18. vraṇālēpanabandhavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો વ્રણાલેપનબન્ધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| આલેપ આદ્ય ઉપક્રમઃ , એષ સર્વશોફાનાં સામાન્યઃ પ્રધાનતમશ્ચ, તં ચ પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ- તતો બન્ધઃ પ્રધાનં, તેન શુદ્ધિર્વ્રણરોપણમસ્થિસન્ધિસ્થૈર્યં ચ ||૩||

અથાત ઇત્યાદિ| એષ આલેપઃ| નન્વેષ આલેપ આદ્ય ઉપક્રમઃ કથં? દ્વિવ્રણીયેઽપતર્પણસ્યાદ્યત્વેન પઠિતત્વાત્; ઉચ્યતે- ઔષધદ્રવ્યેભ્યો બહિરન્તઃપ્રમાર્જનેભ્ય આલેપ આદ્ય ઇત્યર્થઃ; આદ્યસમીપત્વાચ્છ્રેષ્ઠત્વાદ્વાઽઽલેપ આદ્ય ઇત્યુચ્યતે| સર્વશોફાનાં સામાન્ય ઇતિ વાતાદિશોફાનાં તુલ્યઃ, આલેપત્વેનાભેદાત્| પ્રધાનતમશ્ચ સર્વોપક્રમેભ્યઃ આશુપીડાહરત્વાત્| તં ચ પ્રતિરોગં વક્ષ્યામ ઇતિ તમાલેપં, પ્રતિરોગં રોગે રોગે, વક્ષ્યામઃ કથયિષ્યામઃ, અસ્મિન્ સ્થાને ચિકિત્સિતે ચ| તતઃ તસ્માદાલેપાત્| અસ્થિસન્ધિસ્થૈર્યં ચેતિ અસ્થ્નઃ સન્ધેર્દાર્ઢ્યં ‘ભવતિ’ ઇત્યાધ્યાહારઃ| કેચિદાચાર્યા ઇમં ન પઠન્તિ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર પ્રતિલોમમાલિમ્પેત્ | પ્રતિલોમે હિ સમ્યગૌષધમવતિષ્ઠતેઽનુપ્રવિશતિ રોમકૂપાન્ સ્વેદવાહિભિશ્ચ સિરામુખૈર્વીર્યં પ્રાપ્નોતિ ||૪||

ઇદાનીમાલેપાવચારણં તત્ફલં ચ નિર્દેષ્ટુમાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રતિલોમમાલિમ્પેદિતિ લોમાભિમુખમાલિમ્પેત્| હિ યસ્માદર્થે| અવતિષ્ઠતે અવસ્થિતિં કરોતિ, અનુપ્રવિશતિ ચ ‘ઔષધં’ ઇત્યનુવર્તતે||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ન ચ શુષ્યમાણમુપેક્ષેત, અન્યત્ર પીડયિતવ્યાત્ | શુષ્કો હ્યપાર્થકો રુક્કરશ્ચ ||૫||

આલેપસ્યાવસ્થાયાં કર્તવ્યતામાહ- ન ચેત્યાદિ| અન્યત્ર પીડયિતવ્યાદિતિ પીડનદ્રવ્યૈર્મિશ્રકોક્તૈર્યો વ્રણઃ પીડનીયો ભવતિ તસ્માદન્યત્ર શુષ્યમાણં નોપેક્ષેતેત્યર્થઃ| હિ યસ્માદર્થે| અપાર્થકો નિષ્ફલઃ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સ ત્રિવિધઃ- પ્રલેપઃ, પ્રદેહ, આલેપશ્ચ | પ્રલેપપ્રદેહયોરન્તરં - તત્ર પ્રલેપઃ શીતસ્તનુરવિશોષી વિશોષી વા; પ્રદેહસ્તૂષ્ણઃ શીતો વા બહલોઽબહુરવિશોષી ચ; મધ્યમોઽત્રાલેપઃ | તત્ર, રક્તપિત્તપ્રસાદકૃદાલેપઃ; પ્રદેહો વાતશ્લેષ્મપ્રશમનઃ શોધનો રોપણઃ શોફવેદનાપહશ્ચ; તસ્યોપયોગઃ ક્ષતાક્ષતેષુ; યસ્તુ ક્ષતેષૂપયુજ્યતે સ ભૂયઃ ‘કલ્ક’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે નિરુદ્ધાલેપનસઞ્જ્ઞઃ; તેનાસ્રાવસન્નિરોધો મૃદુતા પૂતિમાંસાપકર્ષણમનન્તર્દોષતા વ્રણશુદ્ધિશ્ચ ભવતિ ||૬||

તદ્ભેદાનાહ- સ ત્રિવિધ ઇત્યાદિ| પ્રલેપપ્રદેહયોર્વાસ્તવાભેદેઽપિ વ્યાવહારિકં ભેદં દર્શયન્નાહ- તત્ર પ્રલેપ ઇત્યાદિ| અન્તરં ભેદઃ, સ્થાનાસનવત્| પ્રલેપં લક્ષણૈર્નિર્દિશન્નાહ- પ્રલેપ ઇત્યાદિ| અવિશોષી અપીડયિતવ્યે વ્રણશોફે, વિશોષી પીડયિતવ્યે; એતેન યેન કલ્કેન ચન્દનવલ્લિપ્યતે સ પ્રલેપઃ; અન્યે ‘શીતસ્તનુઃ’ ઇત્યાદિલક્ષણં પ્રદેહસ્ય ઇતિ વદન્તિ| લક્ષણૈઃ પ્રદેહં નિર્દિશન્નાહ- પ્રદેહ ઇત્યાદિ| ઉષ્ણઃ શીતો વેતિ વિષયાપેક્ષયા; તત્ર વાતબહુલે કફબહુલે વા ઉષ્ણઃ, પિત્તરક્તબહુલે શીતઃ| બહલઃ સ્થૂલઃ, એતેન યસ્તુ કલ્કઃ પિણ્ડીકૃત્ય વ્રણસ્યોપરિ દીયતે સ પ્રદેહઃ| ‘ઉષ્ણઃ શીતો વા’ ઇત્યાદિલક્ષણં ‘પ્રલેપસ્ય’ ઇતિ કેચિન્મન્યન્તે| લક્ષણાન્તરં નિર્દિશ્ય કાર્યભેદં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તયોર્મધ્યે| કેચિદત્રાલેપનસ્થાને ‘પ્રદેહ’ ઇતિ પઠન્તિ, અન્યે તુ પ્રદેહસ્થાને આલેપં પઠન્તિ| આલેપસ્ય સામાન્યવિષયં દર્શયન્નાહ- તસ્યેત્યાદિ| ક્ષતાક્ષતેષુ વ્રણવ્રણશોફેષ્વિત્યર્થઃ| વિષયાન્તરેણાલેપસ્ય નામાન્તરમાહ- યસ્ત્વિત્યાદિ| તુશબ્દોઽવધારણે| ભૂયઃશબ્દોઽત્ર પુનરર્થે| નિરુદ્ધા નિષિદ્ધા| અન્યે ત્વત્ર ‘નિરોધ્યાલેપનસઞ્જ્ઞાં’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| કલ્કસઞ્જ્ઞસ્યાલેપસ્ય કર્મ આહ- તેનેત્યાદિ| આસ્રાવસન્નિરોધ ઇતિ આસ્રાવો રક્તાદ્યાસ્રાવઃ| અનન્તર્દોષતેતિ દોષોઽત્ર પૂયઃ, તેનાભ્યન્તરપૂયવર્જિતત્વમ્| વ્રણશુદ્ધિશ્ચેતિ દોષદુષ્ટિનિવૃત્તિઃ; ચકારાદ્વ્રણરોપણસ્ય ગ્રહણમ્||૬||

Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10

અવિદગ્ધેષુ શોફેષુ હિતમાલેપનં ભવેત્ | યથાસ્વં દોષશમનં દાહકણ્ડૂરુજાપહમ્ ||૭|| ત્વક્પ્રસાદનમેવાગ્ર્યં માંસરક્તપ્રસાદનમ્ | દાહપ્રશમનં શ્રેષ્ઠં રુજાકણ્ડૂવિનાશનમ્ ||૮|| મર્મદેશેષુ યે રોગા ગુહ્યેષ્વપિ તથા નૃણામ્ | સંશોધનાય તેષાં હિ કુર્યાદાલેપનં ભિષક્ ||૯|| (ષડ્ભાગં પૈત્તિકે સ્નેહં ચતુર્ભાગં તુ વાતિકે | અષ્ટભાગં તુ કફજે સ્નેહમાત્રાં પ્રદાપયેત્) ||૧૦||

આલેપસ્યાત્મવિષયે કાલાવધિમાહ- અવિદગ્ધેષ્વિત્યાદિ| અવિદગ્ધેષ્વાલેપનં હિતં, વિદગ્ધેષુ પુનઃ પ્રદેહ એવ, યસ્ય ‘ઉપનાહ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાન્તરમ્| યથાસ્વં દોષશમનમિતિ વાતાદિદોષેષુ મધ્યે યદાલેપનં દ્રવ્યગુણાપેક્ષયા યસ્ય દોષસ્ય શમનં ભવેત્ તત્ તત્ર હિતમિત્યર્થઃ| દાહકણ્ડૂરુજાપહમિતિ દાહઃ પિત્તસ્ય, કણ્ડૂઃ કફસ્ય, રુજા વાતસ્ય, એતા અપહન્તિ| દૂષ્યપ્રસાદનત્વમાલેપસ્ય નિર્દેષ્ટુમાહ- ત્વક્પ્રસાદનમેવાગ્ર્યમિતિ|- અગ્ર્યં પ્રધાનમ્| દાહકણ્ડૂરુજાપહમિતિ પૂર્વસ્મિન્નેવ શ્લોકે દાહાદીનાં પઠિતત્વાદિહ પુનઃ પાઠો દૂષ્યકૃતા અપિ દાહાદયો ભવન્તીતિ બોધનાર્થમ્||૭-૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

તસ્ય પ્રમાણં મહિષાર્દ્રચર્મોત્સેધમુપદિશન્તિ ||૧૧||

તનુત્વમાલેપસ્ય ગુણઃ, તનુત્વં કિં પ્રમાણમિત્યાહ- તસ્યેત્યાદિ| પ્રદેહસ્તુ મહિષાર્દ્રચર્મોચ્છ્રાયાપેક્ષયા સ્થૂલ ઇતિ| યે તુ તનુત્વં પ્રદેહગુણં મન્યતે, તેષાં મતે પ્રદેહસ્યૈતત્ પ્રમાણમ્||૧૧||

Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15

ન ચાલેપં રાત્રૌ પ્રયુઞ્જીત , મા ભૂચ્છૈત્યવિહતોષ્મણસ્તદનિર્ગમાદ્વિકારપ્રવૃત્તિરિતિ ||૧૨|| પ્રદેહસાધ્યે વ્યાધૌ તુ હિતમાલેપનં દિવા | પિત્તરક્તાભિઘાતોત્થે સવિષે ચ વિશેષતઃ ||૧૩|| ન ચ પર્યુષિતં લેપં કદાચિદવચારયેત્ | ઉપર્યુપરિ લેપં ચ ન કદાચિત્ પ્રદાપયેત્ ||૧૪|| ઊષ્માણં વેદનાં દાહં ઘનત્વાજ્જનયેત્ સ હિ | ન ચ તેનૈવ લેપેન પ્રદેહં દાપયેત્ પુનઃ | શુષ્કભાવાત્સ નિર્વીર્યો યુક્તોઽપિ સ્યાદપાર્થકઃ ||૧૫||

વિશિષ્ટે કાલે આલેપાવચારણવિધિનિષેધે, કથઞ્ચિત્ક્રિયમાણે ચ દોષમાહ- ન ચેત્યાદિ| એતેનાસ્ય વિધિઃ સૂચ્યતે; તેન વાતશ્લૈષ્મિકાપાકિશોથે રાત્રૌ પ્રદેહ ઉપયોક્તવ્યઃ, તથા વિદહ્યમાને શોથે પ્રદેહો દેય એવ, ક્ષતેષુ કલ્કોઽપિ રાત્રૌ દાતવ્ય ઇતિ, તથા પિત્તજે શોથે વાતપિત્તજે ચ શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગાદિ દાતવ્યમિતિ| શૈત્યાવિહતોષ્મણ ઇતિ ‘શોફસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| તદનિર્ગમાત્ શોફોષ્માનિઃસરણાત્| વિકારપ્રવૃત્તિર્વિકારાભિવૃદ્ધિઃ| શૈત્યરુદ્ધરોમકૂપત્વાદનિર્ગચ્છન્નૂષ્મા આલેપેનાન્તર્નીતોઽત્યર્થં શોફં પચતીત્યર્થઃ| સ્વેદવાહિભિઃ સિરામુખૈશ્ચ વીર્યં પ્રાપ્નોતીત્યત ઊર્ધ્વં બહુષુ પ્રતિષુ નિબન્ધપાઠક્રમાદ્વ્યતિક્રમેણ પાઠક્રમોઽધિકશ્ચ પાઠો દૃશ્યતે; સ ઉચ્યતે- “તસ્ય પ્રમાણં મહિષાર્દ્રચર્મોત્સેધમુપદિશન્તિ| ન ચ શુષ્યમાણમુપેક્ષેતાન્યત્ર પીડયિતવ્યાત્; શુષ્કો હ્યપાર્થો રુક્કરશ્ચ| સ ત્રિવિધ આલેપઃ પ્રદેહો લેપશ્ચ| તેષામન્તરં- આલેપઃ શીતસ્તનુરવિશોષી વિશોષી ચ, પ્રદેહસ્તૂષ્ણઃ શીતો વા બહુલો બહુરવિશોષી ચ, મધ્યમો લેપ ઇતિ| વિશેષતો રક્તપિત્તપ્રસાદકૃદાલેપઃ; પ્રલેપો વાતશ્લેષ્મપ્રશમનઃ શોધનો રોપણઃ શોફવેદનાપહશ્ચ, તસ્યોપયોગઃ ક્ષતાક્ષતેષુ; યસ્તુ ક્ષતેષૂપયુજ્યતે સ ભૂયઃ ‘કલ્ક’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા લભતે નિરુદ્ધાલેપનસઞ્જ્ઞઃ, તેનાસ્રાવસન્નિરોધો મૃદુતા પૂતિમાંસાપકર્ષણમનન્તર્દોષતા વ્રણશુદ્ધિશ્ચ ભવતિ| ઉભયગુણો લેપઃ| ન ચાલેપં રાત્રૌ પ્રયુઞ્જીત, માભૂચ્છૈત્યવિહતોષ્મણસ્તદનિર્ગમાદ્વિકારપ્રવૃત્તિરિતિ| ત્વક્પ્રસાદનમેવાગ્ર્યં માંસરક્તપ્રસાદનમ્| દાહપ્રશમનં શ્રેષ્ઠં તોદકણ્ડૂવિનાશનમ્|| મર્મદેશેષુ યે રોગા ગુહ્યેષ્વપિ તથા નૃણામ્| સંશોધનાય તેષાં હિ કુર્યાદાલેપનં ભિષક્|| અવિદગ્ધેષુ શોથેષુ હિતમાલેપનં ભવેત્| યથાસ્વં દોષશમનં દાહકણ્ડૂવિનાશનમ્|| ષડ્ભાગં પૈત્તિકે સ્નેહં ચતુર્ભાગં તુ વાતિકે| અષ્ટભાગં તુ કફજે સ્નેહમાત્રાં પ્રદાપયેત્”- ઇતિ| અયં પાઠો વર્તમાનેષુ પુસ્તકેષુ સર્વેષ્વેવ પઠ્યત ઇત્યસ્માભિઃ ક્રમમાત્રં દર્શિતં; ન ત્વયં પઠનીયઃ; પઠનીયઃ પુનઃ પ્રાક્તનપાઠ એવ, સર્વપૂર્વાચાર્યસમ્મતત્વાત્||૧૨-૧૫||

Adhikarana 8 (16) · Śloka 16

અત ઊર્ધ્વં વ્રણબન્ધનદ્રવ્યાણ્યુપદેક્ષ્યામઃ; તદ્યથા- ક્ષૌમકાર્પાસાવિકદુકૂલકૌશેયપત્રોર્ણચીનપટ્ટચર્માન્તર્વલ્કલાલાબૂશકલલતાવિદલરજ્જુતૂલફલસન્તાનિકાલૌહાનીતિ ; તેષાં વ્યાધિં કાલં ચાવેક્ષ્યોપયોગઃ; પ્રકરણતશ્ચૈષામાદેશઃ ||૧૬||

ઇદાનીં વ્રણબન્ધવિધિઃ પ્રસ્તૂયતે, સ ચ દ્રવ્યાધીનઃ, અતસ્તાન્યેવ પ્રાગુપદેષ્ટુમાહ- ક્ષૌમેત્યાદિ| ક્ષૌમમ્ અતસીતન્તુભિર્વ્યૂતં, અન્યે વસ્ત્રાન્તરમાહુઃ; કાર્પાસં કાર્પાસતન્તુરચિતમ્; આવિકમ્ ઉરભ્રરોમવ્યૂતં; દુકૂલં પટ્ટવસ્ત્રમ્, અન્યે વલ્કલમાહુઃ; કૌશેયં કોશકારકૃમિલાલોદ્ભૂતં, યત્ ‘ત્રસર’ ઇતિ લોકે; પત્રોર્ણો રલ્લૂકાખ્યઃ કમ્બલઃ, અન્યે તુ ‘યૈર્હરિતાદીનિ દેવાઙ્ગાન્યુપ્યન્તે તે પત્રોર્ણાઃ’, ‘ધૌતકૌશેયમ્’ ઇત્યપરે, ‘માગધપૌણ્ડ્રકાદિદેશેષુ નાગવૃક્ષાદયશ્ચત્વારો વૃક્ષાસ્તત્પત્રેભ્યો જાતૈર્હરિતતન્તુભિરૂર્ણારૂપૈર્વયતે યત્તત્ પત્રોર્ણમ્’ ઇત્યેકે; ચીનપટ્ટં ચીનદેશ એવોત્પદ્યતે, તદ્દેશજનાસ્તુ ‘ચીનયુગપટ્ટમ્’ ઇતિ વદન્તિ, સ ચ પત્રોર્ણસ્યૈવ ભેદઃ, અન્યે નેત્રમાહુઃ; ચર્મ એણાદીનામ્, અપરે ચર્મવદ્બન્ધનદ્રવ્યમ્, અથવા સુવર્ણપિષ્ટિકાલિપ્તચર્મતન્તુભિસ્તુરુષ્કૈર્યાનિ વયન્તે તાનિ ચર્મશબ્દેનોચ્યન્તે; બાહ્યવલ્કલમન્ત્યં ચ ત્યક્ત્વા મધ્યં યદ્ગૃહ્યતે તદન્તર્વલ્કલમ્; અલાબૂશકલં તુમ્બીફલકર્પરિકા; લતાવિદલં શ્યામલતાદિપાટિતાર્ધં; કેચિદ્વિદલશબ્દં ચર્માદિભિઃ સહ સમ્બધ્નન્તિ, અન્યે તુ વિદલશબ્દેન વંશવેત્રાદિકમ્બિકામાહુઃ; લતાશબ્દેન ચ શ્યામલતાદીનાં ગ્રહણં; રજ્જુર્મુઞ્જબલ્વજાદિવલિતઃ; તૂલફલં શાલ્મલીફલાદિ; સન્તાનિકા ક્ષીરસન્તાનિકા, અન્યે ‘કુશલસન્તાનિકા’ ઇતિ પઠન્તિ, કુશલસન્તાનિકા કોલિકવૃત્તિઃ દ્વિત્રિતન્તુરચિતા ‘વય’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધા, મર્કટવાસં કેચિદાહુઃ; લોહાનિ સુવર્ણત્રપુસીસાદીનિ| ક્વ પુનસ્તેષામુપયોગ ઇત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષાં ક્ષૌમાદીનામ્| વ્યાધિં કાલં ચાવેક્ષ્યોપયોગ ઇતિ તત્ર વાતશ્લૈષ્મિકં વ્યાધિં કાલં ચ શીતમવેક્ષ્ય વ્રણબન્ધનદ્રવ્યાણાં ઘનાનામુપયોગઃ, રક્તપૈત્તિકં વ્યાધિમુષ્ણં ચ કાલમવેક્ષ્ય તનૂનામુપયોગઃ, ચકારાદ્ગાઢસ્થાનમવેક્ષ્ય ઘનાનામુપયોગઃ, શિથિલસ્થાનમવેક્ષ્ય તનૂનામુપયોગ ઇતિ| વર્ગોક્તાનાં વ્રણબન્ધનદ્રવ્યાણાં સઙ્ક્ષેપેણાદેશમાહ- પ્રકરણતશ્ચૈષામાદેશ ઇતિ|- પ્રકરણતઃ પ્રકરણમવેક્ષ્ય, એષાં વ્રણબન્ધનદ્રવ્યાણામાદેશનં; તદ્યથા- સર્પાદિદષ્ટસ્યારિષ્ટાબન્ધો રક્ષા(જ્વા)દિભિઃ, રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ રક્તનિવૃત્ત્યર્થં સન્તાનિકયા બધ્નીયાત્, પાટિતશ્યામલતાદ્યૈર્ભગ્નસન્ધાનાય બન્ધઃ કર્તવ્યઃ, લૌહૈઃ સુવર્ણાદિભિર્દન્તાન્ બધ્નીયાત્, ત્રપ્વાદિભિરર્બુદગ્રન્થ્યાદીન્, અલાબુશકલેન શિરોવ્રણાન્ બધ્નીયાત્; એવમન્યેષામપિ યથાર્હમાદેશનમ્||૧૬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

તત્ર કોશદામસ્વસ્તિકાનુવેલ્લિતમુ(પ્ર)તોલીમણ્ડલસ્થગિકાયમકખટ્વાચીનવિબન્ધવિતાનગોફણાઃ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ ચતુર્દશ બન્ધવિશેષાઃ | તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૭||

ઇદાનીં બન્ધવિશેષાન્ સઙ્ખ્યયા નિર્દેષ્ટુમાહ- તત્ર કોશેત્યાદિ| એષામાકારં નિર્દેષ્ટુમાહ- તેષામિત્યાદિ| પ્રાયોગ્રહણાન્નામ્નૈવ સર્વેષામાકૃતીર્વક્તું ન શક્યતે, તસ્માત્ પરતન્ત્રોક્તલક્ષણમપ્યત્રૈવ સમ્યગાકૃતિવિજ્ઞાનાય શ્લોકૈરુપદેક્ષ્યામઃ| તદ્યથા- “પૂરયિત્વૌષધૈર્બન્ધઃ ક્રિયતે કોશકાકૃતિઃ| કોશકાખ્યઃ સ વિજ્ઞેયો, વૈદ્યૈર્બન્ધનવર્જિતઃ|| દામાકૃતિં ચતુષ્પાદાં દામાખ્યં, સ્વસ્તિકં પુનઃ| સ્વસ્તિકાકૃતિમાસીવ્ય , પશ્ચાદાવેષ્ટ્ય બધ્યતે|| અનુવેલ્લિતં તદ્વિદ્યાત્, મુતોલીલક્ષણં શૃણુ| બહ્વઙ્ઘ્રિર્મુટિકાકારો જાલવદ્બહુરન્ધ્રકઃ|| મુતોલીબન્ધ એષ સ્યાત્ સઞ્જ્ઞાન્તરમતઃ શૃણુ| ગોતુણ્ડિકાં ચાલનીં ચ તામેવાહુર્ભિષગ્વરાઃ|| મણ્ડલં વેષ્ટનાકારં વિદધ્યાત્, સ્થગિકાં પુનઃ | સ્થગિકામિવ ચાપૂર્ય ભેષજૈઃ પટ્ટકેન ચ|| બધ્યતે મણ્ડલાકારો યમલવ્રણયોસ્તુ યઃ| બન્ધં યમકનામાનં ભિષજો વર્ણયન્તિ તમ્|| ખટ્વાકારશ્ચતુષ્પાદઃ ખટ્વાબન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ| ચીનબન્ધં વિજાનીયાચ્ચીરાભિર્બહુભિર્વૃતમ્| વિબન્ધો વિવિધો બન્ધઃ સ ચ ષટ્ચીન્ધિ(રિ)કાયુતઃ || જ્ઞેયો વિતાનસઞ્જ્ઞસ્તુ વિતાનાકારસંયુતઃ| પાષાણગુડકોત્ક્ષેપકારિણીં ગોફણાં વિદુઃ|| તદાકૃતિં ભિષક્કુર્યાદ્ગોફણાં, પઞ્ચકમ્બિભિઃ| પઞ્ચાઙ્ગીં તુ વૃતાં કુર્યાત્ સન્ધાનાય ચિકિત્સકઃ”- ઇતિ||૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

તત્ર કોશમઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપર્વસુ વિદધ્યાત્, દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે, સન્ધિકૂર્ચકભ્રૂસ્તનાન્તરતલકર્ણેષુ સ્વસ્તિકં, અનુવેલ્લિતં શાખાસુ, ગ્રીવામેઢ્રયોઃ મુ(પ્ર)તોલીં, વૃત્તેઽઙ્ગે મણ્ડલમ્, અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રેષુ સ્થગિકાં, યમલવ્રણયોર્યમકં, હનુશઙ્ખગણ્ડેષુ ખટ્વામ્, અપાઙ્ગયોશ્ચીનં, પૃષ્ઠોદરોરઃસુ વિબન્ધં, મૂર્ધનિ વિતાનં, ચિબુકનાસૌષ્ઠાંસબસ્તિષુ ગોફણાં, જત્રુણ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાઙ્ગીમિતિ; યો વા યસ્મિન્ શરીરપ્રદેશે સુનિવિષ્ટો ભવતિ તં તસ્મિન્ વિદધ્યાત્ ||૧૮||

બન્ધવિષયમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ ચતુર્દશબન્ધેષુ મધ્યે| પર્વશબ્દોઽઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભિઃ સહ સમ્બધ્યતે| દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે ઇતિ સઙ્કટેઽઙ્ગે| સન્ધિકૂર્ચકભ્રૂસ્તનાન્તરતલકર્ણેષ્વિતિ ક્ષિપ્રમર્મોપરિષ્ટાદુભયતઃ કૂર્ચકઃ, પાદાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલ્યોર્મધ્યે ક્ષિપ્રમિતિ મર્મ; ભ્રૂસ્તનાન્તરમિતિ અન્તરશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તલમિહ હસ્તપાદતલમ્| શાખાસ્વિતિ શાખાસુ સક્થિબાહુષુ| બાહુપાર્શ્વોદરોરુપૃષ્ઠાદિકં વૃત્તમઙ્ગમ્| અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રેષ્વિતિ અગ્રશબ્દોઽત્રાઙ્ગુષ્ઠાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| હનુશઙ્ખગણ્ડેષ્વિતિ હનુર્મુખસન્ધિઃ, શઙ્ખો ભ્રૂકર્ણયોરન્તરં, ગણ્ડો ગલ્લઃ| અપાઙ્ગયોશ્ચીનમિતિ અપાઙ્ગયોર્નેત્રાન્તપ્રદેશયોઃ| હૃદયોર્ધ્વં સ્તનયોર્મધ્યં ગ્રીવામૂલાદધસ્તાદુરઃ| મૂર્ધા મસ્તકમ્| ચિબુકનાસૌષ્ઠાંસબસ્તિષુ ગોફણામિતિ ચિબુકમોષ્ઠાધો માંસાસ્થિપિણ્ડિકા , અંસો બાહુશિરઃ, બસ્તિર્મૂત્રાશયઃ| જત્રુણ ઊર્ધ્વં ગ્રીવામૂલાદુપરિ| આદ્યસૂત્રાત્ ‘વિદધ્યાત્’ ઇતિ ક્રિયાપદં સર્વત્રાનુવર્તતે| ઉક્તં દેશનિયમં પ્રયોજનવશેન વ્યભિચારયન્નાહ- યો વેત્યાદિ| સુનિવિષ્ટઃ શોભનાકારઃ||૧૮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 19

યન્ત્રણમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ ||૧૯||

બન્ધો મૃદુસમાવગાઢભેદાત્ત્રિવિધઃ, સ ચ યન્ત્રણમન્તરેણ ન સમ્ભવતિ, અતો યન્ત્રણં નિર્દેષ્ટુમાહ- યન્ત્રણમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચેતિ| યન્ત્રણં પટ્ટગ્રન્થેર્બન્ધનં, તચ્ચોર્ધ્વાદિભેદેન ત્રિપ્રકારં, વ્રણાકૃતીનાં નાનાવિધત્વાત્| ચકાર ઊર્ધ્વાદિભેદાનેવ સમુચ્ચિનોતિ||૧૯||

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

તત્ર ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા વામહસ્તપરિક્ષેપમૃજુમનાવિદ્ધમસઙ્કુચિતં મૃદુ પટ્ટં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ | ન ચ વ્રણસ્યોપરિ કુર્યાદ્ગ્રન્થિમાબાધકરં ચ ||૨૦||

બન્ધાવચારણં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ|- તત્રેતિ વાક્યોપક્રમે| ઘનાં કવલિકામિતિ ઔષધવસ્ત્રયોરન્તરે યા દીયતે ઔષધસંસ્થાપનાર્થમૌદુમ્બરાદિત્વક્ પત્રાણિ વા, સા ‘કવલિકા’ ઇત્યુચ્યતે; અન્યે દ્વિગુણચતુર્ગુણમૃદુકર્પટવિરચિતાં કવલિકામાહુઃ| વામહસ્તપરિક્ષેપમિતિ વામહસ્તપરિક્ષેપાદ્દૃષ્ટ્યા રચિતો બન્ધો મઙ્ગલમાવહતિ; અન્યે તુ ‘પટ્ટે વામહસ્તપરિક્ષિપ્તે દક્ષિણહસ્તેન સાધુ બન્ધો નિષ્પદ્યતે’ ઇત્યાચક્ષતે; અપરે તુ વામદક્ષિણપરિક્ષેપાવુભાવપિ વિષયે કર્તવ્યૌ,ક્રિયાસૌકર્યાર્થં તુ વામહસ્તપરિક્ષેપ ઉક્તઃ| ઋજુત્વં સન્નિવેશવિશેષાપેક્ષમ્| અનાવિદ્ધમ્ અનાકુલિતમ્, અસઙ્કીર્ણમિત્યપરે| અસઙ્કુચિતં વલિવર્જિતમ્| મૃદુ કોમલમ્| વામહસ્તપરિક્ષેપર્જુત્વાદિગુણયુક્તં પટ્ટં નિવેશ્ય સંસ્થાપ્ય બધ્નીયાદિત્યર્થઃ| આબાધકારં ચેતિ આ સમન્તતઃ પીડાકરં ગ્રન્થિં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ| સ ચ વામદક્ષિણપાર્શ્વયોસ્તથા પૃષ્ઠેઽપિ ક્રિયમાણઃ સ્વપ્નાબાધકરઃ સ્યાદિતિ||૨૦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

ન ચ વિકેશિકૌષધે અતિસ્નિગ્ધે અતિરૂક્ષે વિષમે વા કુર્વીત; યસ્માદતિસ્નેહાત્ ક્લેદો, રૌક્ષ્યાચ્છેદો, દુર્ન્યાસાદ્વ્રણવર્ત્માવઘર્ષણમિતિ ||૨૧||

તત્રૌષધકલ્કવ્રણવર્ત્યોઃ સ્નિગ્ધાદિભાવં નિયમયન્નાહ- ન ચેત્યાદિ| વિકેશિકૌષધે ઇતિ તિલકલ્કમધુઘૃતાક્તવસ્ત્રસ્ય સૂત્રસ્ય વા વર્તિર્વિકેશિકા, સા ચ પૂતિમાંસોત્સઙ્ગગતિપૂયગર્ભેષુ વ્રણેષુ નિક્ષિપ્યતે; ઔષધમિહ ઔષધકલ્કઃ, સ ચ કેવલકલ્કઃ પૂતિમાંસોત્સઙ્ગગત્યસ્થ્યન્તરપૂયવર્જિતેષુ વ્રણેષુ દીયતે; એતદ્વિપર્યયવ્રણેષુ પુનર્વિકેશિકૌષધકલ્કયોરુભયોરપ્યુપયોગઃ| વિષમે દુર્ન્યસ્તે; અન્યે ‘વિષમે’ ઇતિ ન પઠન્તિ| વિકેશિકૌષધયોરતિસ્નિગ્ધાતિરૂક્ષદુર્ન્યસ્તયોર્દોષં વક્તુમાહ- યસ્માદતિસ્નેહાત્ ક્લેદ ઇતિ|- ક્લેદો વ્રણસ્યાર્દ્રત્વમ્| છેદઃ સંહતયોર્વ્રણૌષ્ઠયોર્દ્વિધાકરણમ્| દુર્ન્યાસાત્ દુષ્પ્રવેશાત્| વ્રણવર્ત્મ વ્રણમુખમ્| ગયદાસાચાર્યસ્ત્વન્યથાઽઽપાતનિકાં ગૃહીત્વા પાઠમન્યથા પઠતિ- “અતિસ્નેહાતિરૂક્ષયોર્વિકેશિકૌષધયોર્દોષં યુક્તિયુક્તસ્નેહતો ગુણં ચ વક્તુમાહ- કસ્માત્? અતિસ્નેહાત્ ક્લેદો રૌક્ષ્યાચ્છેદો યુક્તસ્નેહાત્ સમ્યગુપરોહ” ઇતિ||૨૧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

તત્ર વ્રણાયતનવિશેષાદ્બન્ધવિશેષસ્ત્રિવિધો ભવતિ- ગાઢઃ, સમઃ, શિથિલ ઇતિ ||૨૨||

ઇદાનીમુક્તસઙ્ખ્યકમપિ બન્ધં વ્રણાકૃતિવિશેષેણ ત્રિવિધં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| વ્રણાયતનવિશેષાદિતિ વ્રણાનામાયતનં સ્થાનમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાદિકં, તદ્વિશેષાદ્ગાઢાદયો બન્ધવિશેષા ભવન્તિ| નનુ, દોષકાલવિશેષાદપ્યગ્રે બન્ધવિશેષાણાં દર્શિતત્વાદ્દોષકાલાવપ્યત્ર વાચ્યાવિતિ? ઉચ્યતે, દોષકાલૌ હિ વ્રણાયતનવિશેષમાત્રકરાવિતિ ન પૃથગુક્તૌ; અન્યે તુ વ્રણાયતનવિશેષાદિત્યસ્યાગ્રે ચકારો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ પઠન્તિ, તેનાનુક્તદોષકાલવિશેષોઽપિ લભ્યતે, તસ્માદપિ બન્ધવિશેષા ભવન્તિ| વ્રણાયતનવિશેષાદિતિ અન્યેઽન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ ‘વ્રણાનાં વાતાદ્યારબ્ધાનાં વિશેષાત્તથાઽઽયતનાનાં સ્થાનાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાદિકાનાં કાલવિશેષાત્ત્રયો બન્ધવિશેષા ભવન્તિ” ઇતિ| ‘વ્રણાયતનં વ્રણાકારો વ્રણસન્નિવેશ’ ઇત્યન્યે વ્યાચક્ષતે; ઇદં ચાસઙ્ગતમેવેતિ||૨૨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

પીડયન્નરુજો ગાઢઃ સોચ્છ્વાસઃ શિથિલઃ સ્મૃતઃ | નૈવ ગાઢો ન શિથિલઃ સમો બન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ ||૨૩||

ગાઢાદિબન્ધાનાં લક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- પીડયન્નરુજો ગાઢ ઇતિ|- ગાઢો બન્ધઃ પીડયન્નપ્યવગાઢમાનોઽપિ ન રુજતિ| સોચ્છ્વાસઃ અનવગાઢકઃ||૨૩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

તત્ર સ્ફિક્કુક્ષિકક્ષાવઙ્ક્ષણોરુશિરઃસુ ગાઢઃ, શાખાવદનકર્ણકણ્ઠમેઢ્રમુષ્કપૃષ્ઠપાર્શ્વોદરોરઃસુ સમઃ, અક્ષ્ણોઃ સન્ધિષુ ચ શિથિલ ઇતિ ||૨૪||

પ્રાગેવ વ્રણાયતનવિશેષાદ્બન્ધવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સ્ફિચૌ કટિપ્રોથૌ, વઙ્ક્ષણ ઊરુસન્ધિઃ, મઢ્રો મેહનં, મુષ્કોઽણ્ડકોષઃ||૨૪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

તત્ર પૈત્તિકં ગાઢસ્થાને સમં બધ્નીયાત્, સમસ્થાને શિથિલં, શિથિલસ્થાને નૈવ; એવં શોણિતદુષ્ટં ચ; શ્લૈષ્મિકં શિથિલસ્થાને સમં, સમસ્થાને ગાઢં, ગાઢસ્થાને ગાઢતરં; એવં વાતદુષ્ટં ચ ||૨૫||

દોષવિશેષાદ્બન્ધવિશેષં નિર્દેષ્ટુમાહ- તત્રેત્યાદિ||૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

તત્ર પૈત્તિકં શરદિ ગ્રીષ્મે દ્વિરહ્નો બધ્નીયાત્, રક્તોપદ્રુતમપ્યેવં; શ્લૈષ્મિકં હેમન્તવસન્તયોસ્ત્ર્યહાત્ , વાતોપદ્રુતમપ્યેવમ્ | એવમભ્યૂહ્ય બન્ધવિપર્યયં ચ કુર્યાત્ ||૨૬||

કાલવિશેષાદપિ બન્ધવિશેષં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| દ્વિરહ્નો બધ્નીયાદિતિ દિવસસ્ય મધ્યે દ્વૌ વારૌ બધ્નીયાદિત્યર્થઃ| એવમભ્યૂહ્યેતિ એવમનેન પ્રકારેણ, અભ્યૂહ્ય સ્વયમપિ વિતર્ક્ય, બન્ધવિપર્યયં બન્ધસ્યાન્યથાત્વમવસ્થાવશાત્ કુર્યાદિતિ| તદ્યથા- પિત્તશ્લૈષ્મિકં દ્વ્યહાદ્બધ્નીયાત્ પ્રાતર્ગ્રીષ્મશરદોઃ, હેમન્તે પૈત્તિકમહરહઃ, વર્ષાદિષ્વપિ શ્લૈષ્મિકં દ્વ્યહે સાયમિતિ||૨૬||

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

તત્ર, સમશિથિલસ્થાનેષુ ગાઢં બદ્ધે વિકેશિકૌષધનૈરર્થક્યં શોફવેદનાપ્રાદુર્ભાવશ્ચ, ગાઢસમસ્થાનેષુ શિથિલં બદ્ધે વિકેશિકૌષધપતનં પટ્ટસઞ્ચારાદ્વ્રણવર્ત્માવઘર્ષણમિતિ; ગાઢશિથિલસ્થાનેષુ સમં બદ્ધે ચ ગુણાભાવ ઇતિ ||૨૭||

ગાઢાદિસ્થાનેઽપ્યન્યથાકૃતાનાં બન્ધાનાં દોષં વક્તુમાહ- તત્રેત્યાદિ| ચકારોઽત્ર રાગં સમુચ્ચિનોતિ; ગાઢબન્ધદોષોઽયમ્||૨૭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

અવિપરીતબન્ધે વેદનોપશાન્તિરસૃક્પ્રસાદો માર્દવં ચ ||૨૮||

યથોચિતબન્ધગુણમાહ- અવિપરીતબન્ધ ઇત્યાદિ||૨૮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

અબધ્યમાનો દંશમશકતૃણકાષ્ઠોપલપાંશુશીતવાતાતપપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈરભિહન્યતે વ્રણઃ, વિવિધવેદનોપદ્રુતશ્ચ દુષ્ટતામુપૈતિ, આલેપનાદીનિ ચાસ્ય વિશોષમુપયાન્તિ ||૨૯||

બન્ધવ્યતિરેકે દોષં વક્તુમાહ- અબધ્યમાન ઇત્યાદિ| દંશો વનમક્ષિકા, ઉપલઃ પાષાણઃ, પાંશુર્ધૂલિઃ, આતપો ઘર્મઃ| દુષ્ટતામુપૈતિ વૈકૃતં યાતિ||૨૯||

Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31

ચૂર્ણિતં મથિતં ભગ્નં વિશ્લિષ્ટમતિપાતિતમ્ | અસ્થિસ્નાયુસિરાચ્છિન્નમાશુ બન્ધેન રોહતિ ||૩૦|| સુખમેવં વ્રણી શેતે સુખં ગચ્છતિ તિષ્ઠતિ | સુખં શય્યાસનસ્થસ્ય ક્ષિપ્રં સંરોહતિ વ્રણઃ ||૩૧||

બન્ધસ્યાત્યન્તગુણં દર્શયન્નાહ- ચૂર્ણિતમિત્યાદિ| ચૂર્ણિતં બહુધા ખણ્ડીકૃતં, મથિતં વિલોડિતં, ભગ્નં કાણ્ડભગ્નં, વિશ્લિષ્ટં સન્ધિચ્યુતમ્, અતિપાતિતં સ્થાનાચ્ચ્યુતમવલમ્બમાનમ્| છિન્નશબ્દોઽસ્થ્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ચૂર્ણિતાદિષુ ગમનાગમનસ્થાનશયનેષ્વપિ ચતુર્ષુ બન્ધઃ પ્રશસ્ત ઇત્યાહ- સુખમિત્યાદિ| શેતે સ્વપિતિ, તિષ્ઠતિ ઊર્ધ્વીભૂત આસ્તે, શય્યાસનસ્થસ્ય સુખં ‘ભવતિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૩૦-૩૧||

Adhikarana 23 (32) · Śloka 32

અબન્ધ્યાઃ પિત્તરક્તાભિઘાતવિષનિમિત્તા યદા શોફદાહપાકરાગતોદવેદનાભિભૂતાઃ ક્ષારાગ્નિદગ્ધાઃ પાકાત્ પ્રકુથિતપ્રશીર્ણમાંસાશ્ચ ભવન્તિ ||૩૨||

યેષુ બન્ધ એવાનર્થકરસ્તાન્ દર્શયન્નાહ- અબન્ધ્યા ઇત્યાદિ| નિમિત્તશબ્દઃ પિત્તાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| કદા પુનરેતેઽબન્ધનીયા ઇત્યાહ- યદેત્યાદિ| તોદાખ્યૈવ વેદના તયાઽભિભૂતા વાતાનુવિદ્ધા ઇત્યર્થઃ| અત્ર બન્ધેનાત્યર્થં તોદોત્પત્તિરેવ સ્યાત્, તસ્માન્ન બન્ધઃ કર્તવ્ય ઇતિ| ‘તોદદાહાભિભૂતા’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| ‘યદા ચ શોફતોદદાહરાગપાકવેદનાભિભૂતા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| પાકાત્ પ્રકુથિતપ્રશીર્ણમાંસાશ્ચ ભવન્તીતિ યે વ્રણાઃ પાકાત્ પ્રતિસ્રસ્તમાંસાશ્ચ ભવન્તિ તેઽપિ ન બન્ધ્યા ઇત્યર્થઃ||૩૨||

Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35

કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાનાં પિડકા મધુમેહિનામ્ | કર્ણિકાશ્ચોન્દુરુવિષે વિષજુષ્ટાશ્ચ યે વ્રણાઃ ||૩૩|| માંસપાકે ન બધ્યન્તે ગુદપાકે ચ દારુણે | સ્વબુદ્ધ્યા ચાપિ વિભજેત્કૃત્યાકૃત્યાંશ્ચ બુદ્ધિમાન્ ||૩૪|| દેશં દોષં ચ વિજ્ઞાય વ્રણં ચ વ્રણકોવિદઃ | ઋતૂંશ્ચ પરિસઙ્ખ્યાય તતો બન્ધાન્નિવેશયેત્ ||૩૫||

ઉક્તાનુક્તમર્થં સુખપાઠાર્થં શ્લોકૈર્નિર્દિશન્નાહ- કુષ્ઠિનામિત્યાદિ| કુષ્ઠિપ્રભૃતીનાં માંસપાકે સતિ વ્રણા ન બધ્યન્તે| મધુમેહિનાં પિડકા ઇતિ ગુદપાકે ચ દારુણ ઇતિ બન્ધો ન કાર્ય ઇત્યર્થઃ| કૃત્યાકૃત્યાન્ સાધ્યાસાધ્યાન્ | દેશં સ્ફિક્કુક્ષિકક્ષાદિકમ્| દોષં વાતાદિકમ્| વ્રણકોવિદો વ્રણવિદ્વાન્ ઋતૂન્ શીતોષ્ણસાધારણાન્| પરિસઙ્ખ્યાય સમ્યગ્બુદ્ધ્વા| નિવેશયેત્ કુર્યાદિત્યર્થઃ||૩૩-૩૫||

Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45

ઊર્ધ્વં તિર્યગધસ્તાચ્ચ યન્ત્રણા ત્રિવિધા સ્મૃતા | યથા ચ બધ્યતે બન્ધસ્તથા વક્ષ્યામ્યશેષતઃ ||૩૬|| ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા મૃદુ ચૈવાપિ પટ્ટકમ્ | વિકેશિકામૌષધં ચ નાતિસ્નિગ્ધં સમાચરેત્ ||૩૭|| પ્રક્લેદયત્યતિસ્નિગ્ધા તથા રૂક્ષા ક્ષિણોતિ ચ | યુક્તસ્નેહા રોપયતિ દુર્ન્યસ્તા વર્ત્મ ઘર્ષતિ ||૩૮|| વિષમં ચ વ્રણં કુર્યાત્ સ્તમ્ભયેત્ સ્રાવયેત્તથા | યથાવ્રણં વિદિત્વા તુ યોગં વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્ ||૩૯|| પિત્તજે રક્તજે વાઽપિ સકૃદેવ પરિક્ષિપેત્ | અસકૃત્ કફજે વાઽપિ વાતજે ચ વિચક્ષણઃ ||૪૦|| તલેન પ્રતિપીડ્યાથ સ્રાવયેદનુલોમતઃ | સર્વાંશ્ચ બન્ધાન્ ગૂઢાન્તાન્ સન્ધીંશ્ચ વિનિવેશયેત્ ||૪૧|| ઓષ્ઠસ્યાપ્યેષ સન્ધાને યથોદ્દિષ્ટો વિધિઃ સ્મૃતઃ | બુદ્ધ્યોત્પ્રેક્ષ્યાભિયુક્તેન તથા ચાસ્થિષુ જાનતા ||૪૨|| ઉત્તિષ્ઠતો નિષણ્ણસ્ય શયનં ચાધિગચ્છતઃ | ગચ્છતો વિવિધૈર્યાનૈર્નાસ્ય દુષ્યતિ સ વ્રણઃ ||૪૩|| યે ચ સ્યુર્માંસસંસ્થા વૈ ત્વગ્ગતાશ્ચ તથા વ્રણાઃ | સન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠલપ્રાપ્તાશ્ચ સિરાસ્નાયુગતાસ્તથા ||૪૪|| તથાઽવગાઢગમ્ભીરાઃ સર્વતો વિષમસ્થિતાઃ | નૈતે સાધયિતું શક્યા ઋતે બન્ધાદ્ભવન્તિ હિ ||૪૫||

કેચિત્ સુશ્રુતાધ્યાયિનો ગદ્યોક્તસ્યાર્થસ્ય વ્યક્ત્યર્થં સઙ્ગ્રહશ્લોકાન્ પઠન્તિ- ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| વિષમં ચ વ્રણં કુર્યાદિતિ વૈષમ્યમિહ નિમ્નોન્નતત્વેન| સ્તમ્ભયેત્ સ્રાવયેત્તથેતિ સ્તમ્ભનં સ્રાવણં ચેહ પૂયસ્યૈવેતિ| સકૃદેવ પરિક્ષિપેદિતિ એકવારમેવ પટ્ટેન વેષ્ટયેદિતિ| સર્વાંશ્ચ બન્ધાનિત્યાદિ સર્વાન્ બન્ધાન્ સન્ધીંશ્ચ સર્વાન્ બન્ધાન્ સન્ધીંશ્ચ સર્વાન્ ગુપ્તાન્તાન્ વિનિવેશયેત્ વિનિયોજયેત્ કુર્યાદિત્યર્થઃ| ઓષ્ઠસ્યેત્યાદિ|- એષ યથોદ્દિષ્ટો વિધિરોષ્ઠસ્યાપિ સન્ધાને સ્મૃતઃ| બુદ્ધ્યોત્પ્રેક્ષ્યેત્યાદિ| અભિયુક્તેન જાનતા વૈદ્યેન બુદ્ધ્યાઽભ્યૂહ્યાસ્થિષ્વપિ સન્ધાનાય યથોદ્દિષ્ટો વિધિઃ કર્તવ્ય ઇતિ| તથેત્યાદિ| અવગાઢતયા ગમ્ભીરા ઇત્યર્થઃ| ગયદાસાચાર્યેણાયં પાઠોઽનાર્ષ એવ કૃતઃ, તન્મતાનુસારિણા બ્રહ્મદેવેન ક્વચિદ્વ્યાખ્યાતઃ, તાભ્યાં ગૃહીતત્વાદસ્માભિર્લિખિતો વ્યાખ્યાતશ્ચ ક્વચિદિતિ||૩૬-૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્રણાલેપનબન્ધવિધિર્નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||