Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਰਣਾਲੇਪਨਬਨ੍ਧਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਆਲੇਪ ਆਦ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮਃ , ਏਸ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਸ਼੍ਚ, ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤੋ ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਚ ||੩||
View original
अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
आलेप आद्य उपक्रमः , एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च, तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः- ततो बन्धः प्रधानं, तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसन्धिस्थैर्यं च ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਾਲਿਮ੍ਪੇਤ੍ |
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗੌਸਧਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਰੋਮਕੂਪਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਮੁਖੈਰ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ||੪||
View original
तत्र प्रतिलोममालिम्पेत् |
प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठतेऽनुप्रविशति रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश्च सिरामुखैर्वीर्यं प्राप्नोति ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਨ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪੀਡਯਿਤਵ੍ਯਾਤ੍ |
ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਹ੍ਯਪਾਰ੍ਥਕੋ ਰੁਕ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ||੫||
View original
न च शुष्यमाणमुपेक्षेत, अन्यत्र पीडयितव्यात् |
शुष्को ह्यपार्थको रुक्करश्च ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ- ਪ੍ਰਲੇਪਃ, ਪ੍ਰਦੇਹ, ਆਲੇਪਸ਼੍ਚ |
ਪ੍ਰਲੇਪਪ੍ਰਦੇਹਯੋਰਨ੍ਤਰਂ - ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਨੁਰਵਿਸ਼ੋਸੀ ਵਿਸ਼ੋਸੀ ਵਾ; ਪ੍ਰਦੇਹਸ੍ਤੂਸ੍ਣਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵਾ ਬਹਲੋਬਹੁਰਵਿਸ਼ੋਸੀ ਚ; ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਰਾਲੇਪਃ |
ਤਤ੍ਰ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਕਦਾਲੇਪਃ; ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣਃ ਸ਼ੋਫਵੇਦਨਾਪਹਸ਼੍ਚ; ਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗਃ ਕ੍ਸਤਾਕ੍ਸਤੇਸੁ; ਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਤੇਸੂਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਭੂਯਃ ‘ਕਲ੍ਕ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਲੇਪਨਸਞ੍ਜ੍ਞਃ; ਤੇਨਾਸ੍ਰਾਵਸਨ੍ਨਿਰੋਧੋ ਮਦੁਤਾ ਪੂਤਿਮਾਂਸਾਪਕਰ੍ਸਣਮਨਨ੍ਤਰ੍ਦੋਸਤਾ ਵ੍ਰਣਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ||੬||
View original
स त्रिविधः- प्रलेपः, प्रदेह, आलेपश्च |
प्रलेपप्रदेहयोरन्तरं - तत्र प्रलेपः शीतस्तनुरविशोषी विशोषी वा; प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलोऽबहुरविशोषी च; मध्यमोऽत्रालेपः |
तत्र, रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः; प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश्च; तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु; यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः ‘कल्क’ इति सञ्ज्ञां लभते निरुद्धालेपनसञ्ज्ञः; तेनास्रावसन्निरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणमनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश्च भवति ||६||
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਸ਼ੋਫੇਸੁ ਹਿਤਮਾਲੇਪਨਂ ਭਵੇਤ੍ |
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਪਹਮ੍ ||੭||
ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਮੇਵਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਮਾਂਸਰਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍ |
ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਰੁਜਾਕਣ੍ਡੂਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੮||
ਮਰ੍ਮਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯੇ ਰੋਗਾ ਗੁਹ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਤਥਾ ਨਣਾਮ੍ |
ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਯ ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਲੇਪਨਂ ਭਿਸਕ੍ ||੯||
(ਸਡ੍ਭਾਗਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ੍ਨੇਹਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਂ ਤੁ ਵਾਤਿਕੇ |
ਅਸ੍ਟਭਾਗਂ ਤੁ ਕਫਜੇ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍) ||੧੦||
View original
अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत् |
यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम् ||७||
त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम् |
दाहप्रशमनं श्रेष्ठं रुजाकण्डूविनाशनम् ||८||
मर्मदेशेषु ये रोगा गुह्येष्वपि तथा नृणाम् |
संशोधनाय तेषां हि कुर्यादालेपनं भिषक् ||९||
(षड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके |
अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत्) ||१०||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਹਿਸਾਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮੋਤ੍ਸੇਧਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ||੧੧||
View original
तस्य प्रमाणं महिषार्द्रचर्मोत्सेधमुपदिशन्ति ||११||
Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15
ਨ ਚਾਲੇਪਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ , ਮਾ ਭੂਚ੍ਛੈਤ੍ਯਵਿਹਤੋਸ੍ਮਣਸ੍ਤਦਨਿਰ੍ਗਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ||੧੨||
ਪ੍ਰਦੇਹਸਾਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਤੁ ਹਿਤਮਾਲੇਪਨਂ ਦਿਵਾ |
ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥੇ ਸਵਿਸੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੩||
ਨ ਚ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਲੇਪਂ ਕਦਾਚਿਦਵਚਾਰਯੇਤ੍ |
ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਲੇਪਂ ਚ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ||੧੪||
ਊਸ੍ਮਾਣਂ ਵੇਦਨਾਂ ਦਾਹਂ ਘਨਤ੍ਵਾਜ੍ਜਨਯੇਤ੍ ਸ ਹਿ |
ਨ ਚ ਤੇਨੈਵ ਲੇਪੇਨ ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਦਾਪਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ |
ਸ਼ੁਸ੍ਕਭਾਵਾਤ੍ਸ ਨਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਸ੍ਯਾਦਪਾਰ੍ਥਕਃ ||੧੫||
View original
न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत , मा भूच्छैत्यविहतोष्मणस्तदनिर्गमाद्विकारप्रवृत्तिरिति ||१२||
प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा |
पित्तरक्ताभिघातोत्थे सविषे च विशेषतः ||१३||
न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत् |
उपर्युपरि लेपं च न कदाचित् प्रदापयेत् ||१४||
ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत् स हि |
न च तेनैव लेपेन प्रदेहं दापयेत् पुनः |
शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तोऽपि स्यादपार्थकः ||१५||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕ੍ਸੌਮਕਾਰ੍ਪਾਸਾਵਿਕਦੁਕੂਲਕੌਸ਼ੇਯਪਤ੍ਰੋਰ੍ਣਚੀਨਪਟ੍ਟਚਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਵਲ੍ਕਲਾਲਾਬੂਸ਼ਕਲਲਤਾਵਿਦਲਰਜ੍ਜੁਤੂਲਫਲਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਲੌਹਾਨੀਤਿ ; ਤੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਾਲਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯੋਪਯੋਗਃ; ਪ੍ਰਕਰਣਤਸ਼੍ਚੈਸਾਮਾਦੇਸ਼ਃ ||੧੬||
View original
अत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्रव्याण्युपदेक्ष्यामः; तद्यथा- क्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबूशकललताविदलरज्जुतूलफलसन्तानिकालौहानीति ; तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः; प्रकरणतश्चैषामादेशः ||१६||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ਼ਦਾਮਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਨੁਵੇਲ੍ਲਿਤਮੁ(ਪ੍ਰ)ਤੋਲੀਮਣ੍ਡਲਸ੍ਥਗਿਕਾਯਮਕਖਟ੍ਵਾਚੀਨਵਿਬਨ੍ਧਵਿਤਾਨਗੋਫਣਾਃ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀ ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾਃ |
ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੧੭||
View original
तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितमु(प्र)तोलीमण्डलस्थगिकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दश बन्धविशेषाः |
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||१७||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ਼ਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਸੁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਦਾਮ ਸਮ੍ਬਾਧੇਙ੍ਗੇ, ਸਨ੍ਧਿਕੂਰ੍ਚਕਭ੍ਰੂਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਤਲਕਰ੍ਣੇਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ, ਅਨੁਵੇਲ੍ਲਿਤਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ, ਗ੍ਰੀਵਾਮੇਢ੍ਰਯੋਃ ਮੁ(ਪ੍ਰ)ਤੋਲੀਂ, ਵਤ੍ਤੇਙ੍ਗੇ ਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਮੇਢ੍ਰਾਗ੍ਰੇਸੁ ਸ੍ਥਗਿਕਾਂ, ਯਮਲਵ੍ਰਣਯੋਰ੍ਯਮਕਂ, ਹਨੁਸ਼ਙ੍ਖਗਣ੍ਡੇਸੁ ਖਟ੍ਵਾਮ੍, ਅਪਾਙ੍ਗਯੋਸ਼੍ਚੀਨਂ, ਪਸ੍ਠੋਦਰੋਰਃਸੁ ਵਿਬਨ੍ਧਂ, ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਵਿਤਾਨਂ, ਚਿਬੁਕਨਾਸੌਸ੍ਠਾਂਸਬਸ੍ਤਿਸੁ ਗੋਫਣਾਂ, ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀਮਿਤਿ; ਯੋ ਵਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸੁਨਿਵਿਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੧੮||
View original
तत्र कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्, दाम सम्बाधेऽङ्गे, सन्धिकूर्चकभ्रूस्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकं, अनुवेल्लितं शाखासु, ग्रीवामेढ्रयोः मु(प्र)तोलीं, वृत्तेऽङ्गे मण्डलम्, अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां, यमलव्रणयोर्यमकं, हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम्, अपाङ्गयोश्चीनं, पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं, मूर्धनि वितानं, चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां, जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति; यो वा यस्मिन् शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् विदध्यात् ||१८||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ ||੧੯||
View original
यन्त्रणमूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||१९||
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰ ਘਨਾਂ ਕਵਲਿਕਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪਰਿਕ੍ਸੇਪਮਜੁਮਨਾਵਿਦ੍ਧਮਸਙ੍ਕੁਚਿਤਂ ਮਦੁ ਪਟ੍ਟਂ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ |
ਨ ਚ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਰਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਬਾਧਕਰਂ ਚ ||੨੦||
View original
तत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपमृजुमनाविद्धमसङ्कुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात् |
न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च ||२०||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ਨ ਚ ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧੇ ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਅਤਿਰੂਕ੍ਸੇ ਵਿਸਮੇ ਵਾ ਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਯਸ੍ਮਾਦਤਿਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦੋ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਦੋ, ਦੁਰ੍ਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਘਰ੍ਸਣਮਿਤਿ ||੨੧||
View original
न च विकेशिकौषधे अतिस्निग्धे अतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीत; यस्मादतिस्नेहात् क्लेदो, रौक्ष्याच्छेदो, दुर्न्यासाद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति ||२१||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਰਣਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ- ਗਾਢਃ, ਸਮਃ, ਸ਼ਿਥਿਲ ਇਤਿ ||੨੨||
View original
तत्र व्रणायतनविशेषाद्बन्धविशेषस्त्रिविधो भवति- गाढः, समः, शिथिल इति ||२२||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
ਪੀਡਯਨ੍ਨਰੁਜੋ ਗਾਢਃ ਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਸ਼ਿਥਿਲਃ ਸ੍ਮਤਃ |
ਨੈਵ ਗਾਢੋ ਨ ਸ਼ਿਥਿਲਃ ਸਮੋ ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੨੩||
View original
पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः |
नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः ||२३||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਫਿਕ੍ਕੁਕ੍ਸਿਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣੋਰੁਸ਼ਿਰਃਸੁ ਗਾਢਃ, ਸ਼ਾਖਾਵਦਨਕਰ੍ਣਕਣ੍ਠਮੇਢ੍ਰਮੁਸ੍ਕਪਸ੍ਠਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰੋਰਃਸੁ ਸਮਃ, ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਚ ਸ਼ਿਥਿਲ ਇਤਿ ||੨੪||
View original
तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः, शाखावदनकर्णकण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः, अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति ||२४||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਗਾਢਸ੍ਥਾਨੇ ਸਮਂ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਸਮਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਿਥਿਲਂ, ਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇ ਨੈਵ; ਏਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇ ਸਮਂ, ਸਮਸ੍ਥਾਨੇ ਗਾਢਂ, ਗਾਢਸ੍ਥਾਨੇ ਗਾਢਤਰਂ; ਏਵਂ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟਂ ਚ ||੨੫||
View original
तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात्, समस्थाने शिथिलं, शिथिलस्थाने नैव; एवं शोणितदुष्टं च; श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं, समस्थाने गाढं, गाढस्थाने गाढतरं; एवं वातदुष्टं च ||२५||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਸ਼ਰਦਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਦ੍ਵਿਰਹ੍ਨੋ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਰਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰੁਤਮਪ੍ਯੇਵਂ; ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਹੇਮਨ੍ਤਵਸਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍ , ਵਾਤੋਪਦ੍ਰੁਤਮਪ੍ਯੇਵਮ੍ |
ਏਵਮਭ੍ਯੂਹ੍ਯ ਬਨ੍ਧਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੨੬||
View original
तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात्, रक्तोपद्रुतमप्येवं; श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस्त्र्यहात् , वातोपद्रुतमप्येवम् |
एवमभ्यूह्य बन्धविपर्ययं च कुर्यात् ||२६||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
ਤਤ੍ਰ, ਸਮਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਗਾਢਂ ਬਦ੍ਧੇ ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧਨੈਰਰ੍ਥਕ੍ਯਂ ਸ਼ੋਫਵੇਦਨਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ਼੍ਚ, ਗਾਢਸਮਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਬਦ੍ਧੇ ਵਿਕੇਸ਼ਿਕੌਸਧਪਤਨਂ ਪਟ੍ਟਸਞ੍ਚਾਰਾਦ੍ਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਘਰ੍ਸਣਮਿਤਿ; ਗਾਢਸ਼ਿਥਿਲਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਸਮਂ ਬਦ੍ਧੇ ਚ ਗੁਣਾਭਾਵ ਇਤਿ ||੨੭||
View original
तत्र, समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादुर्भावश्च, गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विकेशिकौषधपतनं पट्टसञ्चाराद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति; गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे च गुणाभाव इति ||२७||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
ਅਵਿਪਰੀਤਬਨ੍ਧੇ ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਸਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਚ ||੨੮||
View original
अविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च ||२८||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
ਅਬਧ੍ਯਮਾਨੋ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਤਣਕਾਸ੍ਠੋਪਲਪਾਂਸ਼ੁਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰਭਿਹਨ੍ਯਤੇ ਵ੍ਰਣਃ, ਵਿਵਿਧਵੇਦਨੋਪਦ੍ਰੁਤਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਤਾਮੁਪੈਤਿ, ਆਲੇਪਨਾਦੀਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਸਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ||੨੯||
View original
अबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर्विशेषैरभिहन्यते व्रणः, विविधवेदनोपद्रुतश्च दुष्टतामुपैति, आलेपनादीनि चास्य विशोषमुपयान्ति ||२९||
Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31
ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਮਥਿਤਂ ਭਗ੍ਨਂ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਤਿਪਾਤਿਤਮ੍ |
ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਾਸ਼ੁ ਬਨ੍ਧੇਨ ਰੋਹਤਿ ||੩੦||
ਸੁਖਮੇਵਂ ਵ੍ਰਣੀ ਸ਼ੇਤੇ ਸੁਖਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ |
ਸੁਖਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸਂਰੋਹਤਿ ਵ੍ਰਣਃ ||੩੧||
View original
चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम् |
अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति ||३०||
सुखमेवं व्रणी शेते सुखं गच्छति तिष्ठति |
सुखं शय्यासनस्थस्य क्षिप्रं संरोहति व्रणः ||३१||
Adhikarana 23 (32) · Śloka 32
ਅਬਨ੍ਧ੍ਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਿਘਾਤਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਯਦਾ ਸ਼ੋਫਦਾਹਪਾਕਰਾਗਤੋਦਵੇਦਨਾਭਿਭੂਤਾਃ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾਃ ਪਾਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਥਿਤਪ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੩੨||
View original
अबन्ध्याः पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्ता यदा शोफदाहपाकरागतोदवेदनाभिभूताः क्षाराग्निदग्धाः पाकात् प्रकुथितप्रशीर्णमांसाश्च भवन्ति ||३२||
Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35
ਕੁਸ੍ਠਿਨਾਮਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾਨਾਂ ਪਿਡਕਾ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾਮ੍ |
ਕਰ੍ਣਿਕਾਸ਼੍ਚੋਨ੍ਦੁਰੁਵਿਸੇ ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੩੩||
ਮਾਂਸਪਾਕੇ ਨ ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਦਪਾਕੇ ਚ ਦਾਰੁਣੇ |
ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚਾਪਿ ਵਿਭਜੇਤ੍ਕਤ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੩੪||
ਦੇਸ਼ਂ ਦੋਸਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਵ੍ਰਣਂ ਚ ਵ੍ਰਣਕੋਵਿਦਃ |
ਤੂਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਤਤੋ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੩੫||
View original
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिडका मधुमेहिनाम् |
कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे विषजुष्टाश्च ये व्रणाः ||३३||
मांसपाके न बध्यन्ते गुदपाके च दारुणे |
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत्कृत्याकृत्यांश्च बुद्धिमान् ||३४||
देशं दोषं च विज्ञाय व्रणं च व्रणकोविदः |
ऋतूंश्च परिसङ्ख्याय ततो बन्धान्निवेशयेत् ||३५||
Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਾ |
ਯਥਾ ਚ ਬਧ੍ਯਤੇ ਬਨ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਸ਼ੇਸਤਃ ||੩੬||
ਘਨਾਂ ਕਵਲਿਕਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਦੁ ਚੈਵਾਪਿ ਪਟ੍ਟਕਮ੍ |
ਵਿਕੇਸ਼ਿਕਾਮੌਸਧਂ ਚ ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੩੭||
ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਕ੍ਸਿਣੋਤਿ ਚ |
ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਾ ਰੋਪਯਤਿ ਦੁਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਘਰ੍ਸਤਿ ||੩੮||
ਵਿਸਮਂ ਚ ਵ੍ਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ਤਥਾ |
ਯਥਾਵ੍ਰਣਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਯੋਗਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੩੯||
ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਰਕ੍ਤਜੇ ਵਾਪਿ ਸਕਦੇਵ ਪਰਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ |
ਅਸਕਤ੍ ਕਫਜੇ ਵਾਪਿ ਵਾਤਜੇ ਚ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੪੦||
ਤਲੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪੀਡ੍ਯਾਥ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦਨੁਲੋਮਤਃ |
ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਗੂਢਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੪੧||
ਓਸ੍ਠਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਸ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ |
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੋਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ੍ਯਾਭਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਥਿਸੁ ਜਾਨਤਾ ||੪੨||
ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੋ ਨਿਸਣ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਃ |
ਗਚ੍ਛਤੋ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਯਾਨੈਰ੍ਨਾਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਯਤਿ ਸ ਵ੍ਰਣਃ ||੪੩||
ਯੇ ਚ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਾਂਸਸਂਸ੍ਥਾ ਵੈ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵ੍ਰਣਾਃ |
ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਕੋਸ੍ਠਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਗਤਾਸ੍ਤਥਾ ||੪੪||
ਤਥਾਵਗਾਢਗਮ੍ਭੀਰਾਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸਮਸ੍ਥਿਤਾਃ |
ਨੈਤੇ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਤੇ ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੪੫||
View original
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च यन्त्रणा त्रिविधा स्मृता |
यथा च बध्यते बन्धस्तथा वक्ष्याम्यशेषतः ||३६||
घनां कवलिकां दत्त्वा मृदु चैवापि पट्टकम् |
विकेशिकामौषधं च नातिस्निग्धं समाचरेत् ||३७||
प्रक्लेदयत्यतिस्निग्धा तथा रूक्षा क्षिणोति च |
युक्तस्नेहा रोपयति दुर्न्यस्ता वर्त्म घर्षति ||३८||
विषमं च व्रणं कुर्यात् स्तम्भयेत् स्रावयेत्तथा |
यथाव्रणं विदित्वा तु योगं वैद्यः प्रयोजयेत् ||३९||
पित्तजे रक्तजे वाऽपि सकृदेव परिक्षिपेत् |
असकृत् कफजे वाऽपि वातजे च विचक्षणः ||४०||
तलेन प्रतिपीड्याथ स्रावयेदनुलोमतः |
सर्वांश्च बन्धान् गूढान्तान् सन्धींश्च विनिवेशयेत् ||४१||
ओष्ठस्याप्येष सन्धाने यथोद्दिष्टो विधिः स्मृतः |
बुद्ध्योत्प्रेक्ष्याभियुक्तेन तथा चास्थिषु जानता ||४२||
उत्तिष्ठतो निषण्णस्य शयनं चाधिगच्छतः |
गच्छतो विविधैर्यानैर्नास्य दुष्यति स व्रणः ||४३||
ये च स्युर्मांससंस्था वै त्वग्गताश्च तथा व्रणाः |
सन्ध्यस्थिकोष्ठलप्राप्ताश्च सिरास्नायुगतास्तथा ||४४||
तथाऽवगाढगम्भीराः सर्वतो विषमस्थिताः |
नैते साधयितुं शक्या ऋते बन्धाद्भवन्ति हि ||४५||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਰਣਾਲੇਪਨਬਨ੍ਧਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणालेपनबन्धविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||