Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਰਣਾਲੇਪਨਬਨ੍ਧਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਆਲੇਪ ਆਦ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮਃ , ਏਸ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਸ਼੍ਚ, ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤੋ ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਚ ||੩||
View original
अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
आलेप आद्य उपक्रमः , एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च, तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः- ततो बन्धः प्रधानं, तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसन्धिस्थैर्यं च ||३||
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਆਲੇਪਃ| ਨਨ੍ਵੇਸ ਆਲੇਪ ਆਦ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਕਥਂ? ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੇਪਤਰ੍ਪਣਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਉਚ੍ਯਤੇ- ਔਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਃਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨੇਭ੍ਯ ਆਲੇਪ ਆਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਆਦ੍ਯਸਮੀਪਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਲੇਪ ਆਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਃ, ਆਲੇਪਤ੍ਵੇਨਾਭੇਦਾਤ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯਃ ਆਸ਼ੁਪੀਡਾਹਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਤਮਾਲੇਪਂ, ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਰੋਗੇ ਰੋਗੇ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਾਨੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚ| ਤਤਃ ਤਸ੍ਮਾਦਾਲੇਪਾਤ੍| ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਚੇਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਨਃ ਸਨ੍ਧੇਰ੍ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਇਮਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਾਲਿਮ੍ਪੇਤ੍ |
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗੌਸਧਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਰੋਮਕੂਪਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਮੁਖੈਰ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ||੪||
View original
तत्र प्रतिलोममालिम्पेत् |
प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठतेऽनुप्रविशति रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश्च सिरामुखैर्वीर्यं प्राप्नोति ||४||
ਇਦਾਨੀਮਾਲੇਪਾਵਚਾਰਣਂ ਤਤ੍ਫਲਂ ਚ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਾਲਿਮ੍ਪੇਦਿਤਿ ਲੋਮਾਭਿਮੁਖਮਾਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਅਵਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਚ ‘ਔਸਧਂ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਨ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪੀਡਯਿਤਵ੍ਯਾਤ੍ |
ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਹ੍ਯਪਾਰ੍ਥਕੋ ਰੁਕ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ||੫||
View original
न च शुष्यमाणमुपेक्षेत, अन्यत्र पीडयितव्यात् |
शुष्को ह्यपार्थको रुक्करश्च ||५||
ਆਲੇਪਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਮਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪੀਡਯਿਤਵ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪੀਡਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਰ੍ਯੋ ਵ੍ਰਣਃ ਪੀਡਨੀਯੋ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਂ ਨੋਪੇਕ੍ਸੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਅਪਾਰ੍ਥਕੋ ਨਿਸ੍ਫਲਃ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ- ਪ੍ਰਲੇਪਃ, ਪ੍ਰਦੇਹ, ਆਲੇਪਸ਼੍ਚ |
ਪ੍ਰਲੇਪਪ੍ਰਦੇਹਯੋਰਨ੍ਤਰਂ - ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਨੁਰਵਿਸ਼ੋਸੀ ਵਿਸ਼ੋਸੀ ਵਾ; ਪ੍ਰਦੇਹਸ੍ਤੂਸ੍ਣਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵਾ ਬਹਲੋਬਹੁਰਵਿਸ਼ੋਸੀ ਚ; ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਰਾਲੇਪਃ |
ਤਤ੍ਰ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਕਦਾਲੇਪਃ; ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣਃ ਸ਼ੋਫਵੇਦਨਾਪਹਸ਼੍ਚ; ਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗਃ ਕ੍ਸਤਾਕ੍ਸਤੇਸੁ; ਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਤੇਸੂਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਭੂਯਃ ‘ਕਲ੍ਕ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਲੇਪਨਸਞ੍ਜ੍ਞਃ; ਤੇਨਾਸ੍ਰਾਵਸਨ੍ਨਿਰੋਧੋ ਮਦੁਤਾ ਪੂਤਿਮਾਂਸਾਪਕਰ੍ਸਣਮਨਨ੍ਤਰ੍ਦੋਸਤਾ ਵ੍ਰਣਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ||੬||
View original
स त्रिविधः- प्रलेपः, प्रदेह, आलेपश्च |
प्रलेपप्रदेहयोरन्तरं - तत्र प्रलेपः शीतस्तनुरविशोषी विशोषी वा; प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलोऽबहुरविशोषी च; मध्यमोऽत्रालेपः |
तत्र, रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः; प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश्च; तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु; यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः ‘कल्क’ इति सञ्ज्ञां लभते निरुद्धालेपनसञ्ज्ञः; तेनास्रावसन्निरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणमनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश्च भवति ||६||
ਤਦ੍ਭੇਦਾਨਾਹ- ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਲੇਪਪ੍ਰਦੇਹਯੋਰ੍ਵਾਸ੍ਤਵਾਭੇਦੇਪਿ ਵ੍ਯਾਵਹਾਰਿਕਂ ਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਲੇਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰਂ ਭੇਦਃ, ਸ੍ਥਾਨਾਸਨਵਤ੍| ਪ੍ਰਲੇਪਂ ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਲੇਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਸ਼ੋਸੀ ਅਪੀਡਯਿਤਵ੍ਯੇ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਫੇ, ਵਿਸ਼ੋਸੀ ਪੀਡਯਿਤਵ੍ਯੇ; ਏਤੇਨ ਯੇਨ ਕਲ੍ਕੇਨ ਚਨ੍ਦਨਵਲ੍ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਸ ਪ੍ਰਲੇਪਃ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਨੁਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਦੇਹਸ੍ਯ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਦੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵੇਤਿ ਵਿਸਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ; ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਬਹੁਲੇ ਕਫਬਹੁਲੇ ਵਾ ਉਸ੍ਣਃ, ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਬਹੁਲੇ ਸ਼ੀਤਃ| ਬਹਲਃ ਸ੍ਥੂਲਃ, ਏਤੇਨ ਯਸ੍ਤੁ ਕਲ੍ਕਃ ਪਿਣ੍ਡੀਕਤ੍ਯ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਰਿ ਦੀਯਤੇ ਸ ਪ੍ਰਦੇਹਃ| ‘ਉਸ੍ਣਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ‘ਪ੍ਰਲੇਪਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰਾਲੇਪਨਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪ੍ਰਦੇਹ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਦੇਹਸ੍ਥਾਨੇ ਆਲੇਪਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਆਲੇਪਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਾਕ੍ਸਤੇਸੁ ਵ੍ਰਣਵ੍ਰਣਸ਼ੋਫੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਯਾਨ੍ਤਰੇਣਾਲੇਪਸ੍ਯ ਨਾਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ| ਭੂਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ| ਨਿਰੁਦ੍ਧਾ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ‘ਨਿਰੋਧ੍ਯਾਲੇਪਨਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਕਲ੍ਕਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਲੇਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਆਹ- ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ੍ਰਾਵਸਨ੍ਨਿਰੋਧ ਇਤਿ ਆਸ੍ਰਾਵੋ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਅਨਨ੍ਤਰ੍ਦੋਸਤੇਤਿ ਦੋਸੋਤ੍ਰ ਪੂਯਃ, ਤੇਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਪੂਯਵਰ੍ਜਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਵ੍ਰਣਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਨਿਵਤ੍ਤਿਃ; ਚਕਾਰਾਦ੍ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੬||
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਸ਼ੋਫੇਸੁ ਹਿਤਮਾਲੇਪਨਂ ਭਵੇਤ੍ |
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਪਹਮ੍ ||੭||
ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਮੇਵਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਮਾਂਸਰਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍ |
ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਰੁਜਾਕਣ੍ਡੂਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੮||
ਮਰ੍ਮਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯੇ ਰੋਗਾ ਗੁਹ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਤਥਾ ਨਣਾਮ੍ |
ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਯ ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਲੇਪਨਂ ਭਿਸਕ੍ ||੯||
(ਸਡ੍ਭਾਗਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ੍ਨੇਹਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਂ ਤੁ ਵਾਤਿਕੇ |
ਅਸ੍ਟਭਾਗਂ ਤੁ ਕਫਜੇ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍) ||੧੦||
View original
अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत् |
यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम् ||७||
त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम् |
दाहप्रशमनं श्रेष्ठं रुजाकण्डूविनाशनम् ||८||
मर्मदेशेषु ये रोगा गुह्येष्वपि तथा नृणाम् |
संशोधनाय तेषां हि कुर्यादालेपनं भिषक् ||९||
(षड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके |
अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत्) ||१०||
ਆਲੇਪਸ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਸਯੇ ਕਾਲਾਵਧਿਮਾਹ- ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸ੍ਵਾਲੇਪਨਂ ਹਿਤਂ, ਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਦੇਹ ਏਵ, ਯਸ੍ਯ ‘ਉਪਨਾਹ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਯਦਾਲੇਪਨਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਂ ਭਵੇਤ੍ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਪਹਮਿਤਿ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਸ੍ਯ, ਰੁਜਾ ਵਾਤਸ੍ਯ, ਏਤਾ ਅਪਹਨ੍ਤਿ| ਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਸਾਦਨਤ੍ਵਮਾਲੇਪਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਮੇਵਾਗ੍ਰ੍ਯਮਿਤਿ|- ਅਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਪਹਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸ਼੍ਲੋਕੇ ਦਾਹਾਦੀਨਾਂ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਦਿਹ ਪੁਨਃ ਪਾਠੋ ਦੂਸ੍ਯਕਤਾ ਅਪਿ ਦਾਹਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍||੭-੧੦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਹਿਸਾਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮੋਤ੍ਸੇਧਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ||੧੧||
View original
तस्य प्रमाणं महिषार्द्रचर्मोत्सेधमुपदिशन्ति ||११||
ਤਨੁਤ੍ਵਮਾਲੇਪਸ੍ਯ ਗੁਣਃ, ਤਨੁਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਦੇਹਸ੍ਤੁ ਮਹਿਸਾਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ੍ਥੂਲ ਇਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਤਨੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦੇਹਗੁਣਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਪ੍ਰਦੇਹਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍||੧੧||
Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15
ਨ ਚਾਲੇਪਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ , ਮਾ ਭੂਚ੍ਛੈਤ੍ਯਵਿਹਤੋਸ੍ਮਣਸ੍ਤਦਨਿਰ੍ਗਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ||੧੨||
ਪ੍ਰਦੇਹਸਾਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਤੁ ਹਿਤਮਾਲੇਪਨਂ ਦਿਵਾ |
ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥੇ ਸਵਿਸੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੩||
ਨ ਚ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਲੇਪਂ ਕਦਾਚਿਦਵਚਾਰਯੇਤ੍ |
ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਲੇਪਂ ਚ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ||੧੪||
ਊਸ੍ਮਾਣਂ ਵੇਦਨਾਂ ਦਾਹਂ ਘਨਤ੍ਵਾਜ੍ਜਨਯੇਤ੍ ਸ ਹਿ |
ਨ ਚ ਤੇਨੈਵ ਲੇਪੇਨ ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਦਾਪਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ |
ਸ਼ੁਸ੍ਕਭਾਵਾਤ੍ਸ ਨਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਸ੍ਯਾਦਪਾਰ੍ਥਕਃ ||੧੫||
View original
न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत , मा भूच्छैत्यविहतोष्मणस्तदनिर्गमाद्विकारप्रवृत्तिरिति ||१२||
प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा |
पित्तरक्ताभिघातोत्थे सविषे च विशेषतः ||१३||
न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत् |
उपर्युपरि लेपं च न कदाचित् प्रदापयेत् ||१४||
ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत् स हि |
न च तेनैव लेपेन प्रदेहं दापयेत् पुनः |
शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तोऽपि स्यादपार्थकः ||१५||
ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਕਾਲੇ ਆਲੇਪਾਵਚਾਰਣਵਿਧਿਨਿਸੇਧੇ, ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਚ ਦੋਸਮਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨਾਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਸੂਚ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਵਾਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਪਾਕਿਸ਼ੋਥੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਦੇਹ ਉਪਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਤਥਾ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ੋਥੇ ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਦੇਯ ਏਵ, ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਕਲ੍ਕੋਪਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਾਤਵ੍ਯ ਇਤਿ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਸ਼ੋਥੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੇ ਚ ਸ਼ਤਧੌਤਘਤਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿ ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਵਿਹਤੋਸ੍ਮਣ ਇਤਿ ‘ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਦਨਿਰ੍ਗਮਾਤ੍ ਸ਼ੋਫੋਸ੍ਮਾਨਿਃਸਰਣਾਤ੍| ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ| ਸ਼ੈਤ੍ਯਰੁਦ੍ਧਰੋਮਕੂਪਤ੍ਵਾਦਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਨੂਸ੍ਮਾ ਆਲੇਪੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਨੀਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੋਫਂ ਪਚਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਭਿਃ ਸਿਰਾਮੁਖੈਸ਼੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਬਹੁਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸੁ ਨਿਬਨ੍ਧਪਾਠਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਪਾਠਕ੍ਰਮੋਧਿਕਸ਼੍ਚ ਪਾਠੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ; ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ- “ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਹਿਸਾਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮੋਤ੍ਸੇਧਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਨ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪੀਡਯਿਤਵ੍ਯਾਤ੍; ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਹ੍ਯਪਾਰ੍ਥੋ ਰੁਕ੍ਕਰਸ਼੍ਚ| ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਆਲੇਪਃ ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਲੇਪਸ਼੍ਚ| ਤੇਸਾਮਨ੍ਤਰਂ- ਆਲੇਪਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਨੁਰਵਿਸ਼ੋਸੀ ਵਿਸ਼ੋਸੀ ਚ, ਪ੍ਰਦੇਹਸ੍ਤੂਸ੍ਣਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵਾ ਬਹੁਲੋ ਬਹੁਰਵਿਸ਼ੋਸੀ ਚ, ਮਧ੍ਯਮੋ ਲੇਪ ਇਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਕਦਾਲੇਪਃ; ਪ੍ਰਲੇਪੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣਃ ਸ਼ੋਫਵੇਦਨਾਪਹਸ਼੍ਚ, ਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗਃ ਕ੍ਸਤਾਕ੍ਸਤੇਸੁ; ਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਤੇਸੂਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਭੂਯਃ ‘ਕਲ੍ਕ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਲਭਤੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਲੇਪਨਸਞ੍ਜ੍ਞਃ, ਤੇਨਾਸ੍ਰਾਵਸਨ੍ਨਿਰੋਧੋ ਮਦੁਤਾ ਪੂਤਿਮਾਂਸਾਪਕਰ੍ਸਣਮਨਨ੍ਤਰ੍ਦੋਸਤਾ ਵ੍ਰਣਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ| ਉਭਯਗੁਣੋ ਲੇਪਃ| ਨ ਚਾਲੇਪਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਮਾਭੂਚ੍ਛੈਤ੍ਯਵਿਹਤੋਸ੍ਮਣਸ੍ਤਦਨਿਰ੍ਗਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਮੇਵਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਮਾਂਸਰਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍| ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਤੋਦਕਣ੍ਡੂਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍|| ਮਰ੍ਮਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯੇ ਰੋਗਾ ਗੁਹ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਤਥਾ ਨਣਾਮ੍| ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਯ ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਲੇਪਨਂ ਭਿਸਕ੍|| ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਸ਼ੋਥੇਸੁ ਹਿਤਮਾਲੇਪਨਂ ਭਵੇਤ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍|| ਸਡ੍ਭਾਗਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ੍ਨੇਹਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਂ ਤੁ ਵਾਤਿਕੇ| ਅਸ੍ਟਭਾਗਂ ਤੁ ਕਫਜੇ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਅਯਂ ਪਾਠੋ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇਸੁ ਪੁਸ੍ਤਕੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਪਠ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਭਿਃ ਕ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ; ਨ ਤ੍ਵਯਂ ਪਠਨੀਯਃ; ਪਠਨੀਯਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਪਾਠ ਏਵ, ਸਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਸਮ੍ਮਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੨-੧੫||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕ੍ਸੌਮਕਾਰ੍ਪਾਸਾਵਿਕਦੁਕੂਲਕੌਸ਼ੇਯਪਤ੍ਰੋਰ੍ਣਚੀਨਪਟ੍ਟਚਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਵਲ੍ਕਲਾਲਾਬੂਸ਼ਕਲਲਤਾਵਿਦਲਰਜ੍ਜੁਤੂਲਫਲਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਲੌਹਾਨੀਤਿ ; ਤੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਾਲਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯੋਪਯੋਗਃ; ਪ੍ਰਕਰਣਤਸ਼੍ਚੈਸਾਮਾਦੇਸ਼ਃ ||੧੬||
View original
अत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्रव्याण्युपदेक्ष्यामः; तद्यथा- क्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबूशकललताविदलरज्जुतूलफलसन्तानिकालौहानीति ; तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः; प्रकरणतश्चैषामादेशः ||१६||
ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੂਯਤੇ, ਸ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਧੀਨਃ, ਅਤਸ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਕ੍ਸੌਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੌਮਮ੍ ਅਤਸੀਤਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ਵ੍ਯੂਤਂ, ਅਨ੍ਯੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮਾਹੁਃ; ਕਾਰ੍ਪਾਸਂ ਕਾਰ੍ਪਾਸਤਨ੍ਤੁਰਚਿਤਮ੍; ਆਵਿਕਮ੍ ਉਰਭ੍ਰਰੋਮਵ੍ਯੂਤਂ; ਦੁਕੂਲਂ ਪਟ੍ਟਵਸ੍ਤ੍ਰਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਵਲ੍ਕਲਮਾਹੁਃ; ਕੌਸ਼ੇਯਂ ਕੋਸ਼ਕਾਰਕਮਿਲਾਲੋਦ੍ਭੂਤਂ, ਯਤ੍ ‘ਤ੍ਰਸਰ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਪਤ੍ਰੋਰ੍ਣੋ ਰਲ੍ਲੂਕਾਖ੍ਯਃ ਕਮ੍ਬਲਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਯੈਰ੍ਹਰਿਤਾਦੀਨਿ ਦੇਵਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਪਤ੍ਰੋਰ੍ਣਾਃ’, ‘ਧੌਤਕੌਸ਼ੇਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ, ‘ਮਾਗਧਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦਿਦੇਸ਼ੇਸੁ ਨਾਗਵਕ੍ਸਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਕ੍ਸਾਸ੍ਤਤ੍ਪਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਜਾਤੈਰ੍ਹਰਿਤਤਨ੍ਤੁਭਿਰੂਰ੍ਣਾਰੂਪੈਰ੍ਵਯਤੇ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਪਤ੍ਰੋਰ੍ਣਮ੍’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ਚੀਨਪਟ੍ਟਂ ਚੀਨਦੇਸ਼ ਏਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਜਨਾਸ੍ਤੁ ‘ਚੀਨਯੁਗਪਟ੍ਟਮ੍’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਸ ਚ ਪਤ੍ਰੋਰ੍ਣਸ੍ਯੈਵ ਭੇਦਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਨੇਤ੍ਰਮਾਹੁਃ; ਚਰ੍ਮ ਏਣਾਦੀਨਾਮ੍, ਅਪਰੇ ਚਰ੍ਮਵਦ੍ਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਅਥਵਾ ਸੁਵਰ੍ਣਪਿਸ੍ਟਿਕਾਲਿਪ੍ਤਚਰ੍ਮਤਨ੍ਤੁਭਿਸ੍ਤੁਰੁਸ੍ਕੈਰ੍ਯਾਨਿ ਵਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਚਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਬਾਹ੍ਯਵਲ੍ਕਲਮਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਧ੍ਯਂ ਯਦ੍ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਵਲ੍ਕਲਮ੍; ਅਲਾਬੂਸ਼ਕਲਂ ਤੁਮ੍ਬੀਫਲਕਰ੍ਪਰਿਕਾ; ਲਤਾਵਿਦਲਂ ਸ਼੍ਯਾਮਲਤਾਦਿਪਾਟਿਤਾਰ੍ਧਂ; ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਦਲਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚਰ੍ਮਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਦਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਂਸ਼ਵੇਤ੍ਰਾਦਿਕਮ੍ਬਿਕਾਮਾਹੁਃ; ਲਤਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਲਤਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਰਜ੍ਜੁਰ੍ਮੁਞ੍ਜਬਲ੍ਵਜਾਦਿਵਲਿਤਃ; ਤੂਲਫਲਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਫਲਾਦਿ; ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਕ੍ਸੀਰਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਕੁਸ਼ਲਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਕੁਸ਼ਲਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਕੋਲਿਕਵਤ੍ਤਿਃ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਤਨ੍ਤੁਰਚਿਤਾ ‘ਵਯ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਮਰ੍ਕਟਵਾਸਂ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ; ਲੋਹਾਨਿ ਸੁਵਰ੍ਣਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਦੀਨਿ| ਕ੍ਵ ਪੁਨਸ੍ਤੇਸਾਮੁਪਯੋਗ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸੌਮਾਦੀਨਾਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਾਲਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯੋਪਯੋਗ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਾਲਂ ਚ ਸ਼ੀਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਘਨਾਨਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਰਕ੍ਤਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਕਾਲਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਤਨੂਨਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਚਕਾਰਾਦ੍ਗਾਢਸ੍ਥਾਨਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਘਨਾਨਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਤਨੂਨਾਮੁਪਯੋਗ ਇਤਿ| ਵਰ੍ਗੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਪ੍ਰਕਰਣਤਸ਼੍ਚੈਸਾਮਾਦੇਸ਼ ਇਤਿ|- ਪ੍ਰਕਰਣਤਃ ਪ੍ਰਕਰਣਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ, ਏਸਾਂ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਾਦੇਸ਼ਨਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਰ੍ਪਾਦਿਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਰਿਸ੍ਟਾਬਨ੍ਧੋ ਰਕ੍ਸਾ(ਜ੍ਵਾ)ਦਿਭਿਃ, ਰਕ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਰਕ੍ਤਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਯਾ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਪਾਟਿਤਸ਼੍ਯਾਮਲਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਭਗ੍ਨਸਨ੍ਧਾਨਾਯ ਬਨ੍ਧਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਲੌਹੈਃ ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਤ੍ਰਪ੍ਵਾਦਿਭਿਰਰ੍ਬੁਦਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨ੍, ਅਲਾਬੁਸ਼ਕਲੇਨ ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍; ਏਵਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਯਥਾਰ੍ਹਮਾਦੇਸ਼ਨਮ੍||੧੬||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ਼ਦਾਮਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਨੁਵੇਲ੍ਲਿਤਮੁ(ਪ੍ਰ)ਤੋਲੀਮਣ੍ਡਲਸ੍ਥਗਿਕਾਯਮਕਖਟ੍ਵਾਚੀਨਵਿਬਨ੍ਧਵਿਤਾਨਗੋਫਣਾਃ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀ ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾਃ |
ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੧੭||
View original
तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितमु(प्र)तोलीमण्डलस्थगिकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दश बन्धविशेषाः |
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||१७||
ਇਦਾਨੀਂ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਮਾਕਾਰਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਨਾਮ੍ਨੈਵ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਾਕਤੀਰ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯਤ੍ਰੈਵ ਸਮ੍ਯਗਾਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨਾਯ ਸ਼੍ਲੋਕੈਰੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- “ਪੂਰਯਿਤ੍ਵੌਸਧੈਰ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕੋਸ਼ਕਾਕਤਿਃ| ਕੋਸ਼ਕਾਖ੍ਯਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ, ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਬਨ੍ਧਨਵਰ੍ਜਿਤਃ|| ਦਾਮਾਕਤਿਂ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਾਂ ਦਾਮਾਖ੍ਯਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪੁਨਃ| ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਕਤਿਮਾਸੀਵ੍ਯ , ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਵੇਸ੍ਟ੍ਯ ਬਧ੍ਯਤੇ|| ਅਨੁਵੇਲ੍ਲਿਤਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਮੁਤੋਲੀਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ਣੁ| ਬਹ੍ਵਙ੍ਘ੍ਰਿਰ੍ਮੁਟਿਕਾਕਾਰੋ ਜਾਲਵਦ੍ਬਹੁਰਨ੍ਧ੍ਰਕਃ|| ਮੁਤੋਲੀਬਨ੍ਧ ਏਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮਤਃ ਸ਼ਣੁ| ਗੋਤੁਣ੍ਡਿਕਾਂ ਚਾਲਨੀਂ ਚ ਤਾਮੇਵਾਹੁਰ੍ਭਿਸਗ੍ਵਰਾਃ|| ਮਣ੍ਡਲਂ ਵੇਸ੍ਟਨਾਕਾਰਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਸ੍ਥਗਿਕਾਂ ਪੁਨਃ | ਸ੍ਥਗਿਕਾਮਿਵ ਚਾਪੂਰ੍ਯ ਭੇਸਜੈਃ ਪਟ੍ਟਕੇਨ ਚ|| ਬਧ੍ਯਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰੋ ਯਮਲਵ੍ਰਣਯੋਸ੍ਤੁ ਯਃ| ਬਨ੍ਧਂ ਯਮਕਨਾਮਾਨਂ ਭਿਸਜੋ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ ਤਮ੍|| ਖਟ੍ਵਾਕਾਰਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਃ ਖਟ੍ਵਾਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਚੀਨਬਨ੍ਧਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਚ੍ਚੀਰਾਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਵਤਮ੍| ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਵਿਵਿਧੋ ਬਨ੍ਧਃ ਸ ਚ ਸਟ੍ਚੀਨ੍ਧਿ(ਰਿ)ਕਾਯੁਤਃ || ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਿਤਾਨਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਵਿਤਾਨਾਕਾਰਸਂਯੁਤਃ| ਪਾਸਾਣਗੁਡਕੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਕਾਰਿਣੀਂ ਗੋਫਣਾਂ ਵਿਦੁਃ|| ਤਦਾਕਤਿਂ ਭਿਸਕ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗੋਫਣਾਂ, ਪਞ੍ਚਕਮ੍ਬਿਭਿਃ| ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀਂ ਤੁ ਵਤਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਨਾਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ”- ਇਤਿ||੧੭||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ਼ਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਸੁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਦਾਮ ਸਮ੍ਬਾਧੇਙ੍ਗੇ, ਸਨ੍ਧਿਕੂਰ੍ਚਕਭ੍ਰੂਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਤਲਕਰ੍ਣੇਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ, ਅਨੁਵੇਲ੍ਲਿਤਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ, ਗ੍ਰੀਵਾਮੇਢ੍ਰਯੋਃ ਮੁ(ਪ੍ਰ)ਤੋਲੀਂ, ਵਤ੍ਤੇਙ੍ਗੇ ਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਮੇਢ੍ਰਾਗ੍ਰੇਸੁ ਸ੍ਥਗਿਕਾਂ, ਯਮਲਵ੍ਰਣਯੋਰ੍ਯਮਕਂ, ਹਨੁਸ਼ਙ੍ਖਗਣ੍ਡੇਸੁ ਖਟ੍ਵਾਮ੍, ਅਪਾਙ੍ਗਯੋਸ਼੍ਚੀਨਂ, ਪਸ੍ਠੋਦਰੋਰਃਸੁ ਵਿਬਨ੍ਧਂ, ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਵਿਤਾਨਂ, ਚਿਬੁਕਨਾਸੌਸ੍ਠਾਂਸਬਸ੍ਤਿਸੁ ਗੋਫਣਾਂ, ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀਮਿਤਿ; ਯੋ ਵਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸੁਨਿਵਿਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੧੮||
View original
तत्र कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्, दाम सम्बाधेऽङ्गे, सन्धिकूर्चकभ्रूस्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकं, अनुवेल्लितं शाखासु, ग्रीवामेढ्रयोः मु(प्र)तोलीं, वृत्तेऽङ्गे मण्डलम्, अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां, यमलव्रणयोर्यमकं, हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम्, अपाङ्गयोश्चीनं, पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं, मूर्धनि वितानं, चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां, जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति; यो वा यस्मिन् शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् विदध्यात् ||१८||
ਬਨ੍ਧਵਿਸਯਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਬਨ੍ਧੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਪਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਭਿਃ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦਾਮ ਸਮ੍ਬਾਧੇਙ੍ਗੇ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਟੇਙ੍ਗੇ| ਸਨ੍ਧਿਕੂਰ੍ਚਕਭ੍ਰੂਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਤਲਕਰ੍ਣੇਸ੍ਵਿਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਰ੍ਮੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦੁਭਯਤਃ ਕੂਰ੍ਚਕਃ, ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤਿ ਮਰ੍ਮ; ਭ੍ਰੂਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਅਨ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤਲਮਿਹ ਹਸ੍ਤਪਾਦਤਲਮ੍| ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵਿਤਿ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਕ੍ਥਿਬਾਹੁਸੁ| ਬਾਹੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰੋਰੁਪਸ੍ਠਾਦਿਕਂ ਵਤ੍ਤਮਙ੍ਗਮ੍| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਮੇਢ੍ਰਾਗ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਗ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਹਨੁਸ਼ਙ੍ਖਗਣ੍ਡੇਸ੍ਵਿਤਿ ਹਨੁਰ੍ਮੁਖਸਨ੍ਧਿਃ, ਸ਼ਙ੍ਖੋ ਭ੍ਰੂਕਰ੍ਣਯੋਰਨ੍ਤਰਂ, ਗਣ੍ਡੋ ਗਲ੍ਲਃ| ਅਪਾਙ੍ਗਯੋਸ਼੍ਚੀਨਮਿਤਿ ਅਪਾਙ੍ਗਯੋਰ੍ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰਦੇਸ਼ਯੋਃ| ਹਦਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਾਦਧਸ੍ਤਾਦੁਰਃ| ਮੂਰ੍ਧਾ ਮਸ੍ਤਕਮ੍| ਚਿਬੁਕਨਾਸੌਸ੍ਠਾਂਸਬਸ੍ਤਿਸੁ ਗੋਫਣਾਮਿਤਿ ਚਿਬੁਕਮੋਸ੍ਠਾਧੋ ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਪਿਣ੍ਡਿਕਾ , ਅਂਸੋ ਬਾਹੁਸ਼ਿਰਃ, ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ| ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਾਦੁਪਰਿ| ਆਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰਾਤ੍ ‘ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਨਿਯਮਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਸ਼ੇਨ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੋ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਨਿਵਿਸ੍ਟਃ ਸ਼ੋਭਨਾਕਾਰਃ||੧੮||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ ||੧੯||
View original
यन्त्रणमूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||१९||
ਬਨ੍ਧੋ ਮਦੁਸਮਾਵਗਾਢਭੇਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ, ਸ ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਮਨ੍ਤਰੇਣ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਅਤੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚੇਤਿ| ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਂ ਪਟ੍ਟਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਬਨ੍ਧਨਂ, ਤਚ੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਵ੍ਰਣਾਕਤੀਨਾਂ ਨਾਨਾਵਿਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਕਾਰ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਭੇਦਾਨੇਵ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ||੧੯||
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰ ਘਨਾਂ ਕਵਲਿਕਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪਰਿਕ੍ਸੇਪਮਜੁਮਨਾਵਿਦ੍ਧਮਸਙ੍ਕੁਚਿਤਂ ਮਦੁ ਪਟ੍ਟਂ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ |
ਨ ਚ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਰਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਬਾਧਕਰਂ ਚ ||੨੦||
View original
तत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपमृजुमनाविद्धमसङ्कुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात् |
न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च ||२०||
ਬਨ੍ਧਾਵਚਾਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇ| ਘਨਾਂ ਕਵਲਿਕਾਮਿਤਿ ਔਸਧਵਸ੍ਤ੍ਰਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਯਾ ਦੀਯਤੇ ਔਸਧਸਂਸ੍ਥਾਪਨਾਰ੍ਥਮੌਦੁਮ੍ਬਰਾਦਿਤ੍ਵਕ੍ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾ, ਸਾ ‘ਕਵਲਿਕਾ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਦੁਕਰ੍ਪਟਵਿਰਚਿਤਾਂ ਕਵਲਿਕਾਮਾਹੁਃ| ਵਾਮਹਸ੍ਤਪਰਿਕ੍ਸੇਪਮਿਤਿ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪਰਿਕ੍ਸੇਪਾਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਰਚਿਤੋ ਬਨ੍ਧੋ ਮਙ੍ਗਲਮਾਵਹਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਪਟ੍ਟੇ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪਰਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣਹਸ੍ਤੇਨ ਸਾਧੁ ਬਨ੍ਧੋ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਪਰਿਕ੍ਸੇਪਾਵੁਭਾਵਪਿ ਵਿਸਯੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੌ,ਕ੍ਰਿਯਾਸੌਕਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪਰਿਕ੍ਸੇਪ ਉਕ੍ਤਃ| ਜੁਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸਮ੍| ਅਨਾਵਿਦ੍ਧਮ੍ ਅਨਾਕੁਲਿਤਮ੍, ਅਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਪਰੇ| ਅਸਙ੍ਕੁਚਿਤਂ ਵਲਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਮਦੁ ਕੋਮਲਮ੍| ਵਾਮਹਸ੍ਤਪਰਿਕ੍ਸੇਪਰ੍ਜੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਪਟ੍ਟਂ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਬਧ੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਬਾਧਕਾਰਂ ਚੇਤਿ ਆ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਪੀਡਾਕਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਚ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ੍ਤਥਾ ਪਸ੍ਠੇਪਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਬਾਧਕਰਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ||੨੦||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ਨ ਚ ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧੇ ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਅਤਿਰੂਕ੍ਸੇ ਵਿਸਮੇ ਵਾ ਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਯਸ੍ਮਾਦਤਿਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦੋ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਦੋ, ਦੁਰ੍ਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਘਰ੍ਸਣਮਿਤਿ ||੨੧||
View original
न च विकेशिकौषधे अतिस्निग्धे अतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीत; यस्मादतिस्नेहात् क्लेदो, रौक्ष्याच्छेदो, दुर्न्यासाद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति ||२१||
ਤਤ੍ਰੌਸਧਕਲ੍ਕਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਯੋਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਾਵਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧੇ ਇਤਿ ਤਿਲਕਲ੍ਕਮਧੁਘਤਾਕ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਾ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਵਿਕੇਸ਼ਿਕਾ, ਸਾ ਚ ਪੂਤਿਮਾਂਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗਗਤਿਪੂਯਗਰ੍ਭੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ; ਔਸਧਮਿਹ ਔਸਧਕਲ੍ਕਃ, ਸ ਚ ਕੇਵਲਕਲ੍ਕਃ ਪੂਤਿਮਾਂਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗਗਤ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਤਰਪੂਯਵਰ੍ਜਿਤੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਦੀਯਤੇ; ਏਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਵ੍ਰਣੇਸੁ ਪੁਨਰ੍ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧਕਲ੍ਕਯੋਰੁਭਯੋਰਪ੍ਯੁਪਯੋਗਃ| ਵਿਸਮੇ ਦੁਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵਿਸਮੇ’ ਇਤਿ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧਯੋਰਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਤਿਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਯੋਰ੍ਦੋਸਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਯਸ੍ਮਾਦਤਿਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦ ਇਤਿ|- ਕ੍ਲੇਦੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਛੇਦਃ ਸਂਹਤਯੋਰ੍ਵ੍ਰਣੌਸ੍ਠਯੋਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾਕਰਣਮ੍| ਦੁਰ੍ਨ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍| ਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਮ ਵ੍ਰਣਮੁਖਮ੍| ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਪਾਤਨਿਕਾਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਤਿ- “ਅਤਿਸ੍ਨੇਹਾਤਿਰੂਕ੍ਸਯੋਰ੍ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧਯੋਰ੍ਦੋਸਂ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਤੋ ਗੁਣਂ ਚ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਅਤਿਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਦੋ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗੁਪਰੋਹ” ਇਤਿ||੨੧||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ- ਗਾਢਃ, ਸਮਃ, ਸ਼ਿਥਿਲ ਇਤਿ ||੨੨||
View original
तत्र व्रणायतनविशेषाद्बन्धविशेषस्त्रिविधो भवति- गाढः, समः, शिथिल इति ||२२||
ਇਦਾਨੀਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਕਮਪਿ ਬਨ੍ਧਂ ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਾਯਤਨਂ ਸ੍ਥਾਨਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਕਂ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਗਾਢਾਦਯੋ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਦੋਸਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਾਦਪ੍ਯਗ੍ਰੇ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਕਾਲਾਵਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਚ੍ਯਾਵਿਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਦੋਸਕਾਲੌ ਹਿ ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਤ੍ਰਕਰਾਵਿਤਿ ਨ ਪਥਗੁਕ੍ਤੌ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਚਕਾਰੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਨਾਨੁਕ੍ਤਦੋਸਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਅਨ੍ਯੇਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ‘ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾਰਬ੍ਧਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤਥਾਯਤਨਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਕਾਨਾਂ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ| ‘ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਂ ਵ੍ਰਣਾਕਾਰੋ ਵ੍ਰਣਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਇਦਂ ਚਾਸਙ੍ਗਤਮੇਵੇਤਿ||੨੨||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
ਪੀਡਯਨ੍ਨਰੁਜੋ ਗਾਢਃ ਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਸ਼ਿਥਿਲਃ ਸ੍ਮਤਃ |
ਨੈਵ ਗਾਢੋ ਨ ਸ਼ਿਥਿਲਃ ਸਮੋ ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੨੩||
View original
पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः |
नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः ||२३||
ਗਾਢਾਦਿਬਨ੍ਧਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪੀਡਯਨ੍ਨਰੁਜੋ ਗਾਢ ਇਤਿ|- ਗਾਢੋ ਬਨ੍ਧਃ ਪੀਡਯਨ੍ਨਪ੍ਯਵਗਾਢਮਾਨੋਪਿ ਨ ਰੁਜਤਿ| ਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਅਨਵਗਾਢਕਃ||੨੩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਫਿਕ੍ਕੁਕ੍ਸਿਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣੋਰੁਸ਼ਿਰਃਸੁ ਗਾਢਃ, ਸ਼ਾਖਾਵਦਨਕਰ੍ਣਕਣ੍ਠਮੇਢ੍ਰਮੁਸ੍ਕਪਸ੍ਠਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰੋਰਃਸੁ ਸਮਃ, ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਚ ਸ਼ਿਥਿਲ ਇਤਿ ||੨੪||
View original
तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः, शाखावदनकर्णकण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः, अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति ||२४||
ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫਿਚੌ ਕਟਿਪ੍ਰੋਥੌ, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣ ਊਰੁਸਨ੍ਧਿਃ, ਮਢ੍ਰੋ ਮੇਹਨਂ, ਮੁਸ੍ਕੋਣ੍ਡਕੋਸਃ||੨੪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਗਾਢਸ੍ਥਾਨੇ ਸਮਂ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਸਮਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਿਥਿਲਂ, ਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇ ਨੈਵ; ਏਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇ ਸਮਂ, ਸਮਸ੍ਥਾਨੇ ਗਾਢਂ, ਗਾਢਸ੍ਥਾਨੇ ਗਾਢਤਰਂ; ਏਵਂ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟਂ ਚ ||੨੫||
View original
तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात्, समस्थाने शिथिलं, शिथिलस्थाने नैव; एवं शोणितदुष्टं च; श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं, समस्थाने गाढं, गाढस्थाने गाढतरं; एवं वातदुष्टं च ||२५||
ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਸ਼ਰਦਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਦ੍ਵਿਰਹ੍ਨੋ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਰਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰੁਤਮਪ੍ਯੇਵਂ; ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਹੇਮਨ੍ਤਵਸਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍ , ਵਾਤੋਪਦ੍ਰੁਤਮਪ੍ਯੇਵਮ੍ |
ਏਵਮਭ੍ਯੂਹ੍ਯ ਬਨ੍ਧਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੨੬||
View original
तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात्, रक्तोपद्रुतमप्येवं; श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस्त्र्यहात् , वातोपद्रुतमप्येवम् |
एवमभ्यूह्य बन्धविपर्ययं च कुर्यात् ||२६||
ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਾਦਪਿ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਰਹ੍ਨੋ ਬਧ੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ਦਿਵਸਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵੌ ਵਾਰੌ ਬਧ੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਮਭ੍ਯੂਹ੍ਯੇਤਿ ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਅਭ੍ਯੂਹ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮਪਿ ਵਿਤਰ੍ਕ੍ਯ, ਬਨ੍ਧਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਬਨ੍ਧਸ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਦ੍ਵ੍ਯਹਾਦ੍ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ਼ਰਦੋਃ, ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਹਰਹਃ, ਵਰ੍ਸਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਦ੍ਵ੍ਯਹੇ ਸਾਯਮਿਤਿ||੨੬||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
ਤਤ੍ਰ, ਸਮਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਗਾਢਂ ਬਦ੍ਧੇ ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧਨੈਰਰ੍ਥਕ੍ਯਂ ਸ਼ੋਫਵੇਦਨਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ਼੍ਚ, ਗਾਢਸਮਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਬਦ੍ਧੇ ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧਪਤਨਂ ਪਟ੍ਟਸਞ੍ਚਾਰਾਦ੍ਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਘਰ੍ਸਣਮਿਤਿ; ਗਾਢਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਸਮਂ ਬਦ੍ਧੇ ਚ ਗੁਣਾਭਾਵ ਇਤਿ ||੨੭||
View original
तत्र, समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादुर्भावश्च, गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विकेशिकौषधपतनं पट्टसञ्चाराद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति; गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे च गुणाभाव इति ||२७||
ਗਾਢਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾਕਤਾਨਾਂ ਬਨ੍ਧਾਨਾਂ ਦੋਸਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਰਾਗਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ; ਗਾਢਬਨ੍ਧਦੋਸੋਯਮ੍||੨੭||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
ਅਵਿਪਰੀਤਬਨ੍ਧੇ ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਸਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਚ ||੨੮||
View original
अविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च ||२८||
ਯਥੋਚਿਤਬਨ੍ਧਗੁਣਮਾਹ- ਅਵਿਪਰੀਤਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੮||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
ਅਬਧ੍ਯਮਾਨੋ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਤਣਕਾਸ੍ਠੋਪਲਪਾਂਸ਼ੁਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰਭਿਹਨ੍ਯਤੇ ਵ੍ਰਣਃ, ਵਿਵਿਧਵੇਦਨੋਪਦ੍ਰੁਤਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਤਾਮੁਪੈਤਿ, ਆਲੇਪਨਾਦੀਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਸਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ||੨੯||
View original
अबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर्विशेषैरभिहन्यते व्रणः, विविधवेदनोपद्रुतश्च दुष्टतामुपैति, आलेपनादीनि चास्य विशोषमुपयान्ति ||२९||
ਬਨ੍ਧਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇ ਦੋਸਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਅਬਧ੍ਯਮਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਂਸ਼ੋ ਵਨਮਕ੍ਸਿਕਾ, ਉਪਲਃ ਪਾਸਾਣਃ, ਪਾਂਸ਼ੁਰ੍ਧੂਲਿਃ, ਆਤਪੋ ਘਰ੍ਮਃ| ਦੁਸ੍ਟਤਾਮੁਪੈਤਿ ਵੈਕਤਂ ਯਾਤਿ||੨੯||
Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31
ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਮਥਿਤਂ ਭਗ੍ਨਂ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਤਿਪਾਤਿਤਮ੍ |
ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਾਸ਼ੁ ਬਨ੍ਧੇਨ ਰੋਹਤਿ ||੩੦||
ਸੁਖਮੇਵਂ ਵ੍ਰਣੀ ਸ਼ੇਤੇ ਸੁਖਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ |
ਸੁਖਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸਂਰੋਹਤਿ ਵ੍ਰਣਃ ||੩੧||
View original
चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम् |
अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति ||३०||
सुखमेवं व्रणी शेते सुखं गच्छति तिष्ठति |
सुखं शय्यासनस्थस्य क्षिप्रं संरोहति व्रणः ||३१||
ਬਨ੍ਧਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਗੁਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਚੂਰ੍ਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਬਹੁਧਾ ਖਣ੍ਡੀਕਤਂ, ਮਥਿਤਂ ਵਿਲੋਡਿਤਂ, ਭਗ੍ਨਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਧਿਚ੍ਯੁਤਮ੍, ਅਤਿਪਾਤਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਮਵਲਮ੍ਬਮਾਨਮ੍| ਛਿਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਦਿਸੁ ਗਮਨਾਗਮਨਸ੍ਥਾਨਸ਼ਯਨੇਸ੍ਵਪਿ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੇਤੇ ਸ੍ਵਪਿਤਿ, ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਭੂਤ ਆਸ੍ਤੇ, ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸੁਖਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ||੩੦-੩੧||
Adhikarana 23 (32) · Śloka 32
ਅਬਨ੍ਧ੍ਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਿਘਾਤਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਯਦਾ ਸ਼ੋਫਦਾਹਪਾਕਰਾਗਤੋਦਵੇਦਨਾਭਿਭੂਤਾਃ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾਃ ਪਾਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਥਿਤਪ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੩੨||
View original
अबन्ध्याः पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्ता यदा शोफदाहपाकरागतोदवेदनाभिभूताः क्षाराग्निदग्धाः पाकात् प्रकुथितप्रशीर्णमांसाश्च भवन्ति ||३२||
ਯੇਸੁ ਬਨ੍ਧ ਏਵਾਨਰ੍ਥਕਰਸ੍ਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਬਨ੍ਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕਦਾ ਪੁਨਰੇਤੇਬਨ੍ਧਨੀਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੋਦਾਖ੍ਯੈਵ ਵੇਦਨਾ ਤਯਾਭਿਭੂਤਾ ਵਾਤਾਨੁਵਿਦ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਬਨ੍ਧੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤੋਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਬਨ੍ਧਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ| ‘ਤੋਦਦਾਹਾਭਿਭੂਤਾ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ‘ਯਦਾ ਚ ਸ਼ੋਫਤੋਦਦਾਹਰਾਗਪਾਕਵੇਦਨਾਭਿਭੂਤਾ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪਾਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਥਿਤਪ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ ਪਾਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਮਾਂਸਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇਪਿ ਨ ਬਨ੍ਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੨||
Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35
ਕੁਸ੍ਠਿਨਾਮਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾਨਾਂ ਪਿਡਕਾ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾਮ੍ |
ਕਰ੍ਣਿਕਾਸ਼੍ਚੋਨ੍ਦੁਰੁਵਿਸੇ ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੩੩||
ਮਾਂਸਪਾਕੇ ਨ ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਦਪਾਕੇ ਚ ਦਾਰੁਣੇ |
ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚਾਪਿ ਵਿਭਜੇਤ੍ਕਤ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੩੪||
ਦੇਸ਼ਂ ਦੋਸਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਵ੍ਰਣਂ ਚ ਵ੍ਰਣਕੋਵਿਦਃ |
ਤੂਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਤਤੋ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੩੫||
View original
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिडका मधुमेहिनाम् |
कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे विषजुष्टाश्च ये व्रणाः ||३३||
मांसपाके न बध्यन्ते गुदपाके च दारुणे |
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत्कृत्याकृत्यांश्च बुद्धिमान् ||३४||
देशं दोषं च विज्ञाय व्रणं च व्रणकोविदः |
ऋतूंश्च परिसङ्ख्याय ततो बन्धान्निवेशयेत् ||३५||
ਉਕ੍ਤਾਨੁਕ੍ਤਮਰ੍ਥਂ ਸੁਖਪਾਠਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕੁਸ੍ਠਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਮਾਂਸਪਾਕੇ ਸਤਿ ਵ੍ਰਣਾ ਨ ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਮਧੁਮੇਹਿਨਾਂ ਪਿਡਕਾ ਇਤਿ ਗੁਦਪਾਕੇ ਚ ਦਾਰੁਣ ਇਤਿ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਤ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾਨ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ | ਦੇਸ਼ਂ ਸ੍ਫਿਕ੍ਕੁਕ੍ਸਿਕਕ੍ਸਾਦਿਕਮ੍| ਦੋਸਂ ਵਾਤਾਦਿਕਮ੍| ਵ੍ਰਣਕੋਵਿਦੋ ਵ੍ਰਣਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਤੂਨ੍ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸਾਧਾਰਣਾਨ੍| ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ| ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੩-੩੫||
Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਾ |
ਯਥਾ ਚ ਬਧ੍ਯਤੇ ਬਨ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਸ਼ੇਸਤਃ ||੩੬||
ਘਨਾਂ ਕਵਲਿਕਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਦੁ ਚੈਵਾਪਿ ਪਟ੍ਟਕਮ੍ |
ਵਿਕੇਸ਼ਿਕਾਮੌਸਧਂ ਚ ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੩੭||
ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਕ੍ਸਿਣੋਤਿ ਚ |
ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਾ ਰੋਪਯਤਿ ਦੁਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਘਰ੍ਸਤਿ ||੩੮||
ਵਿਸਮਂ ਚ ਵ੍ਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ਤਥਾ |
ਯਥਾਵ੍ਰਣਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਯੋਗਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੩੯||
ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਰਕ੍ਤਜੇ ਵਾਪਿ ਸਕਦੇਵ ਪਰਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ |
ਅਸਕਤ੍ ਕਫਜੇ ਵਾਪਿ ਵਾਤਜੇ ਚ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੪੦||
ਤਲੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪੀਡ੍ਯਾਥ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦਨੁਲੋਮਤਃ |
ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਗੂਢਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੪੧||
ਓਸ੍ਠਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਸ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ |
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੋਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ੍ਯਾਭਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਥਿਸੁ ਜਾਨਤਾ ||੪੨||
ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੋ ਨਿਸਣ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਃ |
ਗਚ੍ਛਤੋ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਯਾਨੈਰ੍ਨਾਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਯਤਿ ਸ ਵ੍ਰਣਃ ||੪੩||
ਯੇ ਚ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਾਂਸਸਂਸ੍ਥਾ ਵੈ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵ੍ਰਣਾਃ |
ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਕੋਸ੍ਠਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਗਤਾਸ੍ਤਥਾ ||੪੪||
ਤਥਾਵਗਾਢਗਮ੍ਭੀਰਾਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸਮਸ੍ਥਿਤਾਃ |
ਨੈਤੇ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਤੇ ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੪੫||
View original
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च यन्त्रणा त्रिविधा स्मृता |
यथा च बध्यते बन्धस्तथा वक्ष्याम्यशेषतः ||३६||
घनां कवलिकां दत्त्वा मृदु चैवापि पट्टकम् |
विकेशिकामौषधं च नातिस्निग्धं समाचरेत् ||३७||
प्रक्लेदयत्यतिस्निग्धा तथा रूक्षा क्षिणोति च |
युक्तस्नेहा रोपयति दुर्न्यस्ता वर्त्म घर्षति ||३८||
विषमं च व्रणं कुर्यात् स्तम्भयेत् स्रावयेत्तथा |
यथाव्रणं विदित्वा तु योगं वैद्यः प्रयोजयेत् ||३९||
पित्तजे रक्तजे वाऽपि सकृदेव परिक्षिपेत् |
असकृत् कफजे वाऽपि वातजे च विचक्षणः ||४०||
तलेन प्रतिपीड्याथ स्रावयेदनुलोमतः |
सर्वांश्च बन्धान् गूढान्तान् सन्धींश्च विनिवेशयेत् ||४१||
ओष्ठस्याप्येष सन्धाने यथोद्दिष्टो विधिः स्मृतः |
बुद्ध्योत्प्रेक्ष्याभियुक्तेन तथा चास्थिषु जानता ||४२||
उत्तिष्ठतो निषण्णस्य शयनं चाधिगच्छतः |
गच्छतो विविधैर्यानैर्नास्य दुष्यति स व्रणः ||४३||
ये च स्युर्मांससंस्था वै त्वग्गताश्च तथा व्रणाः |
सन्ध्यस्थिकोष्ठलप्राप्ताश्च सिरास्नायुगतास्तथा ||४४||
तथाऽवगाढगम्भीराः सर्वतो विषमस्थिताः |
नैते साधयितुं शक्या ऋते बन्धाद्भवन्ति हि ||४५||
ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨੋ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕਾਨ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ- ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਂ ਚ ਵ੍ਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਹ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵੇਨ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ਤਥੇਤਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਸ੍ਰਾਵਣਂ ਚੇਹ ਪੂਯਸ੍ਯੈਵੇਤਿ| ਸਕਦੇਵ ਪਰਿਕ੍ਸਿਪੇਦਿਤਿ ਏਕਵਾਰਮੇਵ ਪਟ੍ਟੇਨ ਵੇਸ੍ਟਯੇਦਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਬਨ੍ਧਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਗੁਪ੍ਤਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਓਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਸ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਿਧਿਰੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਪਿ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਸ੍ਮਤਃ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੋਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਜਾਨਤਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਭ੍ਯੂਹ੍ਯਾਸ੍ਥਿਸ੍ਵਪਿ ਸਨ੍ਧਾਨਾਯ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਿਧਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ| ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਗਾਢਤਯਾ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣਾਯਂ ਪਾਠੋਨਾਰ੍ਸ ਏਵ ਕਤਃ, ਤਨ੍ਮਤਾਨੁਸਾਰਿਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵੇਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਲਿਖਿਤੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਵਚਿਦਿਤਿ||੩੬-੪੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਰਣਾਲੇਪਨਬਨ੍ਧਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणालेपनबन्धविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੮||