Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō viśikhānupravēśanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो विशिखानुप्रवेशनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
athāta ityādi| viśikhā'tra karmamārgaḥ, viśikhāyā(yāṁ) anupravēśanaṁ tadadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō viśikhānupravēśanīyaḥ; taṁ vyākhyāsyāmaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
adhigatatantrēṇōpāsitatantrārthēna dr̥ṣṭakarmaṇā kr̥tayōgyēna śāstraṁ nigadatā rājānujñātēna nīcanakharōmṇā śucinā śuklavastraparihitēna chatravatā daṇḍahastēna sōpānatkēnānuddhatavēśēna sumanasā kalyāṇābhivyāhārēṇākuhakēna bandhubhūtēna bhūtānāṁ susahāyavatā vaidyēna viśikhā'nupravēṣṭavyā ||3||
View original
अधिगततन्त्रेणोपासिततन्त्रार्थेन दृष्टकर्मणा कृतयोग्येन शास्त्रं निगदता राजानुज्ञातेन नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवस्त्रपरिहितेन छत्रवता दण्डहस्तेन सोपानत्केनानुद्धतवेशेन सुमनसा कल्याणाभिव्याहारेणाकुहकेन बन्धुभूतेन भूतानां सुसहायवता वैद्येन विशिखाऽनुप्रवेष्टव्या ||३||
yādr̥śasya vaidyasya karmamārgapravēśādhikārastādr̥śaṁ vaktumāha- adhigatatantrēṇētyādi| adhigatatantrēṇa paṭhitaśāstrēṇa| upāsitatantrārthēna gurupārśvādabhyastaśāstrārthēna, dr̥ṣṭakarmaṇā dr̥ṣṭacchēdyādisnēhādikarmaṇā, kr̥tayōgyēna kr̥takarmābhyāsēna, śāstraṁ nigadatā pāṭhārthābhyāṁ niyamēnādēśēna śāstraṁ vadatā, ētēna svāvartitaśāstratā uktā bhavati; anyē tu ‘śāstrārthaṁ nigadatā’ iti paṭhanti, ‘śāstrāṇi nigadatā’ ityaparē| rājānujñātēna rājñā abhimatēna, rājā hi prajāpālanatatparaḥ, tatpramādādvaidyapratirūpakā rāṣṭraṁ caranti kaṇṭakabhūtā lōkasya, tasmādrājñā parīkṣyānujñātēna viśikhā'nupravēṣṭavyēti| karmajñatāṁ śāstrajñatāṁ ca vaidyasyābhidhāya bāhyavēśamadhikr̥tyāha- nīcanakharōmṇētyādi| klr̥ptatvānnīcamalpaṁ nakhaṁ rōma ca yasya tēna; nīcanakhatvācchucitā karmasaukaryaṁ ca, nīcarōmatvādārjavaṁ, rasavatyāmabādha ityaparē| śucinēti bāhyasnānādiśaucayuktēna, kutaḥ? bāhyavēśādhikārāt; bāhyaśaucāyōgāllōkē vigarhaṇīyaḥ, antaḥśaucaṁ tu sumanasētyanēnaiva bōddhavyam| śuklavastraparidhānaṁ maṅgalārthaṁ śaucārjavārthaṁ vā| chatravatā ātaparajōvarṣāpannagādiniṣēdhārthaṁ chatrayuktēna| daṇḍahastēna daṇḍō'valambanadaṇḍaḥ, tasya dhāraṇaṁ skhalitādiniṣēdhārtham| sōpānatkēna prāṇihitāsahitēna, prāṇihitādhāraṇaṁ kaṇṭakādiniṣēdhārtham| anuddhatavēśēna sādhujanavēśēna, ētēnāyuktakāyavēśaniṣēdhaḥ; anyē tu nānāvastrāṅgarāgamālyānulēpanavicitrabhūṣaṇādibhiruddhatō vēśaḥ, atō viparyayēṇānuddhata iti manyantē | kāyaṁ niyamya manō niyamayannāha- sumanasā śōbhanamanasā, akrauryādiguṇayuktamanasētyarthaḥ; daurmanasyaṁ tu yātrāyāṁ na praśasyata iti sumanasā bhavitavyam| vācaṁ niyamayannāha- kalyāṇābhivyāhārēṇēti|- kalyāṇaṁ maṅgalam, abhivyāhārō bhāṣitaṁ, yasya sa tathā; tacca sarvajanahr̥dayagrahaṇārtham| kāyavāṅmanaḥsu triṣvapi niyamayannāha- akuhakēnēti; kuhakaḥ śāstrahīnaḥ paramaviśvāsakārakō māyāvī, na kuhakō'kuhakaḥ; anyē tvakuhakēna avismāpakēna, dambhādyayōgādavismāpakakāyādivēśēnētyarthaḥ| susahāyavatā sādhusahāyēna, anyathā'ntaḥpuracāriṇō vaidyasya sahāyadōṣēṇa dōṣaḥ syāt; sahāyaścātmarakṣārthamāturaparicaryārthaṁ ca| nanu, prāṇināṁ jīvatāmēva sadyaskarudhirōpadēśāt kathaṁ ‘bandhubhūtēna bhūtānām’ ityuktaṁ? satyaṁ, vidhiprāpitatvādadōṣaḥ, ālambhayōgē paśuhananavat||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatō dūtanimittaśakunamaṅgalānulōmyēnāturagr̥hamabhigamya, upaviśya, āturamabhipaśyēt spr̥śēt pr̥cchēcca |
tribhirētairvijñānōpāyai rōgāḥ prāyaśō vēditavyā ityēkē; tattu na samyak, ṣaḍvidhō hi rōgāṇāṁ vijñānōpāyaḥ, tadyathā- pañcabhiḥ śrōtrādibhiḥ praśnēna cēti ||4||
View original
ततो दूतनिमित्तशकुनमङ्गलानुलोम्येनातुरगृहमभिगम्य, उपविश्य, आतुरमभिपश्येत् स्पृशेत् पृच्छेच्च |
त्रिभिरेतैर्विज्ञानोपायै रोगाः प्रायशो वेदितव्या इत्येके; तत्तु न सम्यक्, षड्विधो हि रोगाणां विज्ञानोपायः, तद्यथा- पञ्चभिः श्रोत्रादिभिः प्रश्नेन चेति ||४||
tatō dūtanimittētyādi| gamanāya praśnāya vā āgataḥ puruṣō dūtaḥ, nimittamanukūlaṁ surabhivātādi, śakunaṁ pakṣiviśēṣapraśastavākyādi, maṅgalaṁ svastikapūrṇakumbhādi, ēṣāmanulōmyēna praśastatayētyarthaḥ| tribhirētairityādi tribhirētairvijñānōpāyairanantarōktairdarśanasparśanapraśnaiḥ| hiśabdō yasmādarthē| śrōtrādibhiriti ādiśabdāttvaṅnētrarasanaghrāṇāni gr̥hyantē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra śrōtrēndriyavijñēyā viśēṣā rōgēṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyantē- ‘tatra saphēnaṁ raktamīrayannanilaḥ saśabdō nirgacchati’(sū. a.26) ityēvamādayaḥ, sparśanēndriyavijñēyāḥ śītōṣṇaślakṣṇakarkaśamr̥dukaṭhinatvādayaḥ (sparśaviśēṣā ) jvaraśōphādiṣu, cakṣurindriyavijñēyāḥ śarīrōpacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ, rasanēndriyavijñēyāḥ pramēhādiṣu rasaviśēṣāḥ, ghrāṇēndriyavijñēyā ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṁ ca gandhaviśēṣāḥ, praśnēna ca vijānīyāddēśaṁ kālaṁ jātiṁ sātmyamātaṅkasamutpattiṁ vēdanāsamucchrāyaṁ balamantaragniṁ vātamūtrapurīṣāṇāṁ pravr̥ttimapravr̥ttiṁ kālaprakarṣādīṁśca viśēṣān |
ātmasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu tatsthānīyairjānīyāt ||5||
View original
तत्र श्रोत्रेन्द्रियविज्ञेया विशेषा रोगेषु व्रणास्रावविज्ञानीयादिषु वक्ष्यन्ते- ‘तत्र सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छति’(सू. अ.२६) इत्येवमादयः, स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयाः शीतोष्णश्लक्ष्णकर्कशमृदुकठिनत्वादयः (स्पर्शविशेषा ) ज्वरशोफादिषु, चक्षुरिन्द्रियविज्ञेयाः शरीरोपचयापचयायुर्लक्षणबलवर्णविकारादयः, रसनेन्द्रियविज्ञेयाः प्रमेहादिषु रसविशेषाः, घ्राणेन्द्रियविज्ञेया अरिष्टलिङ्गादिषु व्रणानामव्रणानां च गन्धविशेषाः, प्रश्नेन च विजानीयाद्देशं कालं जातिं सात्म्यमातङ्कसमुत्पत्तिं वेदनासमुच्छ्रायं बलमन्तरग्निं वातमूत्रपुरीषाणां प्रवृत्तिमप्रवृत्तिं कालप्रकर्षादींश्च विशेषान् |
आत्मसदृशेषु विज्ञानाभ्युपायेषु तत्स्थानीयैर्जानीयात् ||५||
tatra śrōtrētyādi| śabdēndriyavijñēyā viśēṣāḥ santi rōgēṣu, tē vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyantē iti sambandhaḥ| śarīrōpacayētyādi upacayaḥ sthaulyam, apacayaḥ kārśyaṁ, balamatrōtsāhaḥ| nanu pramēhādiṣu rasā madhurādayō makṣikāpipīlikādyupasarpaṇēna bhiṣagbhiranumēyāḥ, tat kathaṁ rasanēndriyavijñēyā iti? ucyatē, nātra bhiṣajāṁ rasanēndriyaṁ kintu pipīlikādīnāmityadōṣaḥ| ariṣṭaliṅgādiṣu yē vraṇānāmavraṇānāṁ ca gandhaviśēṣāstē ghrāṇēndriyavijñēyā iti sambandhaḥ| dēśastrividhō jāṅgalānūpasādhāraṇabhēdāt| jātiśabdō brāhmaṇādiṣu vartatē| kālō dvividhō nityaga āvasthikaśca; nityagaḥ r̥tulakṣaṇaḥ; āvasthikō dvividhaḥ- svasthasya bālyādibhēdēna, vyādhitasya jvarārambhādikālāvasthayā ca| sātmyamiti yadyasya sēvitaṁ sat sukhāya sampadyatē tattasya sātmyaṁ; tacca dvividhaṁ cēṣṭākhyamāhārākhyaṁ ca; cēṣṭākhyaṁ kāyavāṅmanōbhēdāttrividham, āhārākhyaṁ rasabhēdāt ṣaḍvidham| ātaṅkasamutpattimiti samutpattiḥ kāraṇamucyatē, tacca balavadvigrahādi| vēdanāsamucchrāyamiti vēdanā vātādivēdanāstōdādayaḥ, tāsāṁ samucchrāya udgatiḥ| balaṁ vyāyāmagamyā śaktiḥ| antaragnimiti kīdr̥śō'ntaragniḥ? samō viṣamō mandō vā| vātamūtrapurīṣāṇāmityatrādiśabdō luptō jñēyaḥ, tēnārtavādhōgataraktapittādīnāṁ grahaṇam| kālaprakarṣādīṁśca viśēṣāniti kiyān kalō'smin vyādhāvutpanna ityādīn bhēdān, cakārādguhyadēśapravr̥ttapūyādīnāṁ grahaṇam| anyē tu ‘dēśakālajātisātmyaṁ’ iti samāsāntaṁ paṭhanti, sātmyaśabdō dēśādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; dēśastrividhō jāṅgalādibhēdēna, tadvaiparītyēna dēśasātmyamityādi vyākhyānayanti| aparē tu ‘dēśakālajātaṁ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- jātaśabdō dēśakālābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; dēśō bhūmirāturaśca; kasmin dēśē jāṅgalē'nūpē sādhāraṇē vā'yaṁ dōṣaḥ sañcitaḥ? kasmin prakupitaḥ? kasminnayaṁ vyādhirutpanna? iti; tathā, āturē'pi galādau kasminnavayavē ślēṣmasthānē pittasthānē vā?| ātmasadr̥śēṣu dōṣasadr̥śēṣu, vijñānābhyupāyēṣu ṣaḍvidhēṣu śrōtratvakcakṣūrasanaghrāṇapraśnēṣu| tatra vātasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu pañcēndriyapraśnēṣu vraṇē saśabdaphēnaraktānilādinirgamanaṁ śravaṇēndriyagrāhyaṁ, pāruṣyaraukṣyādikaṁ tvagindriyagrāhyaṁ, bhasmakapōtāsthisavarṇatvaṁ cakṣurindriyagrāhyaṁ, kaṭugandhalājagandhāditvaṁ ghrāṇēndriyagrāhyaṁ, kaṣāyarasatvaṁ rasanēndriyagrāhyaṁ, tōdanabhēdanacchēdanādivēdanāviśēṣāḥ praśnagrāhyāḥ; pittasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu śvayathuvraṇādīnāmauṣṇyaṁ tvagindriyagrāhyaṁ, nīlapītavarṇatvaṁ cakṣurindriyagrāhyaṁ, kaṭvamlarasatvaṁ rasanēndriyagrāhyaṁ, tīkṣṇātasīgandhatvaṁ ghrāṇēndriyagrāhyam, ōṣacōṣaparidāhādikā vēdanāviśēṣāḥ praśnagrāhyāḥ; ślēṣmasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu snigdhapaicchilyādikaṁ tvagindriyagrāhyaṁ, śvētatvaṁ cakṣurindriyagrāhyaṁ, mādhuryādi rasanēndriyagrāhyaṁ, visragandhāditvaṁ ghrāṇēndriyagrāhyaṁ, kaṇḍūgurutvādivēdanāviśēṣāḥ praśnagrāhyā iti| vaidyō jānīyāditi kān? vyādhīn; adhikāravaśādakṣarairanuktānapi; kēṣu satsu? ṣaḍvidhēṣvapi vijñānābhyupāyēṣvātmasadr̥śēṣu vātapittaślēṣmasadr̥śēṣu; kairjānīyāt? tatsthānīyaiḥ tēṣāṁ śabdādīnāṁ sthānāni śrōtrādīni, tēṣvadhikr̥taiḥ śabdasparśarūparasagandhaiḥ tatsthānīyaiḥ; ētēnaitaduktaṁ- vātādiliṅgairāyurvēdēṣvanirdiṣṭanāmadhēyānapi vyādhīn kuśāgramatirvaidyō jānīyāditi| pañjikākārastu darśanādiparīkṣāṁ trividhāmēva paṭhati| ‘mithyādr̥ṣṭā vikārā hi’ ityādiślōkāntē “tasmāt parīkṣyāḥ satataṁ bhiṣajā siddhimicchatā| yuktyaiva vyādhayaḥ sarvaiḥ(rvē) pramāṇairdarśanādibhiḥ”- iti ślōkamadhītē, vyākhyānayati ca- darśanādibhirityēvaṁ kartavyē yat ‘pramāṇaiḥ’ ityadhikaṁ karōti, tadadhikapramāṇaprāptyarthaṁ, tēna gandharasaśabdānāmapyavarōdhaḥ; yē tvatrākṣaraiḥ ṣaḍvidhāmapi parīkṣāṁ paṭhanti, tēṣāṁ samyak śāstrāvabōdhō nāstīti bhāṣatē| ‘ātmasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu tatsthānīyairjānīyāt’ ityapi na pañjikākāraḥ paṭhati||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ēvamabhisamīkṣya sādhyān sādhayēt, yāpyān yāpayēt, asādhyānnaivōpakramēta, parisaṁvatsarōtthitāṁśca vikārān prāyaśō varjayēt ||6||
View original
एवमभिसमीक्ष्य साध्यान् साधयेत्, याप्यान् यापयेत्, असाध्यान्नैवोपक्रमेत, परिसंवत्सरोत्थितांश्च विकारान् प्रायशो वर्जयेत् ||६||
ēvamityādi| sādhyaṁ dvividhaṁ- susādhyaṁ, duḥsādhyaṁ ca; asādhyaṁ dvividhaṁ- yāpyaṁ, pratyākhyēyaṁ ca| parisaṁvatsarētyādi parisaṁvatsarōtthitāḥ saṁvatsarātītāḥ sarvartu ca mahābalā yē tān parivarjayēditi; yadi hyēkadōṣajāstē bhavēyurēvaṁ tēṣāṁ taddōṣapraśamanartuṣu praśamō bhavēdalpatā vā, sa ca na bhavati, tēna tēṣāṁ tridōṣajatvādhigamaḥ, atastān parivarjayēt; athavā saṁvatsarēṇōttarōttaradhātvanukramādasādhyatvaṁ prāyaśaḥ| prāyaśō bāhulyēna, nāvaśyatayā; tēna kēcidraktagulmādayaḥ saṁvatsarānantaramupakramayōgyā bhavanti, arditastu tribhirvarṣaiḥ sādhya iti||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
bhavati cātra- mithyādr̥ṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca |
tathā duṣparimr̥ṣṭāśca mōhayēyuścikitsakam ||7||
View original
भवति चात्र- मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च |
तथा दुष्परिमृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकम् ||७||
mithyādr̥ṣṭā iti rōgiṇō vikārā yē mithyādr̥ṣṭā asamyagdr̥ṣṭāḥ, tathā durākhyātā rōgiṇā na yāthātathyēnōktāḥ, tathā duṣparimr̥ṣṭāḥ duṣparimarśitāḥ , tē cikitsakaṁ mōhayēyuḥ, ēvamavijñātā yē rōgāstān parivarjayēt||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyēṇaiṣāṁ duścikitsyatamā bhavanti |
tadyathā- śrōtriyanr̥patistrībālavr̥ddhabhīrurājasēvakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigōpakadaridrakr̥paṇakrōdhanānāmanātmavatāmanāthānāṁ ca; ēvaṁ nirūpya cikitsāṁ kurvan dharmārthakāmayaśāṁsi prāpnōti ||8||
View original
तत्र साध्या अपि व्याधयः प्रायेणैषां दुश्चिकित्स्यतमा भवन्ति |
तद्यथा- श्रोत्रियनृपतिस्त्रीबालवृद्धभीरुराजसेवककितवदुर्बलवैद्यविदग्धव्याधिगोपकदरिद्रकृपणक्रोधनानामनात्मवतामनाथानां च; एवं निरूप्य चिकित्सां कुर्वन् धर्मार्थकामयशांसि प्राप्नोति ||८||
tatra sādhyā ityādi| śrōtriyasya vēdārthaparipālanaparasya nityaṁ snānādibhirvyādhiparivr̥ddhiḥ; nr̥patērapi svātantryādyatkiñcanakāritvāt, anyē tu saukumāryāt kriyā'sahatvāt; strīṇāṁ lajjayā vēgādyuparōdhādguhyavyādhēraprakāśanācca; bālavr̥ddhayōrvirēcanādikriyāyōgyatvēnālpakriyatvāt, anyē tu bālavr̥ddhavanitāḥ sukumāraśarīratvādbhēṣajāsahiṣṇavaḥ; bhīruralpasattvatvānna śaknōti sōḍhuṁ kriyāṁ; rājasēvakasya rājāyattatvāt; kitavasya vyasanitvāt, kitavō dyūtakāraḥ; durbalasya bālavr̥ddhayōriva; vaidyavidagdhasyābhimānēna nirdiṣṭānyathākāritvāt, vaidyavidagdhō vaidyābhimānī, pallavagrāhītyarthaḥ; vyādhigōpakasya vyādhērakathanādēva; daridrasya dravyābhāvatvē auṣadhābhāvāt; kr̥paṇasya lōbhēna bhaiṣajyānupādānāt; krōdhanasya kōpēna rōgaparivr̥ddhēḥ; anātmavatō'pathyācaraṇatvāt, anātmavān ajitēndriyaḥ; anāthānāṁ paricārakābhāvāt, anāthā ēkākinaḥ||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
bhavati cātra- strībhiḥ sahāsyāṁ saṁvāsaṁ parihāsaṁ ca varjayēt |
dattaṁ ca tābhyō nādēyamannādanyadbhiṣagvaraiḥ ||9||
View original
भवति चात्र- स्त्रीभिः सहास्यां संवासं परिहासं च वर्जयेत् |
दत्तं च ताभ्यो नादेयमन्नादन्यद्भिषग्वरैः ||९||
idānīṁ vaidyasya viśikhāyāmantaḥpuracāriṇaḥ pramādadōṣadvāraṁ niyamayannāha,- bhavati cātrētyādi| sahāsyāmēkatra sthitiṁ, saṁvāsaṁ prativēśavāsitāṁ, parihāsaṁ hāsyam| annādanyaditi annamannapānadravyaṁ gr̥hṇīyāt, tasya vr̥ttihētutvāt; rājñā'numataṁ tu sarvamēva gr̥hṇīyāditi| saṁvāsamityatra kēcit saṁvādamiti paṭhanti||9||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē viśikhānupravēśanīyō nāma daśamō'dhyāyaḥ ||10||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विशिखानुप्रवेशनीयो नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē viśikhānupravēśanīyō nāma daśamō'dhyāyaḥ samāptaḥ||10||