തേനൈവ തില്വകകഷായജലേന ചൂര്ണഭാഗദ്വയഗാലനലബ്ധഗുണാതിശയേന ഭാവിതമിത്യര്ഥഃ| ശുഷ്കം തു ഭാവിതം ദശമൂലകഷായേണേതി തൃതീയം ഭാഗം ശുഷ്കം പുനഃ സന്തം ദശമൂലീകഷായേണ ഭാവിതം ത്രിവൃദ്വത് സമ്പ്രയോജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൬൦-൬൧||-

Adhikarana 26 (62-69) · Śloka 69

... ഫലാനാമഥ വക്ഷ്യതേ | ഹരീതക്യാഃ ഫലം ത്വസ്ഥിവിമുക്തം ദോഷവര്ജിതമ് ||൬൨|| യോജ്യം ത്രിവൃദ്വിധാനേന സര്വവ്യാധിനിബര്ഹണമ് | രസായനം പരം മേധ്യം ദുഷ്ടാന്തര്വ്രണശോധനമ് ||൬൩|| ഹരീതകീ വിഡങ്ഗാനി സൈന്ധവം നാഗരം ത്രിവൃത് | മരിചാനി ച തത്സര്വം ഗോമുത്രേണ വിരേചനമ് ||൬൪|| ഹരീതകീ ഭദ്രദാരു കുഷ്ഠം പൂഗഫലം തഥാ | സൈന്ധവം ശൃങ്ഗവേരം ച ഗോമൂത്രേണ വിരേചനമ് ||൬൫|| നീലിനീഫലചൂര്ണം തു നാഗരാഭയയോസ്തഥാ | ലിഹ്യാദ്ഗുഡേന സലിലം പശ്ചാദുഷ്ണം പിബേന്നരഃ ||൬൬|| പിപ്പല്യാദികഷായേണ പിബേത്പിഷ്ടാം ഹരീതകീമ് | സൈന്ധവോപഹിതാം സദ്യ ഏഷ യോഗോ വിരേചയേത് ||൬൭|| ഹരീതകീ ഭക്ഷ്യമാണാ നാഗരേണ ഗുഡേന വാ | സൈന്ധവോപഹിതാ വാऽപി സാതത്യേനാഗ്നിദീപനീ ||൬൮|| വാതാനുലോമനീ വൃഷ്യാ ചേന്ദ്രിയാണാം പ്രസാദനീ | സന്തര്പണകൃതാന് രോഗാന് പ്രായോ ഹന്തി ഹരീതകീ ||൬൯||

ഫലപ്രധാനഹരീതകീകല്പേനാശേഷവൈരേചനികഫലകല്പം നിര്ദിശന്നാഹ- ഹരീതക്യാ ഇത്യാദി| വ്യാധിശബ്ദോऽയം ദോഷേഷു വ്യാധിഷു ച വര്തതേ| സര്വേഷാം ഹരീതകീയോഗാനാം സാമാന്യം ഫലം ദര്ശയന്നാഹ- രസായനമിത്യാദി| സുഖോപയോജ്യാന് യോഗാന് സര്വര്തുകാന് സാര്വധാതുകാംശ്ചാഹ- ഹരീതതകീത്യാദി| മാത്രാപ്രമാണം മധ്യേഷു കോഷ്ഠവയോബലേഷു ചൂര്ണകര്ഷഃ, ഉത്തമാധമയോര്ബുദ്ധ്യാ വികല്പനീയഃ| നീലിനീ ശ്രീഫലികാ| സാതത്യേന നിരന്തരോപയോഗേന| സന്ന്തര്പണകൃതാ രോഗാസ്തൃപ്ത്യാദയഃ, താനുഷ്ണത്വാദ്ദീപനത്വാച്ച ശമയതീതി| അത്ര നാഗരഗുഡസൈന്ധവാദീനാം ഭിന്നകാര്യാണാം ദോഷദേഹധാതുബലകാലവയോऽവസ്ഥാന്തരവികാരാപേക്ഷയാ വ്യവസ്ഥിതവികല്പഃ||൬൨-൬൯||

Adhikarana 27 (70) · Śloka 71

ശീതമാമലകം രൂക്ഷം പിത്തമേദഃകഫാപഹമ് | ബിഭീതകമനുഷ്ണം തു കഫപിത്തനിബര്ഹണമ് ||൭൦|| ത്രീണ്യപ്യമ്ലകഷായാണി സതിക്തമധുരാണി ച |൭൧|

ഹരീതകീനിര്ദേശാദാമലകബിഭീതകയോരപി ഗുണനിര്ദേശമാഹ- ശീതമിത്യാദി| സതിക്തമധുരാണി ചേതി പ്രത്യേകം ഹരീതക്യാദീനാമുക്താ ശക്തിര്ഗുണതഃ സംയോഗതഃ പ്രഭാവതശ്ച||൭൦||-

Adhikarana 28 (71) · Śloka 72

ത്രിഫലാ സര്വരോഗഘ്നീ ത്രിഭാഗഘൃതമൂര്ച്ഛിതാ ||൭൧|| വയസഃ സ്ഥാപനം ചാപി കുര്യാത് സന്തതസേവിതാ |൭൨|

ഇദാനീം ത്രിഫലായാഃ പ്രയോഗമാഹ- ത്രിഫലേത്യാദി| രോഗശബ്ദോऽത്ര ത്രിദോഷവചനോ വ്യാധിവചനോ വാ| മൂര്ച്ഛിതാ സംയുക്താ||൭൧||-

Adhikarana 29 (72) · Śloka 73

ഹരീതകീവിധാനേന ഫലാന്യേവം പ്രയോജയേത് ||൭൨|| വിരേചനാനി സര്വാണി... |൭൩|

ഹരീതകീത്യാദി||൭൨||-

Adhikarana 30 (73-75) · Śloka 76

... വിശേഷാച്ചതുരങ്ഗുലാത് | ഫലം കാലേ സമുദ്ധൃത്യ സികതായാം നിധാപയേത് ||൭൩|| സപ്താഹമാതപേ ശുഷ്കമതോ മജ്ജാനമുദ്ധരേത് | തൈലം ഗ്രാഹ്യം ജലേ പക്ത്വാ തിലവദ്വാ പ്രപീഡ്യ ച ||൭൪|| തസ്യോപയോഗോ ബാലാനാം യാവദ്വര്ഷാണി ദ്വാദശ | ലിഹ്യാദേരണ്ഡതൈലേന കുഷ്ഠത്രികടുകാന്വിതമ് ||൭൫|| സുഖോദകം ചാനുപിബേദേഷ യോഗോ വിരേചയേത് |൭൬|

ചതുരങ്ഗുലാത് കിരമാലകാത്, സമുദ്ധൃത്യ ‘ഫലമ്’ ഇതി ശേഷഃ| സികതായാം വാലുകായാം, നിധാപയേത് നിക്ഷിപേത്, സപ്താഹമിതി സമ്ബന്ധഃ| അതഃ അസ്മാച്ചതുരങ്ഗുലഫലാത്| ലിഹ്യാദിത്യാദി| ഏഷ യോഗോ വാതകഫപ്രശമനഃ||൭൩-൭൫||-

Adhikarana 31 (76-77) · Śloka 78

ഏരണ്ഡതൈലം ത്രിഫലാക്വാഥേന ത്രിഗുണേന തു ||൭൬|| യുക്തം പീതം തഥാ ക്ഷീരരസാഭ്യാം തു വിരേചയേത് | ബാലവൃദ്ധക്ഷതക്ഷീണസുകുമാരേഷു യോജിതമ് ||൭൭|| ഫലാനാം വിധിരുദ്ദിഷ്ടഃ .... |൭൮|

ഏരണ്ഡതൈലമിത്യാദി| ത്രിഗുണേന ത്രിഫലാക്വാഥേന യുക്തം തഥാ ക്ഷീരരസാഭ്യാം യുക്തമിതി സമ്ബന്ധഃ| രസോ മാംസരസഃ| ബാലാദിഷു യോജിതമേരണ്ഡതൈലം വിരേചയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൭൬-൭൭||-

Adhikarana 32 (78-79) · Śloka 80

... ക്ഷീരാണാം ശൃണു സുശ്രുത! | വിരേചനാനാം തീക്ഷ്ണാനാം പയഃ സൌധം പരം മതമ് ||൭൮|| അജ്ഞപ്രയുക്തം തദ്ധന്തി വിഷവത് കര്മവിഭ്രമാത് | വിജാനതാ പ്രയുക്തം തു മഹാന്തമപി സഞ്ചയമ് ||൭൯|| ഭിനത്ത്യാശ്വേവ ദോഷാണാം രോഗാന് ഹന്തി ച ദുസ്തരാന് |൮൦|

ക്ഷീരാണാമിത്യാദി| സൌധം സേഹുണ്ഡഭവമ്| കര്മവിഭ്രമാത് കര്മാവിജ്ഞാനാത്| ദോഷാണാം സഞ്ചയമിതി സമ്ബന്ധഃ| ആശ്വേവ ശീഘ്രമേവ||൭൮-൭൯||-

Adhikarana 33 (80-83) · Śloka 84

മഹത്യാഃ പഞ്ചമൂല്യാസ്തു ബൃഹത്യോശ്ചൈകശഃ പൃഥക് ||൮൦|| കഷായൈഃ സമഭാഗം തു തദങ്ഗാരേഷു ശോഷിതമ് | അമ്ലാദിഭിഃ പൂര്വവത്തു പ്രയോജ്യം കോലസമ്മിതമ് ||൮൧|| മഹാവൃക്ഷപയഃ പീതൈര്യവാഗൂസ്തണ്ഡുലൈഃ കൃതാ | പീതാ വിരേചയത്യാശു ഗുഡേനോത്കാരികാ കൃതാ ||൮൨|| ലേഹോ വാ സാധിതഃ സമ്യക് സ്നുഹീക്ഷീരപയോഘൃതൈഃ | ഭാവിതാസ്തു സ്നുഹീക്ഷീരേ പിപ്പല്യോ ലവണാന്വിതാഃ ||൮൩|| ചൂര്ണം കാമ്പില്ലകം വാऽപി തത്പീതം ഗുടികീകൃതമ് |൮൪|

മഹത്യാ ഇത്യാദി| മഹതീ പഞ്ചമൂലീ ബില്വാദികാ| ബൃഹത്യോരിതി സ്ഥൂലബൃഹതീ ലഘുബൃഹതീ ചേതി ദ്വേ ബൃഹത്യൌ| ഏകശ ഇത്യാദി| ഏകീകൃത്യാങ്ഗാരേഷു വിശോഷയേത്, ന ജ്വലദഗ്നൌ പാകഖരതാഭയാത്| തത് സേഹുണ്ഡദുഗ്ധം പൃഥക് കഷായൈഃ സമഭാഗം ഗ്രാഹ്യമ്| ഏതേന പഞ്ചമൂലീബൃഹതീകഷായാണാം സപ്തഭാഗാഃ, അഷ്ടമസ്തു സേഹുണ്ഡദുഗ്ധസ്യ| അമ്ലാദിഭിഃ കാഞ്ജികമസ്തുസുരാദിഭിഃ| പൂര്വവത് ത്രിവൃദ്വത്| കോലസമ്മിതം കര്ഷപ്രമാണമ്| മഹാവൃക്ഷേത്യാദി| മഹാവൃക്ഷഃ സേഹുണ്ഡഃ| പീതൈര്ഭാവിതൈഃ| ഗുഡേ ചേത്യാദി| ഗുഡേ ച കൃതോത്കാരികാ വിരേചയതീതി സമ്ബന്ധഃ| ഉത്കാരികാ ലപ്സികാ| തസ്യാഃ കല്പനാ- ഗോധൂമാന് സ്നുഹീക്ഷീരേണ ഭാവയിത്വാ, ചൂര്ണീകൃത്യ, ഘൃതക്ഷീരാദിഭിഃ സംയാവവദുത്കാരികാ പചനീയാ ഗുഡേന| ലേഹ ഇത്യാദി| ലേഹസ്യ കല്പനാ കഥ്യതേ- സ്നുഹീക്ഷീരഭാവിതസ്യ ഗോധൂമചൂര്ണസ്യ ലേഹഃ സാധ്യഃ| അന്യേ തു ‘സ്നുഹീക്ഷീരസിതാഘൃതൈഃ’ ഇതി പഠന്തി| തന്മതേ പയോऽപ്യുത്കാരികായാമിവാനുക്തമപി ലേഹേ ദേയമ്| ലേഹോ ‘വിരേചയതി’ ഇത്യത്രാപ്യനുവര്തതേ| ഭാവിതാ ഇത്യാദി ‘വിരേചയന്തി’ ഇത്യത്രാപ്യനുവര്തതേ| ചൂര്ണമിത്യാദി| തത്പീതം സ്നുഹീക്ഷീരഭാവിതമ്| അത്രാപി ‘വിരേചയതി’ ഇത്യനുവര്തതേ||൮൦-൮൩||-

Adhikarana 34 (84-85) · Śloka 86

സപ്തലാ ശങ്ഖിനീ ദന്തീ ത്രിവൃദാരഗ്വധം ഗവാമ് ||൮൪|| മൂത്രേണാപ്ലാവ്യ സപ്താഹം സ്നുഹീക്ഷീരേ തതഃ പരമ് | കീര്ണം തേനൈവ ചൂര്ണേന മാല്യം വസനമേവ ച ||൮൫|| ആഘ്രായാവൃത്യ വാ സമ്യങ്മൃദുകോഷ്ഠോ വിരിച്യതേ |൮൬|

സപ്തലേത്യാദി| സപ്തലാ സേഹുണ്ഡഭേദഃ| ശങ്ഖിനീ യവതിക്താ, തസ്യാഃ ഫലം മൂലം ച വിരേചകമ്, അന്യേ ‘ശങ്ഖിനീ യവതിക്താഭേദഃ’ ഇത്യാഹുഃ; അപരേ തു ശ്വേതബുധ്നാമാഹുഃ| ദന്തീ ദന്തിനീ| ആരഗ്വധഃ കിരമാലകഃ| ആപ്ലാവ്യ ഭാവയിത്വാ| കീര്ണമവചൂര്ണിതം, തേനൈവ സപ്തലാദിചൂര്ണേന, മാല്യം പുഷ്പമ്, ആഘ്രായ ശിങ്ഘിത്വാ; തേനൈവ വാ ചൂര്ണേന കീര്ണം ഭാവിതം വസനം വസ്ത്രമാവൃത്യ പരിധായ; മൃദുകോഷ്ഠോ വിരിച്യതേ നാന്യ ഇത്യര്ഥഃ||൮൪-൮൫||-

Adhikarana 35 (86-89) · Śloka 89

ക്ഷീരത്വക്ഫലമൂലാനാം വിധാനൈഃ പരികീര്തിതൈഃ | അവേക്ഷ്യ സമ്യഗ്രോഗാദീന് യഥാവദുപയോജയേത് ||൮൬|| ത്രിവൃച്ഛാണാ മിതാസ്തിസ്രസ്തിസ്രശ്ച ത്രിഫലാത്വചഃ | വിഡങ്ഗപിപ്പലീക്ഷാരശാണാസ്തിസ്രശ്ച ചൂര്ണിതാഃ ||൮൭|| ലിഹ്യാത് സര്പിര്മധുഭ്യാം ച മോദകം വാ ഗുഡേന വാ | ഭക്ഷയേന്നിഷ്പരീഹാരമേതച്ഛ്രേഷ്ഠം വിരേചനമ് ||൮൮|| ഗുല്മം പ്ലീഹോദരം കാസം ഹലീമകമരോചകമ് | കഫവാതകൃതാംശ്ചാന്യാന് വ്യാധീനേതദ്വ്യപോഹതി ||൮൯||

ക്ഷീരത്വഗിത്യാദി| ശാണഃ കര്ഷചതുര്ഥോ ഭാഗഃ||൮൬-൮൯||

Adhikarana 36 (90) · Śloka 90

ഘൃതേഷു തൈലേഷു പയഃസു ചാപി മദ്യേഷു മൂത്രേഷു തഥാ രസേഷു | ഭക്ഷ്യാന്നലേഹ്യേഷു ച തേഷു തേഷു വിരേചനാന്യഗ്രമതിര്വിദധ്യാത് ||൯൦||

അനുക്താന്നപാനേഷു പ്രയോഗകല്പാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ഘൃതേഷ്വിത്യാദി| ഭക്ഷ്യം മോദകശഷ്കുല്യാദി| അന്നം ഭക്താദി| അഗ്ര്യമതിഃ പ്രധാനബുദ്ധിഃ||൯൦||

Adhikarana 37 (91) · Śloka 91

ക്ഷീരം രസഃ കല്കമഥോ കഷായഃ ശൃതശ്ച ശീതശ്ച തഥൈവ ചൂര്ണമ് | കല്പാഃ ഷഡേതേ ഖലു ഭേഷജാനാം യഥോത്തരം തേ ലഘവഃ പ്രദിഷ്ടാഃ ||൯൧||

ക്ഷീരമിത്യാദി| “യന്ത്രാദിപീഡിതദ്രവ്യരസഃ സ്വരസ ഉച്യതേ| യഃ പിണ്ഡശ്ചാര്ദ്രപിഷ്ടാനാം സ കല്കഃ പരികീര്തിതഃ|| വഹ്നൌ തു ക്വഥിതം ദ്രവ്യം ശൃതമാഹുശ്ചികിത്സകാഃ| ഉപോഷിതം നിശായാം തു തോയസ്ഥം ശീതമുച്യതേ|| ചൂര്ണമുഷ്ണേന സമ്പൃക്തം തത് ഫാണ്ടമഭിധീയതേ| അഭിഭൂയാമ്ബുനോഷ്ണേന ക്ഷണാത് പൂതമിതീതരേ” ഇതി| ഫാണ്ടലക്ഷണം തു പ്രസങ്ഗാദുക്തമ്| കഷായോ ദ്വിവിധഃ- ശൃതകഷായഃ, ശീതകഷായശ്ച| തേ തു ഷട്കല്പാ ഭവന്തി| കല്പാ വിധയഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി “ചൂര്ണം കഷായഃ ശിശിരഃ ശൃതശ്ച തഥാ ച കല്കഃ സ്വരസസ്തഥൈവ| പഞ്ചൈവ കല്പാഃ ഖലു ഭേഷജാനാം യഥോത്തരം തേ ഗുരവഃ പ്രദിഷ്ടാഃ” ഇതി| തേ തു സ്വരസ ഏവ ക്ഷീരമന്തര്ഭാവയന്തി, ഫാണ്ടം ശീതകഷായേऽന്തര്ഭാവയന്തി||൯൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിരേചനദ്രവ്യവികല്പവിജ്ഞാനീയോ നാമ ചതുശ്ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൪൪||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ണ)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതടീകായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുശ്ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൪||