18. vraṇālēpanabandhavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો વ્રણાલેપનબન્ધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| આલેપ આદ્ય ઉપક્રમઃ , એષ સર્વશોફાનાં સામાન્યઃ પ્રધાનતમશ્ચ, તં ચ પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ- તતો બન્ધઃ પ્રધાનં, તેન શુદ્ધિર્વ્રણરોપણમસ્થિસન્ધિસ્થૈર્યં ચ ||૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર પ્રતિલોમમાલિમ્પેત્ | પ્રતિલોમે હિ સમ્યગૌષધમવતિષ્ઠતેઽનુપ્રવિશતિ રોમકૂપાન્ સ્વેદવાહિભિશ્ચ સિરામુખૈર્વીર્યં પ્રાપ્નોતિ ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ન ચ શુષ્યમાણમુપેક્ષેત, અન્યત્ર પીડયિતવ્યાત્ | શુષ્કો હ્યપાર્થકો રુક્કરશ્ચ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સ ત્રિવિધઃ- પ્રલેપઃ, પ્રદેહ, આલેપશ્ચ | પ્રલેપપ્રદેહયોરન્તરં - તત્ર પ્રલેપઃ શીતસ્તનુરવિશોષી વિશોષી વા; પ્રદેહસ્તૂષ્ણઃ શીતો વા બહલોઽબહુરવિશોષી ચ; મધ્યમોઽત્રાલેપઃ | તત્ર, રક્તપિત્તપ્રસાદકૃદાલેપઃ; પ્રદેહો વાતશ્લેષ્મપ્રશમનઃ શોધનો રોપણઃ શોફવેદનાપહશ્ચ; તસ્યોપયોગઃ ક્ષતાક્ષતેષુ; યસ્તુ ક્ષતેષૂપયુજ્યતે સ ભૂયઃ ‘કલ્ક’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે નિરુદ્ધાલેપનસઞ્જ્ઞઃ; તેનાસ્રાવસન્નિરોધો મૃદુતા પૂતિમાંસાપકર્ષણમનન્તર્દોષતા વ્રણશુદ્ધિશ્ચ ભવતિ ||૬||

Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10

અવિદગ્ધેષુ શોફેષુ હિતમાલેપનં ભવેત્ | યથાસ્વં દોષશમનં દાહકણ્ડૂરુજાપહમ્ ||૭|| ત્વક્પ્રસાદનમેવાગ્ર્યં માંસરક્તપ્રસાદનમ્ | દાહપ્રશમનં શ્રેષ્ઠં રુજાકણ્ડૂવિનાશનમ્ ||૮|| મર્મદેશેષુ યે રોગા ગુહ્યેષ્વપિ તથા નૃણામ્ | સંશોધનાય તેષાં હિ કુર્યાદાલેપનં ભિષક્ ||૯|| (ષડ્ભાગં પૈત્તિકે સ્નેહં ચતુર્ભાગં તુ વાતિકે | અષ્ટભાગં તુ કફજે સ્નેહમાત્રાં પ્રદાપયેત્) ||૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

તસ્ય પ્રમાણં મહિષાર્દ્રચર્મોત્સેધમુપદિશન્તિ ||૧૧||

Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15

ન ચાલેપં રાત્રૌ પ્રયુઞ્જીત , મા ભૂચ્છૈત્યવિહતોષ્મણસ્તદનિર્ગમાદ્વિકારપ્રવૃત્તિરિતિ ||૧૨|| પ્રદેહસાધ્યે વ્યાધૌ તુ હિતમાલેપનં દિવા | પિત્તરક્તાભિઘાતોત્થે સવિષે ચ વિશેષતઃ ||૧૩|| ન ચ પર્યુષિતં લેપં કદાચિદવચારયેત્ | ઉપર્યુપરિ લેપં ચ ન કદાચિત્ પ્રદાપયેત્ ||૧૪|| ઊષ્માણં વેદનાં દાહં ઘનત્વાજ્જનયેત્ સ હિ | ન ચ તેનૈવ લેપેન પ્રદેહં દાપયેત્ પુનઃ | શુષ્કભાવાત્સ નિર્વીર્યો યુક્તોઽપિ સ્યાદપાર્થકઃ ||૧૫||

Adhikarana 8 (16) · Śloka 16

અત ઊર્ધ્વં વ્રણબન્ધનદ્રવ્યાણ્યુપદેક્ષ્યામઃ; તદ્યથા- ક્ષૌમકાર્પાસાવિકદુકૂલકૌશેયપત્રોર્ણચીનપટ્ટચર્માન્તર્વલ્કલાલાબૂશકલલતાવિદલરજ્જુતૂલફલસન્તાનિકાલૌહાનીતિ ; તેષાં વ્યાધિં કાલં ચાવેક્ષ્યોપયોગઃ; પ્રકરણતશ્ચૈષામાદેશઃ ||૧૬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

તત્ર કોશદામસ્વસ્તિકાનુવેલ્લિતમુ(પ્ર)તોલીમણ્ડલસ્થગિકાયમકખટ્વાચીનવિબન્ધવિતાનગોફણાઃ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ ચતુર્દશ બન્ધવિશેષાઃ | તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

તત્ર કોશમઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપર્વસુ વિદધ્યાત્, દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે, સન્ધિકૂર્ચકભ્રૂસ્તનાન્તરતલકર્ણેષુ સ્વસ્તિકં, અનુવેલ્લિતં શાખાસુ, ગ્રીવામેઢ્રયોઃ મુ(પ્ર)તોલીં, વૃત્તેઽઙ્ગે મણ્ડલમ્, અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રેષુ સ્થગિકાં, યમલવ્રણયોર્યમકં, હનુશઙ્ખગણ્ડેષુ ખટ્વામ્, અપાઙ્ગયોશ્ચીનં, પૃષ્ઠોદરોરઃસુ વિબન્ધં, મૂર્ધનિ વિતાનં, ચિબુકનાસૌષ્ઠાંસબસ્તિષુ ગોફણાં, જત્રુણ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાઙ્ગીમિતિ; યો વા યસ્મિન્ શરીરપ્રદેશે સુનિવિષ્ટો ભવતિ તં તસ્મિન્ વિદધ્યાત્ ||૧૮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 19

યન્ત્રણમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ ||૧૯||

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

તત્ર ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા વામહસ્તપરિક્ષેપમૃજુમનાવિદ્ધમસઙ્કુચિતં મૃદુ પટ્ટં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ | ન ચ વ્રણસ્યોપરિ કુર્યાદ્ગ્રન્થિમાબાધકરં ચ ||૨૦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

ન ચ વિકેશિકૌષધે અતિસ્નિગ્ધે અતિરૂક્ષે વિષમે વા કુર્વીત; યસ્માદતિસ્નેહાત્ ક્લેદો, રૌક્ષ્યાચ્છેદો, દુર્ન્યાસાદ્વ્રણવર્ત્માવઘર્ષણમિતિ ||૨૧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

તત્ર વ્રણાયતનવિશેષાદ્બન્ધવિશેષસ્ત્રિવિધો ભવતિ- ગાઢઃ, સમઃ, શિથિલ ઇતિ ||૨૨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

પીડયન્નરુજો ગાઢઃ સોચ્છ્વાસઃ શિથિલઃ સ્મૃતઃ | નૈવ ગાઢો ન શિથિલઃ સમો બન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ ||૨૩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

તત્ર સ્ફિક્કુક્ષિકક્ષાવઙ્ક્ષણોરુશિરઃસુ ગાઢઃ, શાખાવદનકર્ણકણ્ઠમેઢ્રમુષ્કપૃષ્ઠપાર્શ્વોદરોરઃસુ સમઃ, અક્ષ્ણોઃ સન્ધિષુ ચ શિથિલ ઇતિ ||૨૪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

તત્ર પૈત્તિકં ગાઢસ્થાને સમં બધ્નીયાત્, સમસ્થાને શિથિલં, શિથિલસ્થાને નૈવ; એવં શોણિતદુષ્ટં ચ; શ્લૈષ્મિકં શિથિલસ્થાને સમં, સમસ્થાને ગાઢં, ગાઢસ્થાને ગાઢતરં; એવં વાતદુષ્ટં ચ ||૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

તત્ર પૈત્તિકં શરદિ ગ્રીષ્મે દ્વિરહ્નો બધ્નીયાત્, રક્તોપદ્રુતમપ્યેવં; શ્લૈષ્મિકં હેમન્તવસન્તયોસ્ત્ર્યહાત્ , વાતોપદ્રુતમપ્યેવમ્ | એવમભ્યૂહ્ય બન્ધવિપર્યયં ચ કુર્યાત્ ||૨૬||

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

તત્ર, સમશિથિલસ્થાનેષુ ગાઢં બદ્ધે વિકેશિકૌષધનૈરર્થક્યં શોફવેદનાપ્રાદુર્ભાવશ્ચ, ગાઢસમસ્થાનેષુ શિથિલં બદ્ધે વિકેશિકૌષધપતનં પટ્ટસઞ્ચારાદ્વ્રણવર્ત્માવઘર્ષણમિતિ; ગાઢશિથિલસ્થાનેષુ સમં બદ્ધે ચ ગુણાભાવ ઇતિ ||૨૭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

અવિપરીતબન્ધે વેદનોપશાન્તિરસૃક્પ્રસાદો માર્દવં ચ ||૨૮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

અબધ્યમાનો દંશમશકતૃણકાષ્ઠોપલપાંશુશીતવાતાતપપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈરભિહન્યતે વ્રણઃ, વિવિધવેદનોપદ્રુતશ્ચ દુષ્ટતામુપૈતિ, આલેપનાદીનિ ચાસ્ય વિશોષમુપયાન્તિ ||૨૯||

Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31

ચૂર્ણિતં મથિતં ભગ્નં વિશ્લિષ્ટમતિપાતિતમ્ | અસ્થિસ્નાયુસિરાચ્છિન્નમાશુ બન્ધેન રોહતિ ||૩૦|| સુખમેવં વ્રણી શેતે સુખં ગચ્છતિ તિષ્ઠતિ | સુખં શય્યાસનસ્થસ્ય ક્ષિપ્રં સંરોહતિ વ્રણઃ ||૩૧||

Adhikarana 23 (32) · Śloka 32

અબન્ધ્યાઃ પિત્તરક્તાભિઘાતવિષનિમિત્તા યદા શોફદાહપાકરાગતોદવેદનાભિભૂતાઃ ક્ષારાગ્નિદગ્ધાઃ પાકાત્ પ્રકુથિતપ્રશીર્ણમાંસાશ્ચ ભવન્તિ ||૩૨||

Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35

કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાનાં પિડકા મધુમેહિનામ્ | કર્ણિકાશ્ચોન્દુરુવિષે વિષજુષ્ટાશ્ચ યે વ્રણાઃ ||૩૩|| માંસપાકે ન બધ્યન્તે ગુદપાકે ચ દારુણે | સ્વબુદ્ધ્યા ચાપિ વિભજેત્કૃત્યાકૃત્યાંશ્ચ બુદ્ધિમાન્ ||૩૪|| દેશં દોષં ચ વિજ્ઞાય વ્રણં ચ વ્રણકોવિદઃ | ઋતૂંશ્ચ પરિસઙ્ખ્યાય તતો બન્ધાન્નિવેશયેત્ ||૩૫||

Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45

ઊર્ધ્વં તિર્યગધસ્તાચ્ચ યન્ત્રણા ત્રિવિધા સ્મૃતા | યથા ચ બધ્યતે બન્ધસ્તથા વક્ષ્યામ્યશેષતઃ ||૩૬|| ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા મૃદુ ચૈવાપિ પટ્ટકમ્ | વિકેશિકામૌષધં ચ નાતિસ્નિગ્ધં સમાચરેત્ ||૩૭|| પ્રક્લેદયત્યતિસ્નિગ્ધા તથા રૂક્ષા ક્ષિણોતિ ચ | યુક્તસ્નેહા રોપયતિ દુર્ન્યસ્તા વર્ત્મ ઘર્ષતિ ||૩૮|| વિષમં ચ વ્રણં કુર્યાત્ સ્તમ્ભયેત્ સ્રાવયેત્તથા | યથાવ્રણં વિદિત્વા તુ યોગં વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્ ||૩૯|| પિત્તજે રક્તજે વાઽપિ સકૃદેવ પરિક્ષિપેત્ | અસકૃત્ કફજે વાઽપિ વાતજે ચ વિચક્ષણઃ ||૪૦|| તલેન પ્રતિપીડ્યાથ સ્રાવયેદનુલોમતઃ | સર્વાંશ્ચ બન્ધાન્ ગૂઢાન્તાન્ સન્ધીંશ્ચ વિનિવેશયેત્ ||૪૧|| ઓષ્ઠસ્યાપ્યેષ સન્ધાને યથોદ્દિષ્ટો વિધિઃ સ્મૃતઃ | બુદ્ધ્યોત્પ્રેક્ષ્યાભિયુક્તેન તથા ચાસ્થિષુ જાનતા ||૪૨|| ઉત્તિષ્ઠતો નિષણ્ણસ્ય શયનં ચાધિગચ્છતઃ | ગચ્છતો વિવિધૈર્યાનૈર્નાસ્ય દુષ્યતિ સ વ્રણઃ ||૪૩|| યે ચ સ્યુર્માંસસંસ્થા વૈ ત્વગ્ગતાશ્ચ તથા વ્રણાઃ | સન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠલપ્રાપ્તાશ્ચ સિરાસ્નાયુગતાસ્તથા ||૪૪|| તથાઽવગાઢગમ્ભીરાઃ સર્વતો વિષમસ્થિતાઃ | નૈતે સાધયિતું શક્યા ઋતે બન્ધાદ્ભવન્તિ હિ ||૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્રણાલેપનબન્ધવિધિર્નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૮||