18. vraṇālēpanabandhavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತೋ ವ್ರಣಾಲೇಪನಬನ್ಧವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ಆಲೇಪ ಆದ್ಯ ಉಪಕ್ರಮಃ , ಏಷ ಸರ್ವಶೋಫಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನತಮಶ್ಚ, ತಂ ಚ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತತೋ ಬನ್ಧಃ ಪ್ರಧಾನಂ, ತೇನ ಶುದ್ಧಿರ್ವ್ರಣರೋಪಣಮಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಚ ||೩||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಆಲೇಪಃ| ನನ್ವೇಷ ಆಲೇಪ ಆದ್ಯ ಉಪಕ್ರಮಃ ಕಥಂ? ದ್ವಿವ್ರಣೀಯೇಽಪತರ್ಪಣಸ್ಯಾದ್ಯತ್ವೇನ ಪಠಿತತ್ವಾತ್; ಉಚ್ಯತೇ- ಔಷಧದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ಬಹಿರನ್ತಃಪ್ರಮಾರ್ಜನೇಭ್ಯ ಆಲೇಪ ಆದ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಆದ್ಯಸಮೀಪತ್ವಾಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾದ್ವಾಽಽಲೇಪ ಆದ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸರ್ವಶೋಫಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇತಿ ವಾತಾದಿಶೋಫಾನಾಂ ತುಲ್ಯಃ, ಆಲೇಪತ್ವೇನಾಭೇದಾತ್| ಪ್ರಧಾನತಮಶ್ಚ ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಆಶುಪೀಡಾಹರತ್ವಾತ್| ತಂ ಚ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ತಮಾಲೇಪಂ, ಪ್ರತಿರೋಗಂ ರೋಗೇ ರೋಗೇ, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ, ಅಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚ| ತತಃ ತಸ್ಮಾದಾಲೇಪಾತ್| ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಚೇತಿ ಅಸ್ಥ್ನಃ ಸನ್ಧೇರ್ದಾರ್ಢ್ಯಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತ್ಯಾಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಇಮಂ ನ ಪಠನ್ತಿ||೧-೩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ಪ್ರತಿಲೋಮಮಾಲಿಮ್ಪೇತ್ | ಪ್ರತಿಲೋಮೇ ಹಿ ಸಮ್ಯಗೌಷಧಮವತಿಷ್ಠತೇಽನುಪ್ರವಿಶತಿ ರೋಮಕೂಪಾನ್ ಸ್ವೇದವಾಹಿಭಿಶ್ಚ ಸಿರಾಮುಖೈರ್ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ||೪||

ಇದಾನೀಮಾಲೇಪಾವಚಾರಣಂ ತತ್ಫಲಂ ಚ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಲೋಮಮಾಲಿಮ್ಪೇದಿತಿ ಲೋಮಾಭಿಮುಖಮಾಲಿಮ್ಪೇತ್| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಅವತಿಷ್ಠತೇ ಅವಸ್ಥಿತಿಂ ಕರೋತಿ, ಅನುಪ್ರವಿಶತಿ ಚ ‘ಔಷಧಂ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ನ ಚ ಶುಷ್ಯಮಾಣಮುಪೇಕ್ಷೇತ, ಅನ್ಯತ್ರ ಪೀಡಯಿತವ್ಯಾತ್ | ಶುಷ್ಕೋ ಹ್ಯಪಾರ್ಥಕೋ ರುಕ್ಕರಶ್ಚ ||೫||

ಆಲೇಪಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕರ್ತವ್ಯತಾಮಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ್ರ ಪೀಡಯಿತವ್ಯಾದಿತಿ ಪೀಡನದ್ರವ್ಯೈರ್ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೈರ್ಯೋ ವ್ರಣಃ ಪೀಡನೀಯೋ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾದನ್ಯತ್ರ ಶುಷ್ಯಮಾಣಂ ನೋಪೇಕ್ಷೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಅಪಾರ್ಥಕೋ ನಿಷ್ಫಲಃ||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ಸ ತ್ರಿವಿಧಃ- ಪ್ರಲೇಪಃ, ಪ್ರದೇಹ, ಆಲೇಪಶ್ಚ | ಪ್ರಲೇಪಪ್ರದೇಹಯೋರನ್ತರಂ - ತತ್ರ ಪ್ರಲೇಪಃ ಶೀತಸ್ತನುರವಿಶೋಷೀ ವಿಶೋಷೀ ವಾ; ಪ್ರದೇಹಸ್ತೂಷ್ಣಃ ಶೀತೋ ವಾ ಬಹಲೋಽಬಹುರವಿಶೋಷೀ ಚ; ಮಧ್ಯಮೋಽತ್ರಾಲೇಪಃ | ತತ್ರ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದಕೃದಾಲೇಪಃ; ಪ್ರದೇಹೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಃ ಶೋಧನೋ ರೋಪಣಃ ಶೋಫವೇದನಾಪಹಶ್ಚ; ತಸ್ಯೋಪಯೋಗಃ ಕ್ಷತಾಕ್ಷತೇಷು; ಯಸ್ತು ಕ್ಷತೇಷೂಪಯುಜ್ಯತೇ ಸ ಭೂಯಃ ‘ಕಲ್ಕ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ ನಿರುದ್ಧಾಲೇಪನಸಞ್ಜ್ಞಃ; ತೇನಾಸ್ರಾವಸನ್ನಿರೋಧೋ ಮೃದುತಾ ಪೂತಿಮಾಂಸಾಪಕರ್ಷಣಮನನ್ತರ್ದೋಷತಾ ವ್ರಣಶುದ್ಧಿಶ್ಚ ಭವತಿ ||೬||

ತದ್ಭೇದಾನಾಹ- ಸ ತ್ರಿವಿಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಲೇಪಪ್ರದೇಹಯೋರ್ವಾಸ್ತವಾಭೇದೇಽಪಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕಂ ಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಪ್ರಲೇಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರಂ ಭೇದಃ, ಸ್ಥಾನಾಸನವತ್| ಪ್ರಲೇಪಂ ಲಕ್ಷಣೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪ್ರಲೇಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಶೋಷೀ ಅಪೀಡಯಿತವ್ಯೇ ವ್ರಣಶೋಫೇ, ವಿಶೋಷೀ ಪೀಡಯಿತವ್ಯೇ; ಏತೇನ ಯೇನ ಕಲ್ಕೇನ ಚನ್ದನವಲ್ಲಿಪ್ಯತೇ ಸ ಪ್ರಲೇಪಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಶೀತಸ್ತನುಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರದೇಹಸ್ಯ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಲಕ್ಷಣೈಃ ಪ್ರದೇಹಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪ್ರದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಃ ಶೀತೋ ವೇತಿ ವಿಷಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ; ತತ್ರ ವಾತಬಹುಲೇ ಕಫಬಹುಲೇ ವಾ ಉಷ್ಣಃ, ಪಿತ್ತರಕ್ತಬಹುಲೇ ಶೀತಃ| ಬಹಲಃ ಸ್ಥೂಲಃ, ಏತೇನ ಯಸ್ತು ಕಲ್ಕಃ ಪಿಣ್ಡೀಕೃತ್ಯ ವ್ರಣಸ್ಯೋಪರಿ ದೀಯತೇ ಸ ಪ್ರದೇಹಃ| ‘ಉಷ್ಣಃ ಶೀತೋ ವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ‘ಪ್ರಲೇಪಸ್ಯ’ ಇತಿ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಕಾರ್ಯಭೇದಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ| ಕೇಚಿದತ್ರಾಲೇಪನಸ್ಥಾನೇ ‘ಪ್ರದೇಹ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರದೇಹಸ್ಥಾನೇ ಆಲೇಪಂ ಪಠನ್ತಿ| ಆಲೇಪಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಾಕ್ಷತೇಷು ವ್ರಣವ್ರಣಶೋಫೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಯಾನ್ತರೇಣಾಲೇಪಸ್ಯ ನಾಮಾನ್ತರಮಾಹ- ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಭೂಯಃಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪುನರರ್ಥೇ| ನಿರುದ್ಧಾ ನಿಷಿದ್ಧಾ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ‘ನಿರೋಧ್ಯಾಲೇಪನಸಞ್ಜ್ಞಾಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಕಲ್ಕಸಞ್ಜ್ಞಸ್ಯಾಲೇಪಸ್ಯ ಕರ್ಮ ಆಹ- ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ರಾವಸನ್ನಿರೋಧ ಇತಿ ಆಸ್ರಾವೋ ರಕ್ತಾದ್ಯಾಸ್ರಾವಃ| ಅನನ್ತರ್ದೋಷತೇತಿ ದೋಷೋಽತ್ರ ಪೂಯಃ, ತೇನಾಭ್ಯನ್ತರಪೂಯವರ್ಜಿತತ್ವಮ್| ವ್ರಣಶುದ್ಧಿಶ್ಚೇತಿ ದೋಷದುಷ್ಟಿನಿವೃತ್ತಿಃ; ಚಕಾರಾದ್ವ್ರಣರೋಪಣಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್||೬||

Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10

ಅವಿದಗ್ಧೇಷು ಶೋಫೇಷು ಹಿತಮಾಲೇಪನಂ ಭವೇತ್ | ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಶಮನಂ ದಾಹಕಣ್ಡೂರುಜಾಪಹಮ್ ||೭|| ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಮೇವಾಗ್ರ್ಯಂ ಮಾಂಸರಕ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್ | ದಾಹಪ್ರಶಮನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ರುಜಾಕಣ್ಡೂವಿನಾಶನಮ್ ||೮|| ಮರ್ಮದೇಶೇಷು ಯೇ ರೋಗಾ ಗುಹ್ಯೇಷ್ವಪಿ ತಥಾ ನೃಣಾಮ್ | ಸಂಶೋಧನಾಯ ತೇಷಾಂ ಹಿ ಕುರ್ಯಾದಾಲೇಪನಂ ಭಿಷಕ್ ||೯|| (ಷಡ್ಭಾಗಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಸ್ನೇಹಂ ಚತುರ್ಭಾಗಂ ತು ವಾತಿಕೇ | ಅಷ್ಟಭಾಗಂ ತು ಕಫಜೇ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್) ||೧೦||

ಆಲೇಪಸ್ಯಾತ್ಮವಿಷಯೇ ಕಾಲಾವಧಿಮಾಹ- ಅವಿದಗ್ಧೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದಗ್ಧೇಷ್ವಾಲೇಪನಂ ಹಿತಂ, ವಿದಗ್ಧೇಷು ಪುನಃ ಪ್ರದೇಹ ಏವ, ಯಸ್ಯ ‘ಉಪನಾಹ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಶಮನಮಿತಿ ವಾತಾದಿದೋಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಯದಾಲೇಪನಂ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಶಮನಂ ಭವೇತ್ ತತ್ ತತ್ರ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದಾಹಕಣ್ಡೂರುಜಾಪಹಮಿತಿ ದಾಹಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ಯ, ರುಜಾ ವಾತಸ್ಯ, ಏತಾ ಅಪಹನ್ತಿ| ದೂಷ್ಯಪ್ರಸಾದನತ್ವಮಾಲೇಪಸ್ಯ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಮೇವಾಗ್ರ್ಯಮಿತಿ|- ಅಗ್ರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮ್| ದಾಹಕಣ್ಡೂರುಜಾಪಹಮಿತಿ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಶ್ಲೋಕೇ ದಾಹಾದೀನಾಂ ಪಠಿತತ್ವಾದಿಹ ಪುನಃ ಪಾಠೋ ದೂಷ್ಯಕೃತಾ ಅಪಿ ದಾಹಾದಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್||೭-೧೦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ಮಹಿಷಾರ್ದ್ರಚರ್ಮೋತ್ಸೇಧಮುಪದಿಶನ್ತಿ ||೧೧||

ತನುತ್ವಮಾಲೇಪಸ್ಯ ಗುಣಃ, ತನುತ್ವಂ ಕಿಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದೇಹಸ್ತು ಮಹಿಷಾರ್ದ್ರಚರ್ಮೋಚ್ಛ್ರಾಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸ್ಥೂಲ ಇತಿ| ಯೇ ತು ತನುತ್ವಂ ಪ್ರದೇಹಗುಣಂ ಮನ್ಯತೇ, ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಪ್ರದೇಹಸ್ಯೈತತ್ ಪ್ರಮಾಣಮ್||೧೧||

Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15

ನ ಚಾಲೇಪಂ ರಾತ್ರೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ , ಮಾ ಭೂಚ್ಛೈತ್ಯವಿಹತೋಷ್ಮಣಸ್ತದನಿರ್ಗಮಾದ್ವಿಕಾರಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ||೧೨|| ಪ್ರದೇಹಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ತು ಹಿತಮಾಲೇಪನಂ ದಿವಾ | ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಘಾತೋತ್ಥೇ ಸವಿಷೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ||೧೩|| ನ ಚ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಲೇಪಂ ಕದಾಚಿದವಚಾರಯೇತ್ | ಉಪರ್ಯುಪರಿ ಲೇಪಂ ಚ ನ ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ ||೧೪|| ಊಷ್ಮಾಣಂ ವೇದನಾಂ ದಾಹಂ ಘನತ್ವಾಜ್ಜನಯೇತ್ ಸ ಹಿ | ನ ಚ ತೇನೈವ ಲೇಪೇನ ಪ್ರದೇಹಂ ದಾಪಯೇತ್ ಪುನಃ | ಶುಷ್ಕಭಾವಾತ್ಸ ನಿರ್ವೀರ್ಯೋ ಯುಕ್ತೋಽಪಿ ಸ್ಯಾದಪಾರ್ಥಕಃ ||೧೫||

ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಕಾಲೇ ಆಲೇಪಾವಚಾರಣವಿಧಿನಿಷೇಧೇ, ಕಥಞ್ಚಿತ್ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಚ ದೋಷಮಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನಾಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸೂಚ್ಯತೇ; ತೇನ ವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಪಾಕಿಶೋಥೇ ರಾತ್ರೌ ಪ್ರದೇಹ ಉಪಯೋಕ್ತವ್ಯಃ, ತಥಾ ವಿದಹ್ಯಮಾನೇ ಶೋಥೇ ಪ್ರದೇಹೋ ದೇಯ ಏವ, ಕ್ಷತೇಷು ಕಲ್ಕೋಽಪಿ ರಾತ್ರೌ ದಾತವ್ಯ ಇತಿ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಜೇ ಶೋಥೇ ವಾತಪಿತ್ತಜೇ ಚ ಶತಧೌತಘೃತಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿ ದಾತವ್ಯಮಿತಿ| ಶೈತ್ಯಾವಿಹತೋಷ್ಮಣ ಇತಿ ‘ಶೋಫಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತದನಿರ್ಗಮಾತ್ ಶೋಫೋಷ್ಮಾನಿಃಸರಣಾತ್| ವಿಕಾರಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಕಾರಾಭಿವೃದ್ಧಿಃ| ಶೈತ್ಯರುದ್ಧರೋಮಕೂಪತ್ವಾದನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ನೂಷ್ಮಾ ಆಲೇಪೇನಾನ್ತರ್ನೀತೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಶೋಫಂ ಪಚತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವೇದವಾಹಿಭಿಃ ಸಿರಾಮುಖೈಶ್ಚ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಬಹುಷು ಪ್ರತಿಷು ನಿಬನ್ಧಪಾಠಕ್ರಮಾದ್ವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಪಾಠಕ್ರಮೋಽಧಿಕಶ್ಚ ಪಾಠೋ ದೃಶ್ಯತೇ; ಸ ಉಚ್ಯತೇ- “ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ಮಹಿಷಾರ್ದ್ರಚರ್ಮೋತ್ಸೇಧಮುಪದಿಶನ್ತಿ| ನ ಚ ಶುಷ್ಯಮಾಣಮುಪೇಕ್ಷೇತಾನ್ಯತ್ರ ಪೀಡಯಿತವ್ಯಾತ್; ಶುಷ್ಕೋ ಹ್ಯಪಾರ್ಥೋ ರುಕ್ಕರಶ್ಚ| ಸ ತ್ರಿವಿಧ ಆಲೇಪಃ ಪ್ರದೇಹೋ ಲೇಪಶ್ಚ| ತೇಷಾಮನ್ತರಂ- ಆಲೇಪಃ ಶೀತಸ್ತನುರವಿಶೋಷೀ ವಿಶೋಷೀ ಚ, ಪ್ರದೇಹಸ್ತೂಷ್ಣಃ ಶೀತೋ ವಾ ಬಹುಲೋ ಬಹುರವಿಶೋಷೀ ಚ, ಮಧ್ಯಮೋ ಲೇಪ ಇತಿ| ವಿಶೇಷತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದಕೃದಾಲೇಪಃ; ಪ್ರಲೇಪೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಃ ಶೋಧನೋ ರೋಪಣಃ ಶೋಫವೇದನಾಪಹಶ್ಚ, ತಸ್ಯೋಪಯೋಗಃ ಕ್ಷತಾಕ್ಷತೇಷು; ಯಸ್ತು ಕ್ಷತೇಷೂಪಯುಜ್ಯತೇ ಸ ಭೂಯಃ ‘ಕಲ್ಕ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಲಭತೇ ನಿರುದ್ಧಾಲೇಪನಸಞ್ಜ್ಞಃ, ತೇನಾಸ್ರಾವಸನ್ನಿರೋಧೋ ಮೃದುತಾ ಪೂತಿಮಾಂಸಾಪಕರ್ಷಣಮನನ್ತರ್ದೋಷತಾ ವ್ರಣಶುದ್ಧಿಶ್ಚ ಭವತಿ| ಉಭಯಗುಣೋ ಲೇಪಃ| ನ ಚಾಲೇಪಂ ರಾತ್ರೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ, ಮಾಭೂಚ್ಛೈತ್ಯವಿಹತೋಷ್ಮಣಸ್ತದನಿರ್ಗಮಾದ್ವಿಕಾರಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ| ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಮೇವಾಗ್ರ್ಯಂ ಮಾಂಸರಕ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್| ದಾಹಪ್ರಶಮನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ತೋದಕಣ್ಡೂವಿನಾಶನಮ್|| ಮರ್ಮದೇಶೇಷು ಯೇ ರೋಗಾ ಗುಹ್ಯೇಷ್ವಪಿ ತಥಾ ನೃಣಾಮ್| ಸಂಶೋಧನಾಯ ತೇಷಾಂ ಹಿ ಕುರ್ಯಾದಾಲೇಪನಂ ಭಿಷಕ್|| ಅವಿದಗ್ಧೇಷು ಶೋಥೇಷು ಹಿತಮಾಲೇಪನಂ ಭವೇತ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಶಮನಂ ದಾಹಕಣ್ಡೂವಿನಾಶನಮ್|| ಷಡ್ಭಾಗಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಸ್ನೇಹಂ ಚತುರ್ಭಾಗಂ ತು ವಾತಿಕೇ| ಅಷ್ಟಭಾಗಂ ತು ಕಫಜೇ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್”- ಇತಿ| ಅಯಂ ಪಾಠೋ ವರ್ತಮಾನೇಷು ಪುಸ್ತಕೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಪಠ್ಯತ ಇತ್ಯಸ್ಮಾಭಿಃ ಕ್ರಮಮಾತ್ರಂ ದರ್ಶಿತಂ; ನ ತ್ವಯಂ ಪಠನೀಯಃ; ಪಠನೀಯಃ ಪುನಃ ಪ್ರಾಕ್ತನಪಾಠ ಏವ, ಸರ್ವಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯಸಮ್ಮತತ್ವಾತ್||೧೨-೧೫||

Adhikarana 8 (16) · Śloka 16

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಕ್ಷೌಮಕಾರ್ಪಾಸಾವಿಕದುಕೂಲಕೌಶೇಯಪತ್ರೋರ್ಣಚೀನಪಟ್ಟಚರ್ಮಾನ್ತರ್ವಲ್ಕಲಾಲಾಬೂಶಕಲಲತಾವಿದಲರಜ್ಜುತೂಲಫಲಸನ್ತಾನಿಕಾಲೌಹಾನೀತಿ ; ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕಾಲಂ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯೋಪಯೋಗಃ; ಪ್ರಕರಣತಶ್ಚೈಷಾಮಾದೇಶಃ ||೧೬||

ಇದಾನೀಂ ವ್ರಣಬನ್ಧವಿಧಿಃ ಪ್ರಸ್ತೂಯತೇ, ಸ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಧೀನಃ, ಅತಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಪ್ರಾಗುಪದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಕ್ಷೌಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೌಮಮ್ ಅತಸೀತನ್ತುಭಿರ್ವ್ಯೂತಂ, ಅನ್ಯೇ ವಸ್ತ್ರಾನ್ತರಮಾಹುಃ; ಕಾರ್ಪಾಸಂ ಕಾರ್ಪಾಸತನ್ತುರಚಿತಮ್; ಆವಿಕಮ್ ಉರಭ್ರರೋಮವ್ಯೂತಂ; ದುಕೂಲಂ ಪಟ್ಟವಸ್ತ್ರಮ್, ಅನ್ಯೇ ವಲ್ಕಲಮಾಹುಃ; ಕೌಶೇಯಂ ಕೋಶಕಾರಕೃಮಿಲಾಲೋದ್ಭೂತಂ, ಯತ್ ‘ತ್ರಸರ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ಪತ್ರೋರ್ಣೋ ರಲ್ಲೂಕಾಖ್ಯಃ ಕಮ್ಬಲಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಯೈರ್ಹರಿತಾದೀನಿ ದೇವಾಙ್ಗಾನ್ಯುಪ್ಯನ್ತೇ ತೇ ಪತ್ರೋರ್ಣಾಃ’, ‘ಧೌತಕೌಶೇಯಮ್’ ಇತ್ಯಪರೇ, ‘ಮಾಗಧಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದಿದೇಶೇಷು ನಾಗವೃಕ್ಷಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ವೃಕ್ಷಾಸ್ತತ್ಪತ್ರೇಭ್ಯೋ ಜಾತೈರ್ಹರಿತತನ್ತುಭಿರೂರ್ಣಾರೂಪೈರ್ವಯತೇ ಯತ್ತತ್ ಪತ್ರೋರ್ಣಮ್’ ಇತ್ಯೇಕೇ; ಚೀನಪಟ್ಟಂ ಚೀನದೇಶ ಏವೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ತದ್ದೇಶಜನಾಸ್ತು ‘ಚೀನಯುಗಪಟ್ಟಮ್’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ, ಸ ಚ ಪತ್ರೋರ್ಣಸ್ಯೈವ ಭೇದಃ, ಅನ್ಯೇ ನೇತ್ರಮಾಹುಃ; ಚರ್ಮ ಏಣಾದೀನಾಮ್, ಅಪರೇ ಚರ್ಮವದ್ಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯಮ್, ಅಥವಾ ಸುವರ್ಣಪಿಷ್ಟಿಕಾಲಿಪ್ತಚರ್ಮತನ್ತುಭಿಸ್ತುರುಷ್ಕೈರ್ಯಾನಿ ವಯನ್ತೇ ತಾನಿ ಚರ್ಮಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ; ಬಾಹ್ಯವಲ್ಕಲಮನ್ತ್ಯಂ ಚ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮಧ್ಯಂ ಯದ್ಗೃಹ್ಯತೇ ತದನ್ತರ್ವಲ್ಕಲಮ್; ಅಲಾಬೂಶಕಲಂ ತುಮ್ಬೀಫಲಕರ್ಪರಿಕಾ; ಲತಾವಿದಲಂ ಶ್ಯಾಮಲತಾದಿಪಾಟಿತಾರ್ಧಂ; ಕೇಚಿದ್ವಿದಲಶಬ್ದಂ ಚರ್ಮಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ವಿದಲಶಬ್ದೇನ ವಂಶವೇತ್ರಾದಿಕಮ್ಬಿಕಾಮಾಹುಃ; ಲತಾಶಬ್ದೇನ ಚ ಶ್ಯಾಮಲತಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ; ರಜ್ಜುರ್ಮುಞ್ಜಬಲ್ವಜಾದಿವಲಿತಃ; ತೂಲಫಲಂ ಶಾಲ್ಮಲೀಫಲಾದಿ; ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಕ್ಷೀರಸನ್ತಾನಿಕಾ, ಅನ್ಯೇ ‘ಕುಶಲಸನ್ತಾನಿಕಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕುಶಲಸನ್ತಾನಿಕಾ ಕೋಲಿಕವೃತ್ತಿಃ ದ್ವಿತ್ರಿತನ್ತುರಚಿತಾ ‘ವಯ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಮರ್ಕಟವಾಸಂ ಕೇಚಿದಾಹುಃ; ಲೋಹಾನಿ ಸುವರ್ಣತ್ರಪುಸೀಸಾದೀನಿ| ಕ್ವ ಪುನಸ್ತೇಷಾಮುಪಯೋಗ ಇತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಕ್ಷೌಮಾದೀನಾಮ್| ವ್ಯಾಧಿಂ ಕಾಲಂ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯೋಪಯೋಗ ಇತಿ ತತ್ರ ವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕಾಲಂ ಚ ಶೀತಮವೇಕ್ಷ್ಯ ವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಘನಾನಾಮುಪಯೋಗಃ, ರಕ್ತಪೈತ್ತಿಕಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಷ್ಣಂ ಚ ಕಾಲಮವೇಕ್ಷ್ಯ ತನೂನಾಮುಪಯೋಗಃ, ಚಕಾರಾದ್ಗಾಢಸ್ಥಾನಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಘನಾನಾಮುಪಯೋಗಃ, ಶಿಥಿಲಸ್ಥಾನಮವೇಕ್ಷ್ಯ ತನೂನಾಮುಪಯೋಗ ಇತಿ| ವರ್ಗೋಕ್ತಾನಾಂ ವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾದೇಶಮಾಹ- ಪ್ರಕರಣತಶ್ಚೈಷಾಮಾದೇಶ ಇತಿ|- ಪ್ರಕರಣತಃ ಪ್ರಕರಣಮವೇಕ್ಷ್ಯ, ಏಷಾಂ ವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾದೇಶನಂ; ತದ್ಯಥಾ- ಸರ್ಪಾದಿದಷ್ಟಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಾಬನ್ಧೋ ರಕ್ಷಾ(ಜ್ವಾ)ದಿಭಿಃ, ರಕ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ರಕ್ತನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸನ್ತಾನಿಕಯಾ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ಪಾಟಿತಶ್ಯಾಮಲತಾದ್ಯೈರ್ಭಗ್ನಸನ್ಧಾನಾಯ ಬನ್ಧಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ಲೌಹೈಃ ಸುವರ್ಣಾದಿಭಿರ್ದನ್ತಾನ್ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ತ್ರಪ್ವಾದಿಭಿರರ್ಬುದಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನ್, ಅಲಾಬುಶಕಲೇನ ಶಿರೋವ್ರಣಾನ್ ಬಧ್ನೀಯಾತ್; ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಯಥಾರ್ಹಮಾದೇಶನಮ್||೧೬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

ತತ್ರ ಕೋಶದಾಮಸ್ವಸ್ತಿಕಾನುವೇಲ್ಲಿತಮು(ಪ್ರ)ತೋಲೀಮಣ್ಡಲಸ್ಥಗಿಕಾಯಮಕಖಟ್ವಾಚೀನವಿಬನ್ಧವಿತಾನಗೋಫಣಾಃ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀ ಚೇತಿ ಚತುರ್ದಶ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಾಃ | ತೇಷಾಂ ನಾಮಭಿರೇವಾಕೃತಯಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೧೭||

ಇದಾನೀಂ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಾನ್ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರ ಕೋಶೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಮಾಕಾರಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾನ್ನಾಮ್ನೈವ ಸರ್ವೇಷಾಮಾಕೃತೀರ್ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪರತನ್ತ್ರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಪ್ಯತ್ರೈವ ಸಮ್ಯಗಾಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನಾಯ ಶ್ಲೋಕೈರುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ತದ್ಯಥಾ- “ಪೂರಯಿತ್ವೌಷಧೈರ್ಬನ್ಧಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಕೋಶಕಾಕೃತಿಃ| ಕೋಶಕಾಖ್ಯಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ, ವೈದ್ಯೈರ್ಬನ್ಧನವರ್ಜಿತಃ|| ದಾಮಾಕೃತಿಂ ಚತುಷ್ಪಾದಾಂ ದಾಮಾಖ್ಯಂ, ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಪುನಃ| ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕೃತಿಮಾಸೀವ್ಯ , ಪಶ್ಚಾದಾವೇಷ್ಟ್ಯ ಬಧ್ಯತೇ|| ಅನುವೇಲ್ಲಿತಂ ತದ್ವಿದ್ಯಾತ್, ಮುತೋಲೀಲಕ್ಷಣಂ ಶೃಣು| ಬಹ್ವಙ್ಘ್ರಿರ್ಮುಟಿಕಾಕಾರೋ ಜಾಲವದ್ಬಹುರನ್ಧ್ರಕಃ|| ಮುತೋಲೀಬನ್ಧ ಏಷ ಸ್ಯಾತ್ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮತಃ ಶೃಣು| ಗೋತುಣ್ಡಿಕಾಂ ಚಾಲನೀಂ ಚ ತಾಮೇವಾಹುರ್ಭಿಷಗ್ವರಾಃ|| ಮಣ್ಡಲಂ ವೇಷ್ಟನಾಕಾರಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್, ಸ್ಥಗಿಕಾಂ ಪುನಃ | ಸ್ಥಗಿಕಾಮಿವ ಚಾಪೂರ್ಯ ಭೇಷಜೈಃ ಪಟ್ಟಕೇನ ಚ|| ಬಧ್ಯತೇ ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೋ ಯಮಲವ್ರಣಯೋಸ್ತು ಯಃ| ಬನ್ಧಂ ಯಮಕನಾಮಾನಂ ಭಿಷಜೋ ವರ್ಣಯನ್ತಿ ತಮ್|| ಖಟ್ವಾಕಾರಶ್ಚತುಷ್ಪಾದಃ ಖಟ್ವಾಬನ್ಧಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ| ಚೀನಬನ್ಧಂ ವಿಜಾನೀಯಾಚ್ಚೀರಾಭಿರ್ಬಹುಭಿರ್ವೃತಮ್| ವಿಬನ್ಧೋ ವಿವಿಧೋ ಬನ್ಧಃ ಸ ಚ ಷಟ್ಚೀನ್ಧಿ(ರಿ)ಕಾಯುತಃ || ಜ್ಞೇಯೋ ವಿತಾನಸಞ್ಜ್ಞಸ್ತು ವಿತಾನಾಕಾರಸಂಯುತಃ| ಪಾಷಾಣಗುಡಕೋತ್ಕ್ಷೇಪಕಾರಿಣೀಂ ಗೋಫಣಾಂ ವಿದುಃ|| ತದಾಕೃತಿಂ ಭಿಷಕ್ಕುರ್ಯಾದ್ಗೋಫಣಾಂ, ಪಞ್ಚಕಮ್ಬಿಭಿಃ| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಂ ತು ವೃತಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸನ್ಧಾನಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ”- ಇತಿ||೧೭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

ತತ್ರ ಕೋಶಮಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲಿಪರ್ವಸು ವಿದಧ್ಯಾತ್, ದಾಮ ಸಮ್ಬಾಧೇಽಙ್ಗೇ, ಸನ್ಧಿಕೂರ್ಚಕಭ್ರೂಸ್ತನಾನ್ತರತಲಕರ್ಣೇಷು ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ, ಅನುವೇಲ್ಲಿತಂ ಶಾಖಾಸು, ಗ್ರೀವಾಮೇಢ್ರಯೋಃ ಮು(ಪ್ರ)ತೋಲೀಂ, ವೃತ್ತೇಽಙ್ಗೇ ಮಣ್ಡಲಮ್, ಅಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲಿಮೇಢ್ರಾಗ್ರೇಷು ಸ್ಥಗಿಕಾಂ, ಯಮಲವ್ರಣಯೋರ್ಯಮಕಂ, ಹನುಶಙ್ಖಗಣ್ಡೇಷು ಖಟ್ವಾಮ್, ಅಪಾಙ್ಗಯೋಶ್ಚೀನಂ, ಪೃಷ್ಠೋದರೋರಃಸು ವಿಬನ್ಧಂ, ಮೂರ್ಧನಿ ವಿತಾನಂ, ಚಿಬುಕನಾಸೌಷ್ಠಾಂಸಬಸ್ತಿಷು ಗೋಫಣಾಂ, ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಮಿತಿ; ಯೋ ವಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಶರೀರಪ್ರದೇಶೇ ಸುನಿವಿಷ್ಟೋ ಭವತಿ ತಂ ತಸ್ಮಿನ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ||೧೮||

ಬನ್ಧವಿಷಯಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಚತುರ್ದಶಬನ್ಧೇಷು ಮಧ್ಯೇ| ಪರ್ವಶಬ್ದೋಽಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲಿಭಿಃ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದಾಮ ಸಮ್ಬಾಧೇಽಙ್ಗೇ ಇತಿ ಸಙ್ಕಟೇಽಙ್ಗೇ| ಸನ್ಧಿಕೂರ್ಚಕಭ್ರೂಸ್ತನಾನ್ತರತಲಕರ್ಣೇಷ್ವಿತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಮರ್ಮೋಪರಿಷ್ಟಾದುಭಯತಃ ಕೂರ್ಚಕಃ, ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಿತಿ ಮರ್ಮ; ಭ್ರೂಸ್ತನಾನ್ತರಮಿತಿ ಅನ್ತರಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತಲಮಿಹ ಹಸ್ತಪಾದತಲಮ್| ಶಾಖಾಸ್ವಿತಿ ಶಾಖಾಸು ಸಕ್ಥಿಬಾಹುಷು| ಬಾಹುಪಾರ್ಶ್ವೋದರೋರುಪೃಷ್ಠಾದಿಕಂ ವೃತ್ತಮಙ್ಗಮ್| ಅಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲಿಮೇಢ್ರಾಗ್ರೇಷ್ವಿತಿ ಅಗ್ರಶಬ್ದೋಽತ್ರಾಙ್ಗುಷ್ಠಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಹನುಶಙ್ಖಗಣ್ಡೇಷ್ವಿತಿ ಹನುರ್ಮುಖಸನ್ಧಿಃ, ಶಙ್ಖೋ ಭ್ರೂಕರ್ಣಯೋರನ್ತರಂ, ಗಣ್ಡೋ ಗಲ್ಲಃ| ಅಪಾಙ್ಗಯೋಶ್ಚೀನಮಿತಿ ಅಪಾಙ್ಗಯೋರ್ನೇತ್ರಾನ್ತಪ್ರದೇಶಯೋಃ| ಹೃದಯೋರ್ಧ್ವಂ ಸ್ತನಯೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಗ್ರೀವಾಮೂಲಾದಧಸ್ತಾದುರಃ| ಮೂರ್ಧಾ ಮಸ್ತಕಮ್| ಚಿಬುಕನಾಸೌಷ್ಠಾಂಸಬಸ್ತಿಷು ಗೋಫಣಾಮಿತಿ ಚಿಬುಕಮೋಷ್ಠಾಧೋ ಮಾಂಸಾಸ್ಥಿಪಿಣ್ಡಿಕಾ , ಅಂಸೋ ಬಾಹುಶಿರಃ, ಬಸ್ತಿರ್ಮೂತ್ರಾಶಯಃ| ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗ್ರೀವಾಮೂಲಾದುಪರಿ| ಆದ್ಯಸೂತ್ರಾತ್ ‘ವಿದಧ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಸರ್ವತ್ರಾನುವರ್ತತೇ| ಉಕ್ತಂ ದೇಶನಿಯಮಂ ಪ್ರಯೋಜನವಶೇನ ವ್ಯಭಿಚಾರಯನ್ನಾಹ- ಯೋ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸುನಿವಿಷ್ಟಃ ಶೋಭನಾಕಾರಃ||೧೮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 19

ಯನ್ತ್ರಣಮೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚ ||೧೯||

ಬನ್ಧೋ ಮೃದುಸಮಾವಗಾಢಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧಃ, ಸ ಚ ಯನ್ತ್ರಣಮನ್ತರೇಣ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅತೋ ಯನ್ತ್ರಣಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಯನ್ತ್ರಣಮೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚೇತಿ| ಯನ್ತ್ರಣಂ ಪಟ್ಟಗ್ರನ್ಥೇರ್ಬನ್ಧನಂ, ತಚ್ಚೋರ್ಧ್ವಾದಿಭೇದೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ, ವ್ರಣಾಕೃತೀನಾಂ ನಾನಾವಿಧತ್ವಾತ್| ಚಕಾರ ಊರ್ಧ್ವಾದಿಭೇದಾನೇವ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ||೧೯||

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

ತತ್ರ ಘನಾಂ ಕವಲಿಕಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಾಮಹಸ್ತಪರಿಕ್ಷೇಪಮೃಜುಮನಾವಿದ್ಧಮಸಙ್ಕುಚಿತಂ ಮೃದು ಪಟ್ಟಂ ನಿವೇಶ್ಯ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ | ನ ಚ ವ್ರಣಸ್ಯೋಪರಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಗ್ರನ್ಥಿಮಾಬಾಧಕರಂ ಚ ||೨೦||

ಬನ್ಧಾವಚಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ|- ತತ್ರೇತಿ ವಾಕ್ಯೋಪಕ್ರಮೇ| ಘನಾಂ ಕವಲಿಕಾಮಿತಿ ಔಷಧವಸ್ತ್ರಯೋರನ್ತರೇ ಯಾ ದೀಯತೇ ಔಷಧಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಮೌದುಮ್ಬರಾದಿತ್ವಕ್ ಪತ್ರಾಣಿ ವಾ, ಸಾ ‘ಕವಲಿಕಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ದ್ವಿಗುಣಚತುರ್ಗುಣಮೃದುಕರ್ಪಟವಿರಚಿತಾಂ ಕವಲಿಕಾಮಾಹುಃ| ವಾಮಹಸ್ತಪರಿಕ್ಷೇಪಮಿತಿ ವಾಮಹಸ್ತಪರಿಕ್ಷೇಪಾದ್ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ರಚಿತೋ ಬನ್ಧೋ ಮಙ್ಗಲಮಾವಹತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪಟ್ಟೇ ವಾಮಹಸ್ತಪರಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣಹಸ್ತೇನ ಸಾಧು ಬನ್ಧೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ಅಪರೇ ತು ವಾಮದಕ್ಷಿಣಪರಿಕ್ಷೇಪಾವುಭಾವಪಿ ವಿಷಯೇ ಕರ್ತವ್ಯೌ,ಕ್ರಿಯಾಸೌಕರ್ಯಾರ್ಥಂ ತು ವಾಮಹಸ್ತಪರಿಕ್ಷೇಪ ಉಕ್ತಃ| ಋಜುತ್ವಂ ಸನ್ನಿವೇಶವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷಮ್| ಅನಾವಿದ್ಧಮ್ ಅನಾಕುಲಿತಮ್, ಅಸಙ್ಕೀರ್ಣಮಿತ್ಯಪರೇ| ಅಸಙ್ಕುಚಿತಂ ವಲಿವರ್ಜಿತಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಮ್| ವಾಮಹಸ್ತಪರಿಕ್ಷೇಪರ್ಜುತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪಟ್ಟಂ ನಿವೇಶ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಬಾಧಕಾರಂ ಚೇತಿ ಆ ಸಮನ್ತತಃ ಪೀಡಾಕರಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಚ ವಾಮದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಯೋಸ್ತಥಾ ಪೃಷ್ಠೇಽಪಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಃ ಸ್ವಪ್ನಾಬಾಧಕರಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ||೨೦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

ನ ಚ ವಿಕೇಶಿಕೌಷಧೇ ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಅತಿರೂಕ್ಷೇ ವಿಷಮೇ ವಾ ಕುರ್ವೀತ; ಯಸ್ಮಾದತಿಸ್ನೇಹಾತ್ ಕ್ಲೇದೋ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಛೇದೋ, ದುರ್ನ್ಯಾಸಾದ್ವ್ರಣವರ್ತ್ಮಾವಘರ್ಷಣಮಿತಿ ||೨೧||

ತತ್ರೌಷಧಕಲ್ಕವ್ರಣವರ್ತ್ಯೋಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಾವಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕೇಶಿಕೌಷಧೇ ಇತಿ ತಿಲಕಲ್ಕಮಧುಘೃತಾಕ್ತವಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಸೂತ್ರಸ್ಯ ವಾ ವರ್ತಿರ್ವಿಕೇಶಿಕಾ, ಸಾ ಚ ಪೂತಿಮಾಂಸೋತ್ಸಙ್ಗಗತಿಪೂಯಗರ್ಭೇಷು ವ್ರಣೇಷು ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ; ಔಷಧಮಿಹ ಔಷಧಕಲ್ಕಃ, ಸ ಚ ಕೇವಲಕಲ್ಕಃ ಪೂತಿಮಾಂಸೋತ್ಸಙ್ಗಗತ್ಯಸ್ಥ್ಯನ್ತರಪೂಯವರ್ಜಿತೇಷು ವ್ರಣೇಷು ದೀಯತೇ; ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯವ್ರಣೇಷು ಪುನರ್ವಿಕೇಶಿಕೌಷಧಕಲ್ಕಯೋರುಭಯೋರಪ್ಯುಪಯೋಗಃ| ವಿಷಮೇ ದುರ್ನ್ಯಸ್ತೇ; ಅನ್ಯೇ ‘ವಿಷಮೇ’ ಇತಿ ನ ಪಠನ್ತಿ| ವಿಕೇಶಿಕೌಷಧಯೋರತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾತಿರೂಕ್ಷದುರ್ನ್ಯಸ್ತಯೋರ್ದೋಷಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಯಸ್ಮಾದತಿಸ್ನೇಹಾತ್ ಕ್ಲೇದ ಇತಿ|- ಕ್ಲೇದೋ ವ್ರಣಸ್ಯಾರ್ದ್ರತ್ವಮ್| ಛೇದಃ ಸಂಹತಯೋರ್ವ್ರಣೌಷ್ಠಯೋರ್ದ್ವಿಧಾಕರಣಮ್| ದುರ್ನ್ಯಾಸಾತ್ ದುಷ್ಪ್ರವೇಶಾತ್| ವ್ರಣವರ್ತ್ಮ ವ್ರಣಮುಖಮ್| ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾಽಽಪಾತನಿಕಾಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠತಿ- “ಅತಿಸ್ನೇಹಾತಿರೂಕ್ಷಯೋರ್ವಿಕೇಶಿಕೌಷಧಯೋರ್ದೋಷಂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಸ್ನೇಹತೋ ಗುಣಂ ಚ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಕಸ್ಮಾತ್? ಅತಿಸ್ನೇಹಾತ್ ಕ್ಲೇದೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಛೇದೋ ಯುಕ್ತಸ್ನೇಹಾತ್ ಸಮ್ಯಗುಪರೋಹ” ಇತಿ||೨೧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

ತತ್ರ ವ್ರಣಾಯತನವಿಶೇಷಾದ್ಬನ್ಧವಿಶೇಷಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ- ಗಾಢಃ, ಸಮಃ, ಶಿಥಿಲ ಇತಿ ||೨೨||

ಇದಾನೀಮುಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯಕಮಪಿ ಬನ್ಧಂ ವ್ರಣಾಕೃತಿವಿಶೇಷೇಣ ತ್ರಿವಿಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣಾಯತನವಿಶೇಷಾದಿತಿ ವ್ರಣಾನಾಮಾಯತನಂ ಸ್ಥಾನಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಂ, ತದ್ವಿಶೇಷಾದ್ಗಾಢಾದಯೋ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ| ನನು, ದೋಷಕಾಲವಿಶೇಷಾದಪ್ಯಗ್ರೇ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಾಣಾಂ ದರ್ಶಿತತ್ವಾದ್ದೋಷಕಾಲಾವಪ್ಯತ್ರ ವಾಚ್ಯಾವಿತಿ? ಉಚ್ಯತೇ, ದೋಷಕಾಲೌ ಹಿ ವ್ರಣಾಯತನವಿಶೇಷಮಾತ್ರಕರಾವಿತಿ ನ ಪೃಥಗುಕ್ತೌ; ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ರಣಾಯತನವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಚಕಾರೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇನಾನುಕ್ತದೋಷಕಾಲವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಲಭ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾದಪಿ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ| ವ್ರಣಾಯತನವಿಶೇಷಾದಿತಿ ಅನ್ಯೇಽನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ‘ವ್ರಣಾನಾಂ ವಾತಾದ್ಯಾರಬ್ಧಾನಾಂ ವಿಶೇಷಾತ್ತಥಾಽಽಯತನಾನಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಾಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಾನಾಂ ಕಾಲವಿಶೇಷಾತ್ತ್ರಯೋ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ| ‘ವ್ರಣಾಯತನಂ ವ್ರಣಾಕಾರೋ ವ್ರಣಸನ್ನಿವೇಶ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ಇದಂ ಚಾಸಙ್ಗತಮೇವೇತಿ||೨೨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

ಪೀಡಯನ್ನರುಜೋ ಗಾಢಃ ಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಶಿಥಿಲಃ ಸ್ಮೃತಃ | ನೈವ ಗಾಢೋ ನ ಶಿಥಿಲಃ ಸಮೋ ಬನ್ಧಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೨೩||

ಗಾಢಾದಿಬನ್ಧಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪೀಡಯನ್ನರುಜೋ ಗಾಢ ಇತಿ|- ಗಾಢೋ ಬನ್ಧಃ ಪೀಡಯನ್ನಪ್ಯವಗಾಢಮಾನೋಽಪಿ ನ ರುಜತಿ| ಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಅನವಗಾಢಕಃ||೨೩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

ತತ್ರ ಸ್ಫಿಕ್ಕುಕ್ಷಿಕಕ್ಷಾವಙ್ಕ್ಷಣೋರುಶಿರಃಸು ಗಾಢಃ, ಶಾಖಾವದನಕರ್ಣಕಣ್ಠಮೇಢ್ರಮುಷ್ಕಪೃಷ್ಠಪಾರ್ಶ್ವೋದರೋರಃಸು ಸಮಃ, ಅಕ್ಷ್ಣೋಃ ಸನ್ಧಿಷು ಚ ಶಿಥಿಲ ಇತಿ ||೨೪||

ಪ್ರಾಗೇವ ವ್ರಣಾಯತನವಿಶೇಷಾದ್ಬನ್ಧವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫಿಚೌ ಕಟಿಪ್ರೋಥೌ, ವಙ್ಕ್ಷಣ ಊರುಸನ್ಧಿಃ, ಮಢ್ರೋ ಮೇಹನಂ, ಮುಷ್ಕೋಽಣ್ಡಕೋಷಃ||೨೪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

ತತ್ರ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಗಾಢಸ್ಥಾನೇ ಸಮಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ಸಮಸ್ಥಾನೇ ಶಿಥಿಲಂ, ಶಿಥಿಲಸ್ಥಾನೇ ನೈವ; ಏವಂ ಶೋಣಿತದುಷ್ಟಂ ಚ; ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಶಿಥಿಲಸ್ಥಾನೇ ಸಮಂ, ಸಮಸ್ಥಾನೇ ಗಾಢಂ, ಗಾಢಸ್ಥಾನೇ ಗಾಢತರಂ; ಏವಂ ವಾತದುಷ್ಟಂ ಚ ||೨೫||

ದೋಷವಿಶೇಷಾದ್ಬನ್ಧವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೨೫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

ತತ್ರ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಶರದಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ದ್ವಿರಹ್ನೋ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ರಕ್ತೋಪದ್ರುತಮಪ್ಯೇವಂ; ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಹೇಮನ್ತವಸನ್ತಯೋಸ್ತ್ರ್ಯಹಾತ್ , ವಾತೋಪದ್ರುತಮಪ್ಯೇವಮ್ | ಏವಮಭ್ಯೂಹ್ಯ ಬನ್ಧವಿಪರ್ಯಯಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ ||೨೬||

ಕಾಲವಿಶೇಷಾದಪಿ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿರಹ್ನೋ ಬಧ್ನೀಯಾದಿತಿ ದಿವಸಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವೌ ವಾರೌ ಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮಭ್ಯೂಹ್ಯೇತಿ ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಅಭ್ಯೂಹ್ಯ ಸ್ವಯಮಪಿ ವಿತರ್ಕ್ಯ, ಬನ್ಧವಿಪರ್ಯಯಂ ಬನ್ಧಸ್ಯಾನ್ಯಥಾತ್ವಮವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ದ್ವ್ಯಹಾದ್ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಪ್ರಾತರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಶರದೋಃ, ಹೇಮನ್ತೇ ಪೈತ್ತಿಕಮಹರಹಃ, ವರ್ಷಾದಿಷ್ವಪಿ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ದ್ವ್ಯಹೇ ಸಾಯಮಿತಿ||೨೬||

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

ತತ್ರ, ಸಮಶಿಥಿಲಸ್ಥಾನೇಷು ಗಾಢಂ ಬದ್ಧೇ ವಿಕೇಶಿಕೌಷಧನೈರರ್ಥಕ್ಯಂ ಶೋಫವೇದನಾಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಶ್ಚ, ಗಾಢಸಮಸ್ಥಾನೇಷು ಶಿಥಿಲಂ ಬದ್ಧೇ ವಿಕೇಶಿಕೌಷಧಪತನಂ ಪಟ್ಟಸಞ್ಚಾರಾದ್ವ್ರಣವರ್ತ್ಮಾವಘರ್ಷಣಮಿತಿ; ಗಾಢಶಿಥಿಲಸ್ಥಾನೇಷು ಸಮಂ ಬದ್ಧೇ ಚ ಗುಣಾಭಾವ ಇತಿ ||೨೭||

ಗಾಢಾದಿಸ್ಥಾನೇಽಪ್ಯನ್ಯಥಾಕೃತಾನಾಂ ಬನ್ಧಾನಾಂ ದೋಷಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರೋಽತ್ರ ರಾಗಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ; ಗಾಢಬನ್ಧದೋಷೋಽಯಮ್||೨೭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

ಅವಿಪರೀತಬನ್ಧೇ ವೇದನೋಪಶಾನ್ತಿರಸೃಕ್ಪ್ರಸಾದೋ ಮಾರ್ದವಂ ಚ ||೨೮||

ಯಥೋಚಿತಬನ್ಧಗುಣಮಾಹ- ಅವಿಪರೀತಬನ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

ಅಬಧ್ಯಮಾನೋ ದಂಶಮಶಕತೃಣಕಾಷ್ಠೋಪಲಪಾಂಶುಶೀತವಾತಾತಪಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ವಿಶೇಷೈರಭಿಹನ್ಯತೇ ವ್ರಣಃ, ವಿವಿಧವೇದನೋಪದ್ರುತಶ್ಚ ದುಷ್ಟತಾಮುಪೈತಿ, ಆಲೇಪನಾದೀನಿ ಚಾಸ್ಯ ವಿಶೋಷಮುಪಯಾನ್ತಿ ||೨೯||

ಬನ್ಧವ್ಯತಿರೇಕೇ ದೋಷಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಅಬಧ್ಯಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಂಶೋ ವನಮಕ್ಷಿಕಾ, ಉಪಲಃ ಪಾಷಾಣಃ, ಪಾಂಶುರ್ಧೂಲಿಃ, ಆತಪೋ ಘರ್ಮಃ| ದುಷ್ಟತಾಮುಪೈತಿ ವೈಕೃತಂ ಯಾತಿ||೨೯||

Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31

ಚೂರ್ಣಿತಂ ಮಥಿತಂ ಭಗ್ನಂ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮತಿಪಾತಿತಮ್ | ಅಸ್ಥಿಸ್ನಾಯುಸಿರಾಚ್ಛಿನ್ನಮಾಶು ಬನ್ಧೇನ ರೋಹತಿ ||೩೦|| ಸುಖಮೇವಂ ವ್ರಣೀ ಶೇತೇ ಸುಖಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಿಷ್ಠತಿ | ಸುಖಂ ಶಯ್ಯಾಸನಸ್ಥಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಸಂರೋಹತಿ ವ್ರಣಃ ||೩೧||

ಬನ್ಧಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಗುಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಚೂರ್ಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೂರ್ಣಿತಂ ಬಹುಧಾ ಖಣ್ಡೀಕೃತಂ, ಮಥಿತಂ ವಿಲೋಡಿತಂ, ಭಗ್ನಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಂ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸನ್ಧಿಚ್ಯುತಮ್, ಅತಿಪಾತಿತಂ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಮವಲಮ್ಬಮಾನಮ್| ಛಿನ್ನಶಬ್ದೋಽಸ್ಥ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಚೂರ್ಣಿತಾದಿಷು ಗಮನಾಗಮನಸ್ಥಾನಶಯನೇಷ್ವಪಿ ಚತುರ್ಷು ಬನ್ಧಃ ಪ್ರಶಸ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸುಖಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೇತೇ ಸ್ವಪಿತಿ, ತಿಷ್ಠತಿ ಊರ್ಧ್ವೀಭೂತ ಆಸ್ತೇ, ಶಯ್ಯಾಸನಸ್ಥಸ್ಯ ಸುಖಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ||೩೦-೩೧||

Adhikarana 23 (32) · Śloka 32

ಅಬನ್ಧ್ಯಾಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಘಾತವಿಷನಿಮಿತ್ತಾ ಯದಾ ಶೋಫದಾಹಪಾಕರಾಗತೋದವೇದನಾಭಿಭೂತಾಃ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿದಗ್ಧಾಃ ಪಾಕಾತ್ ಪ್ರಕುಥಿತಪ್ರಶೀರ್ಣಮಾಂಸಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ||೩೨||

ಯೇಷು ಬನ್ಧ ಏವಾನರ್ಥಕರಸ್ತಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಬನ್ಧ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಮಿತ್ತಶಬ್ದಃ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕದಾ ಪುನರೇತೇಽಬನ್ಧನೀಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ತೋದಾಖ್ಯೈವ ವೇದನಾ ತಯಾಽಭಿಭೂತಾ ವಾತಾನುವಿದ್ಧಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಬನ್ಧೇನಾತ್ಯರ್ಥಂ ತೋದೋತ್ಪತ್ತಿರೇವ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾನ್ನ ಬನ್ಧಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ| ‘ತೋದದಾಹಾಭಿಭೂತಾ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ‘ಯದಾ ಚ ಶೋಫತೋದದಾಹರಾಗಪಾಕವೇದನಾಭಿಭೂತಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಪಾಕಾತ್ ಪ್ರಕುಥಿತಪ್ರಶೀರ್ಣಮಾಂಸಾಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ ಪಾಕಾತ್ ಪ್ರತಿಸ್ರಸ್ತಮಾಂಸಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತೇಽಪಿ ನ ಬನ್ಧ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೨||

Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35

ಕುಷ್ಠಿನಾಮಗ್ನಿದಗ್ಧಾನಾಂ ಪಿಡಕಾ ಮಧುಮೇಹಿನಾಮ್ | ಕರ್ಣಿಕಾಶ್ಚೋನ್ದುರುವಿಷೇ ವಿಷಜುಷ್ಟಾಶ್ಚ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ ||೩೩|| ಮಾಂಸಪಾಕೇ ನ ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಗುದಪಾಕೇ ಚ ದಾರುಣೇ | ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚಾಪಿ ವಿಭಜೇತ್ಕೃತ್ಯಾಕೃತ್ಯಾಂಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೩೪|| ದೇಶಂ ದೋಷಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ವ್ರಣಂ ಚ ವ್ರಣಕೋವಿದಃ | ಋತೂಂಶ್ಚ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ತತೋ ಬನ್ಧಾನ್ನಿವೇಶಯೇತ್ ||೩೫||

ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಮರ್ಥಂ ಸುಖಪಾಠಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕುಷ್ಠಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಮಾಂಸಪಾಕೇ ಸತಿ ವ್ರಣಾ ನ ಬಧ್ಯನ್ತೇ| ಮಧುಮೇಹಿನಾಂ ಪಿಡಕಾ ಇತಿ ಗುದಪಾಕೇ ಚ ದಾರುಣ ಇತಿ ಬನ್ಧೋ ನ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃತ್ಯಾಕೃತ್ಯಾನ್ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಾನ್ | ದೇಶಂ ಸ್ಫಿಕ್ಕುಕ್ಷಿಕಕ್ಷಾದಿಕಮ್| ದೋಷಂ ವಾತಾದಿಕಮ್| ವ್ರಣಕೋವಿದೋ ವ್ರಣವಿದ್ವಾನ್ ಋತೂನ್ ಶೀತೋಷ್ಣಸಾಧಾರಣಾನ್| ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಸಮ್ಯಗ್ಬುದ್ಧ್ವಾ| ನಿವೇಶಯೇತ್ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩-೩೫||

Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45

ಊರ್ಧ್ವಂ ತಿರ್ಯಗಧಸ್ತಾಚ್ಚ ಯನ್ತ್ರಣಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾ | ಯಥಾ ಚ ಬಧ್ಯತೇ ಬನ್ಧಸ್ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ ||೩೬|| ಘನಾಂ ಕವಲಿಕಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಮೃದು ಚೈವಾಪಿ ಪಟ್ಟಕಮ್ | ವಿಕೇಶಿಕಾಮೌಷಧಂ ಚ ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಮಾಚರೇತ್ ||೩೭|| ಪ್ರಕ್ಲೇದಯತ್ಯತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾ ತಥಾ ರೂಕ್ಷಾ ಕ್ಷಿಣೋತಿ ಚ | ಯುಕ್ತಸ್ನೇಹಾ ರೋಪಯತಿ ದುರ್ನ್ಯಸ್ತಾ ವರ್ತ್ಮ ಘರ್ಷತಿ ||೩೮|| ವಿಷಮಂ ಚ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್ ಸ್ರಾವಯೇತ್ತಥಾ | ಯಥಾವ್ರಣಂ ವಿದಿತ್ವಾ ತು ಯೋಗಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೩೯|| ಪಿತ್ತಜೇ ರಕ್ತಜೇ ವಾಽಪಿ ಸಕೃದೇವ ಪರಿಕ್ಷಿಪೇತ್ | ಅಸಕೃತ್ ಕಫಜೇ ವಾಽಪಿ ವಾತಜೇ ಚ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೪೦|| ತಲೇನ ಪ್ರತಿಪೀಡ್ಯಾಥ ಸ್ರಾವಯೇದನುಲೋಮತಃ | ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಬನ್ಧಾನ್ ಗೂಢಾನ್ತಾನ್ ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ವಿನಿವೇಶಯೇತ್ ||೪೧|| ಓಷ್ಠಸ್ಯಾಪ್ಯೇಷ ಸನ್ಧಾನೇ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೋ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ | ಬುದ್ಧ್ಯೋತ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತೇನ ತಥಾ ಚಾಸ್ಥಿಷು ಜಾನತಾ ||೪೨|| ಉತ್ತಿಷ್ಠತೋ ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯ ಶಯನಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಃ | ಗಚ್ಛತೋ ವಿವಿಧೈರ್ಯಾನೈರ್ನಾಸ್ಯ ದುಷ್ಯತಿ ಸ ವ್ರಣಃ ||೪೩|| ಯೇ ಚ ಸ್ಯುರ್ಮಾಂಸಸಂಸ್ಥಾ ವೈ ತ್ವಗ್ಗತಾಶ್ಚ ತಥಾ ವ್ರಣಾಃ | ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಕೋಷ್ಠಲಪ್ರಾಪ್ತಾಶ್ಚ ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಗತಾಸ್ತಥಾ ||೪೪|| ತಥಾಽವಗಾಢಗಮ್ಭೀರಾಃ ಸರ್ವತೋ ವಿಷಮಸ್ಥಿತಾಃ | ನೈತೇ ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಾ ಋತೇ ಬನ್ಧಾದ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೪೫||

ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನೋ ಗದ್ಯೋಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಾನ್ ಪಠನ್ತಿ- ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಂ ಚ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವೈಷಮ್ಯಮಿಹ ನಿಮ್ನೋನ್ನತತ್ವೇನ| ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್ ಸ್ರಾವಯೇತ್ತಥೇತಿ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಸ್ರಾವಣಂ ಚೇಹ ಪೂಯಸ್ಯೈವೇತಿ| ಸಕೃದೇವ ಪರಿಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ ಏಕವಾರಮೇವ ಪಟ್ಟೇನ ವೇಷ್ಟಯೇದಿತಿ| ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಬನ್ಧಾನಿತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಾನ್ ಬನ್ಧಾನ್ ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನ್ ಬನ್ಧಾನ್ ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನ್ ಗುಪ್ತಾನ್ತಾನ್ ವಿನಿವೇಶಯೇತ್ ವಿನಿಯೋಜಯೇತ್ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಓಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|- ಏಷ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೋ ವಿಧಿರೋಷ್ಠಸ್ಯಾಪಿ ಸನ್ಧಾನೇ ಸ್ಮೃತಃ| ಬುದ್ಧ್ಯೋತ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಯುಕ್ತೇನ ಜಾನತಾ ವೈದ್ಯೇನ ಬುದ್ಧ್ಯಾಽಭ್ಯೂಹ್ಯಾಸ್ಥಿಷ್ವಪಿ ಸನ್ಧಾನಾಯ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೋ ವಿಧಿಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ| ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಗಾಢತಯಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣಾಯಂ ಪಾಠೋಽನಾರ್ಷ ಏವ ಕೃತಃ, ತನ್ಮತಾನುಸಾರಿಣಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇವೇನ ಕ್ವಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಗೃಹೀತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿರ್ಲಿಖಿತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಶ್ಚ ಕ್ವಚಿದಿತಿ||೩೬-೪೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವ್ರಣಾಲೇಪನಬನ್ಧವಿಧಿರ್ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೮||