Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ വ്രണാലേപനബന്ധവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ആലേപ ആദ്യ ഉപക്രമഃ , ഏഷ സര്വശോഫാനാം സാമാന്യഃ പ്രധാനതമശ്ച, തം ച പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമഃ- തതോ ബന്ധഃ പ്രധാനം, തേന ശുദ്ധിര്വ്രണരോപണമസ്ഥിസന്ധിസ്ഥൈര്യം ച ||൩||
View original
अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
आलेप आद्य उपक्रमः , एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च, तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः- ततो बन्धः प्रधानं, तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसन्धिस्थैर्यं च ||३||
അഥാത ഇത്യാദി| ഏഷ ആലേപഃ| നന്വേഷ ആലേപ ആദ്യ ഉപക്രമഃ കഥം? ദ്വിവ്രണീയേऽപതര്പണസ്യാദ്യത്വേന പഠിതത്വാത്; ഉച്യതേ- ഔഷധദ്രവ്യേഭ്യോ ബഹിരന്തഃപ്രമാര്ജനേഭ്യ ആലേപ ആദ്യ ഇത്യര്ഥഃ; ആദ്യസമീപത്വാച്ഛ്രേഷ്ഠത്വാദ്വാऽऽലേപ ആദ്യ ഇത്യുച്യതേ| സര്വശോഫാനാം സാമാന്യ ഇതി വാതാദിശോഫാനാം തുല്യഃ, ആലേപത്വേനാഭേദാത്| പ്രധാനതമശ്ച സര്വോപക്രമേഭ്യഃ ആശുപീഡാഹരത്വാത്| തം ച പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമ ഇതി തമാലേപം, പ്രതിരോഗം രോഗേ രോഗേ, വക്ഷ്യാമഃ കഥയിഷ്യാമഃ, അസ്മിന് സ്ഥാനേ ചികിത്സിതേ ച| തതഃ തസ്മാദാലേപാത്| അസ്ഥിസന്ധിസ്ഥൈര്യം ചേതി അസ്ഥ്നഃ സന്ധേര്ദാര്ഢ്യം ‘ഭവതി’ ഇത്യാധ്യാഹാരഃ| കേചിദാചാര്യാ ഇമം ന പഠന്തി||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര പ്രതിലോമമാലിമ്പേത് |
പ്രതിലോമേ ഹി സമ്യഗൌഷധമവതിഷ്ഠതേऽനുപ്രവിശതി രോമകൂപാന് സ്വേദവാഹിഭിശ്ച സിരാമുഖൈര്വീര്യം പ്രാപ്നോതി ||൪||
View original
तत्र प्रतिलोममालिम्पेत् |
प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठतेऽनुप्रविशति रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश्च सिरामुखैर्वीर्यं प्राप्नोति ||४||
ഇദാനീമാലേപാവചാരണം തത്ഫലം ച നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രതിലോമമാലിമ്പേദിതി ലോമാഭിമുഖമാലിമ്പേത്| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| അവതിഷ്ഠതേ അവസ്ഥിതിം കരോതി, അനുപ്രവിശതി ച ‘ഔഷധം’ ഇത്യനുവര്തതേ||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ന ച ശുഷ്യമാണമുപേക്ഷേത, അന്യത്ര പീഡയിതവ്യാത് |
ശുഷ്കോ ഹ്യപാര്ഥകോ രുക്കരശ്ച ||൫||
View original
न च शुष्यमाणमुपेक्षेत, अन्यत्र पीडयितव्यात् |
शुष्को ह्यपार्थको रुक्करश्च ||५||
ആലേപസ്യാവസ്ഥായാം കര്തവ്യതാമാഹ- ന ചേത്യാദി| അന്യത്ര പീഡയിതവ്യാദിതി പീഡനദ്രവ്യൈര്മിശ്രകോക്തൈര്യോ വ്രണഃ പീഡനീയോ ഭവതി തസ്മാദന്യത്ര ശുഷ്യമാണം നോപേക്ഷേതേത്യര്ഥഃ| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| അപാര്ഥകോ നിഷ്ഫലഃ||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
സ ത്രിവിധഃ- പ്രലേപഃ, പ്രദേഹ, ആലേപശ്ച |
പ്രലേപപ്രദേഹയോരന്തരം - തത്ര പ്രലേപഃ ശീതസ്തനുരവിശോഷീ വിശോഷീ വാ; പ്രദേഹസ്തൂഷ്ണഃ ശീതോ വാ ബഹലോऽബഹുരവിശോഷീ ച; മധ്യമോऽത്രാലേപഃ |
തത്ര, രക്തപിത്തപ്രസാദകൃദാലേപഃ; പ്രദേഹോ വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനഃ ശോധനോ രോപണഃ ശോഫവേദനാപഹശ്ച; തസ്യോപയോഗഃ ക്ഷതാക്ഷതേഷു; യസ്തു ക്ഷതേഷൂപയുജ്യതേ സ ഭൂയഃ ‘കല്ക’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ നിരുദ്ധാലേപനസഞ്ജ്ഞഃ; തേനാസ്രാവസന്നിരോധോ മൃദുതാ പൂതിമാംസാപകര്ഷണമനന്തര്ദോഷതാ വ്രണശുദ്ധിശ്ച ഭവതി ||൬||
View original
स त्रिविधः- प्रलेपः, प्रदेह, आलेपश्च |
प्रलेपप्रदेहयोरन्तरं - तत्र प्रलेपः शीतस्तनुरविशोषी विशोषी वा; प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलोऽबहुरविशोषी च; मध्यमोऽत्रालेपः |
तत्र, रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः; प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश्च; तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु; यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः ‘कल्क’ इति सञ्ज्ञां लभते निरुद्धालेपनसञ्ज्ञः; तेनास्रावसन्निरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणमनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश्च भवति ||६||
തദ്ഭേദാനാഹ- സ ത്രിവിധ ഇത്യാദി| പ്രലേപപ്രദേഹയോര്വാസ്തവാഭേദേऽപി വ്യാവഹാരികം ഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര പ്രലേപ ഇത്യാദി| അന്തരം ഭേദഃ, സ്ഥാനാസനവത്| പ്രലേപം ലക്ഷണൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രലേപ ഇത്യാദി| അവിശോഷീ അപീഡയിതവ്യേ വ്രണശോഫേ, വിശോഷീ പീഡയിതവ്യേ; ഏതേന യേന കല്കേന ചന്ദനവല്ലിപ്യതേ സ പ്രലേപഃ; അന്യേ ‘ശീതസ്തനുഃ’ ഇത്യാദിലക്ഷണം പ്രദേഹസ്യ ഇതി വദന്തി| ലക്ഷണൈഃ പ്രദേഹം നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രദേഹ ഇത്യാദി| ഉഷ്ണഃ ശീതോ വേതി വിഷയാപേക്ഷയാ; തത്ര വാതബഹുലേ കഫബഹുലേ വാ ഉഷ്ണഃ, പിത്തരക്തബഹുലേ ശീതഃ| ബഹലഃ സ്ഥൂലഃ, ഏതേന യസ്തു കല്കഃ പിണ്ഡീകൃത്യ വ്രണസ്യോപരി ദീയതേ സ പ്രദേഹഃ| ‘ഉഷ്ണഃ ശീതോ വാ’ ഇത്യാദിലക്ഷണം ‘പ്രലേപസ്യ’ ഇതി കേചിന്മന്യന്തേ| ലക്ഷണാന്തരം നിര്ദിശ്യ കാര്യഭേദം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തയോര്മധ്യേ| കേചിദത്രാലേപനസ്ഥാനേ ‘പ്രദേഹ’ ഇതി പഠന്തി, അന്യേ തു പ്രദേഹസ്ഥാനേ ആലേപം പഠന്തി| ആലേപസ്യ സാമാന്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- തസ്യേത്യാദി| ക്ഷതാക്ഷതേഷു വ്രണവ്രണശോഫേഷ്വിത്യര്ഥഃ| വിഷയാന്തരേണാലേപസ്യ നാമാന്തരമാഹ- യസ്ത്വിത്യാദി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| ഭൂയഃശബ്ദോऽത്ര പുനരര്ഥേ| നിരുദ്ധാ നിഷിദ്ധാ| അന്യേ ത്വത്ര ‘നിരോധ്യാലേപനസഞ്ജ്ഞാം’ ഇതി പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| കല്കസഞ്ജ്ഞസ്യാലേപസ്യ കര്മ ആഹ- തേനേത്യാദി| ആസ്രാവസന്നിരോധ ഇതി ആസ്രാവോ രക്താദ്യാസ്രാവഃ| അനന്തര്ദോഷതേതി ദോഷോऽത്ര പൂയഃ, തേനാഭ്യന്തരപൂയവര്ജിതത്വമ്| വ്രണശുദ്ധിശ്ചേതി ദോഷദുഷ്ടിനിവൃത്തിഃ; ചകാരാദ്വ്രണരോപണസ്യ ഗ്രഹണമ്||൬||
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
അവിദഗ്ധേഷു ശോഫേഷു ഹിതമാലേപനം ഭവേത് |
യഥാസ്വം ദോഷശമനം ദാഹകണ്ഡൂരുജാപഹമ് ||൭||
ത്വക്പ്രസാദനമേവാഗ്ര്യം മാംസരക്തപ്രസാദനമ് |
ദാഹപ്രശമനം ശ്രേഷ്ഠം രുജാകണ്ഡൂവിനാശനമ് ||൮||
മര്മദേശേഷു യേ രോഗാ ഗുഹ്യേഷ്വപി തഥാ നൃണാമ് |
സംശോധനായ തേഷാം ഹി കുര്യാദാലേപനം ഭിഷക് ||൯||
(ഷഡ്ഭാഗം പൈത്തികേ സ്നേഹം ചതുര്ഭാഗം തു വാതികേ |
അഷ്ടഭാഗം തു കഫജേ സ്നേഹമാത്രാം പ്രദാപയേത്) ||൧൦||
View original
अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत् |
यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम् ||७||
त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम् |
दाहप्रशमनं श्रेष्ठं रुजाकण्डूविनाशनम् ||८||
मर्मदेशेषु ये रोगा गुह्येष्वपि तथा नृणाम् |
संशोधनाय तेषां हि कुर्यादालेपनं भिषक् ||९||
(षड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके |
अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत्) ||१०||
ആലേപസ്യാത്മവിഷയേ കാലാവധിമാഹ- അവിദഗ്ധേഷ്വിത്യാദി| അവിദഗ്ധേഷ്വാലേപനം ഹിതം, വിദഗ്ധേഷു പുനഃ പ്രദേഹ ഏവ, യസ്യ ‘ഉപനാഹ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാന്തരമ്| യഥാസ്വം ദോഷശമനമിതി വാതാദിദോഷേഷു മധ്യേ യദാലേപനം ദ്രവ്യഗുണാപേക്ഷയാ യസ്യ ദോഷസ്യ ശമനം ഭവേത് തത് തത്ര ഹിതമിത്യര്ഥഃ| ദാഹകണ്ഡൂരുജാപഹമിതി ദാഹഃ പിത്തസ്യ, കണ്ഡൂഃ കഫസ്യ, രുജാ വാതസ്യ, ഏതാ അപഹന്തി| ദൂഷ്യപ്രസാദനത്വമാലേപസ്യ നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- ത്വക്പ്രസാദനമേവാഗ്ര്യമിതി|- അഗ്ര്യം പ്രധാനമ്| ദാഹകണ്ഡൂരുജാപഹമിതി പൂര്വസ്മിന്നേവ ശ്ലോകേ ദാഹാദീനാം പഠിതത്വാദിഹ പുനഃ പാഠോ ദൂഷ്യകൃതാ അപി ദാഹാദയോ ഭവന്തീതി ബോധനാര്ഥമ്||൭-൧൦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
തസ്യ പ്രമാണം മഹിഷാര്ദ്രചര്മോത്സേധമുപദിശന്തി ||൧൧||
View original
तस्य प्रमाणं महिषार्द्रचर्मोत्सेधमुपदिशन्ति ||११||
തനുത്വമാലേപസ്യ ഗുണഃ, തനുത്വം കിം പ്രമാണമിത്യാഹ- തസ്യേത്യാദി| പ്രദേഹസ്തു മഹിഷാര്ദ്രചര്മോച്ഛ്രായാപേക്ഷയാ സ്ഥൂല ഇതി| യേ തു തനുത്വം പ്രദേഹഗുണം മന്യതേ, തേഷാം മതേ പ്രദേഹസ്യൈതത് പ്രമാണമ്||൧൧||
Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15
ന ചാലേപം രാത്രൌ പ്രയുഞ്ജീത , മാ ഭൂച്ഛൈത്യവിഹതോഷ്മണസ്തദനിര്ഗമാദ്വികാരപ്രവൃത്തിരിതി ||൧൨||
പ്രദേഹസാധ്യേ വ്യാധൌ തു ഹിതമാലേപനം ദിവാ |
പിത്തരക്താഭിഘാതോത്ഥേ സവിഷേ ച വിശേഷതഃ ||൧൩||
ന ച പര്യുഷിതം ലേപം കദാചിദവചാരയേത് |
ഉപര്യുപരി ലേപം ച ന കദാചിത് പ്രദാപയേത് ||൧൪||
ഊഷ്മാണം വേദനാം ദാഹം ഘനത്വാജ്ജനയേത് സ ഹി |
ന ച തേനൈവ ലേപേന പ്രദേഹം ദാപയേത് പുനഃ |
ശുഷ്കഭാവാത്സ നിര്വീര്യോ യുക്തോऽപി സ്യാദപാര്ഥകഃ ||൧൫||
View original
न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत , मा भूच्छैत्यविहतोष्मणस्तदनिर्गमाद्विकारप्रवृत्तिरिति ||१२||
प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा |
पित्तरक्ताभिघातोत्थे सविषे च विशेषतः ||१३||
न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत् |
उपर्युपरि लेपं च न कदाचित् प्रदापयेत् ||१४||
ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत् स हि |
न च तेनैव लेपेन प्रदेहं दापयेत् पुनः |
शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तोऽपि स्यादपार्थकः ||१५||
വിശിഷ്ടേ കാലേ ആലേപാവചാരണവിധിനിഷേധേ, കഥഞ്ചിത്ക്രിയമാണേ ച ദോഷമാഹ- ന ചേത്യാദി| ഏതേനാസ്യ വിധിഃ സൂച്യതേ; തേന വാതശ്ലൈഷ്മികാപാകിശോഥേ രാത്രൌ പ്രദേഹ ഉപയോക്തവ്യഃ, തഥാ വിദഹ്യമാനേ ശോഥേ പ്രദേഹോ ദേയ ഏവ, ക്ഷതേഷു കല്കോऽപി രാത്രൌ ദാതവ്യ ഇതി, തഥാ പിത്തജേ ശോഥേ വാതപിത്തജേ ച ശതധൌതഘൃതാഭ്യങ്ഗാദി ദാതവ്യമിതി| ശൈത്യാവിഹതോഷ്മണ ഇതി ‘ശോഫസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| തദനിര്ഗമാത് ശോഫോഷ്മാനിഃസരണാത്| വികാരപ്രവൃത്തിര്വികാരാഭിവൃദ്ധിഃ| ശൈത്യരുദ്ധരോമകൂപത്വാദനിര്ഗച്ഛന്നൂഷ്മാ ആലേപേനാന്തര്നീതോऽത്യര്ഥം ശോഫം പചതീത്യര്ഥഃ| സ്വേദവാഹിഭിഃ സിരാമുഖൈശ്ച വീര്യം പ്രാപ്നോതീത്യത ഊര്ധ്വം ബഹുഷു പ്രതിഷു നിബന്ധപാഠക്രമാദ്വ്യതിക്രമേണ പാഠക്രമോऽധികശ്ച പാഠോ ദൃശ്യതേ; സ ഉച്യതേ- “തസ്യ പ്രമാണം മഹിഷാര്ദ്രചര്മോത്സേധമുപദിശന്തി| ന ച ശുഷ്യമാണമുപേക്ഷേതാന്യത്ര പീഡയിതവ്യാത്; ശുഷ്കോ ഹ്യപാര്ഥോ രുക്കരശ്ച| സ ത്രിവിധ ആലേപഃ പ്രദേഹോ ലേപശ്ച| തേഷാമന്തരം- ആലേപഃ ശീതസ്തനുരവിശോഷീ വിശോഷീ ച, പ്രദേഹസ്തൂഷ്ണഃ ശീതോ വാ ബഹുലോ ബഹുരവിശോഷീ ച, മധ്യമോ ലേപ ഇതി| വിശേഷതോ രക്തപിത്തപ്രസാദകൃദാലേപഃ; പ്രലേപോ വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനഃ ശോധനോ രോപണഃ ശോഫവേദനാപഹശ്ച, തസ്യോപയോഗഃ ക്ഷതാക്ഷതേഷു; യസ്തു ക്ഷതേഷൂപയുജ്യതേ സ ഭൂയഃ ‘കല്ക’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ ലഭതേ നിരുദ്ധാലേപനസഞ്ജ്ഞഃ, തേനാസ്രാവസന്നിരോധോ മൃദുതാ പൂതിമാംസാപകര്ഷണമനന്തര്ദോഷതാ വ്രണശുദ്ധിശ്ച ഭവതി| ഉഭയഗുണോ ലേപഃ| ന ചാലേപം രാത്രൌ പ്രയുഞ്ജീത, മാഭൂച്ഛൈത്യവിഹതോഷ്മണസ്തദനിര്ഗമാദ്വികാരപ്രവൃത്തിരിതി| ത്വക്പ്രസാദനമേവാഗ്ര്യം മാംസരക്തപ്രസാദനമ്| ദാഹപ്രശമനം ശ്രേഷ്ഠം തോദകണ്ഡൂവിനാശനമ്|| മര്മദേശേഷു യേ രോഗാ ഗുഹ്യേഷ്വപി തഥാ നൃണാമ്| സംശോധനായ തേഷാം ഹി കുര്യാദാലേപനം ഭിഷക്|| അവിദഗ്ധേഷു ശോഥേഷു ഹിതമാലേപനം ഭവേത്| യഥാസ്വം ദോഷശമനം ദാഹകണ്ഡൂവിനാശനമ്|| ഷഡ്ഭാഗം പൈത്തികേ സ്നേഹം ചതുര്ഭാഗം തു വാതികേ| അഷ്ടഭാഗം തു കഫജേ സ്നേഹമാത്രാം പ്രദാപയേത്”- ഇതി| അയം പാഠോ വര്തമാനേഷു പുസ്തകേഷു സര്വേഷ്വേവ പഠ്യത ഇത്യസ്മാഭിഃ ക്രമമാത്രം ദര്ശിതം; ന ത്വയം പഠനീയഃ; പഠനീയഃ പുനഃ പ്രാക്തനപാഠ ഏവ, സര്വപൂര്വാചാര്യസമ്മതത്വാത്||൧൨-൧൫||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
അത ഊര്ധ്വം വ്രണബന്ധനദ്രവ്യാണ്യുപദേക്ഷ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ക്ഷൌമകാര്പാസാവികദുകൂലകൌശേയപത്രോര്ണചീനപട്ടചര്മാന്തര്വല്കലാലാബൂശകലലതാവിദലരജ്ജുതൂലഫലസന്താനികാലൌഹാനീതി ; തേഷാം വ്യാധിം കാലം ചാവേക്ഷ്യോപയോഗഃ; പ്രകരണതശ്ചൈഷാമാദേശഃ ||൧൬||
View original
अत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्रव्याण्युपदेक्ष्यामः; तद्यथा- क्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबूशकललताविदलरज्जुतूलफलसन्तानिकालौहानीति ; तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः; प्रकरणतश्चैषामादेशः ||१६||
ഇദാനീം വ്രണബന്ധവിധിഃ പ്രസ്തൂയതേ, സ ച ദ്രവ്യാധീനഃ, അതസ്താന്യേവ പ്രാഗുപദേഷ്ടുമാഹ- ക്ഷൌമേത്യാദി| ക്ഷൌമമ് അതസീതന്തുഭിര്വ്യൂതം, അന്യേ വസ്ത്രാന്തരമാഹുഃ; കാര്പാസം കാര്പാസതന്തുരചിതമ്; ആവികമ് ഉരഭ്രരോമവ്യൂതം; ദുകൂലം പട്ടവസ്ത്രമ്, അന്യേ വല്കലമാഹുഃ; കൌശേയം കോശകാരകൃമിലാലോദ്ഭൂതം, യത് ‘ത്രസര’ ഇതി ലോകേ; പത്രോര്ണോ രല്ലൂകാഖ്യഃ കമ്ബലഃ, അന്യേ തു ‘യൈര്ഹരിതാദീനി ദേവാങ്ഗാന്യുപ്യന്തേ തേ പത്രോര്ണാഃ’, ‘ധൌതകൌശേയമ്’ ഇത്യപരേ, ‘മാഗധപൌണ്ഡ്രകാദിദേശേഷു നാഗവൃക്ഷാദയശ്ചത്വാരോ വൃക്ഷാസ്തത്പത്രേഭ്യോ ജാതൈര്ഹരിതതന്തുഭിരൂര്ണാരൂപൈര്വയതേ യത്തത് പത്രോര്ണമ്’ ഇത്യേകേ; ചീനപട്ടം ചീനദേശ ഏവോത്പദ്യതേ, തദ്ദേശജനാസ്തു ‘ചീനയുഗപട്ടമ്’ ഇതി വദന്തി, സ ച പത്രോര്ണസ്യൈവ ഭേദഃ, അന്യേ നേത്രമാഹുഃ; ചര്മ ഏണാദീനാമ്, അപരേ ചര്മവദ്ബന്ധനദ്രവ്യമ്, അഥവാ സുവര്ണപിഷ്ടികാലിപ്തചര്മതന്തുഭിസ്തുരുഷ്കൈര്യാനി വയന്തേ താനി ചര്മശബ്ദേനോച്യന്തേ; ബാഹ്യവല്കലമന്ത്യം ച ത്യക്ത്വാ മധ്യം യദ്ഗൃഹ്യതേ തദന്തര്വല്കലമ്; അലാബൂശകലം തുമ്ബീഫലകര്പരികാ; ലതാവിദലം ശ്യാമലതാദിപാടിതാര്ധം; കേചിദ്വിദലശബ്ദം ചര്മാദിഭിഃ സഹ സമ്ബധ്നന്തി, അന്യേ തു വിദലശബ്ദേന വംശവേത്രാദികമ്ബികാമാഹുഃ; ലതാശബ്ദേന ച ശ്യാമലതാദീനാം ഗ്രഹണം; രജ്ജുര്മുഞ്ജബല്വജാദിവലിതഃ; തൂലഫലം ശാല്മലീഫലാദി; സന്താനികാ ക്ഷീരസന്താനികാ, അന്യേ ‘കുശലസന്താനികാ’ ഇതി പഠന്തി, കുശലസന്താനികാ കോലികവൃത്തിഃ ദ്വിത്രിതന്തുരചിതാ ‘വയ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധാ, മര്കടവാസം കേചിദാഹുഃ; ലോഹാനി സുവര്ണത്രപുസീസാദീനി| ക്വ പുനസ്തേഷാമുപയോഗ ഇത്യാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം ക്ഷൌമാദീനാമ്| വ്യാധിം കാലം ചാവേക്ഷ്യോപയോഗ ഇതി തത്ര വാതശ്ലൈഷ്മികം വ്യാധിം കാലം ച ശീതമവേക്ഷ്യ വ്രണബന്ധനദ്രവ്യാണാം ഘനാനാമുപയോഗഃ, രക്തപൈത്തികം വ്യാധിമുഷ്ണം ച കാലമവേക്ഷ്യ തനൂനാമുപയോഗഃ, ചകാരാദ്ഗാഢസ്ഥാനമവേക്ഷ്യ ഘനാനാമുപയോഗഃ, ശിഥിലസ്ഥാനമവേക്ഷ്യ തനൂനാമുപയോഗ ഇതി| വര്ഗോക്താനാം വ്രണബന്ധനദ്രവ്യാണാം സങ്ക്ഷേപേണാദേശമാഹ- പ്രകരണതശ്ചൈഷാമാദേശ ഇതി|- പ്രകരണതഃ പ്രകരണമവേക്ഷ്യ, ഏഷാം വ്രണബന്ധനദ്രവ്യാണാമാദേശനം; തദ്യഥാ- സര്പാദിദഷ്ടസ്യാരിഷ്ടാബന്ധോ രക്ഷാ(ജ്വാ)ദിഭിഃ, രക്താതിപ്രവൃത്തൌ രക്തനിവൃത്ത്യര്ഥം സന്താനികയാ ബധ്നീയാത്, പാടിതശ്യാമലതാദ്യൈര്ഭഗ്നസന്ധാനായ ബന്ധഃ കര്തവ്യഃ, ലൌഹൈഃ സുവര്ണാദിഭിര്ദന്താന് ബധ്നീയാത്, ത്രപ്വാദിഭിരര്ബുദഗ്രന്ഥ്യാദീന്, അലാബുശകലേന ശിരോവ്രണാന് ബധ്നീയാത്; ഏവമന്യേഷാമപി യഥാര്ഹമാദേശനമ്||൧൬||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
തത്ര കോശദാമസ്വസ്തികാനുവേല്ലിതമു(പ്ര)തോലീമണ്ഡലസ്ഥഗികായമകഖട്വാചീനവിബന്ധവിതാനഗോഫണാഃ പഞ്ചാങ്ഗീ ചേതി ചതുര്ദശ ബന്ധവിശേഷാഃ |
തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയഃ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൭||
View original
तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितमु(प्र)तोलीमण्डलस्थगिकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दश बन्धविशेषाः |
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||१७||
ഇദാനീം ബന്ധവിശേഷാന് സങ്ഖ്യയാ നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്ര കോശേത്യാദി| ഏഷാമാകാരം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| പ്രായോഗ്രഹണാന്നാമ്നൈവ സര്വേഷാമാകൃതീര്വക്തും ന ശക്യതേ, തസ്മാത് പരതന്ത്രോക്തലക്ഷണമപ്യത്രൈവ സമ്യഗാകൃതിവിജ്ഞാനായ ശ്ലോകൈരുപദേക്ഷ്യാമഃ| തദ്യഥാ- “പൂരയിത്വൌഷധൈര്ബന്ധഃ ക്രിയതേ കോശകാകൃതിഃ| കോശകാഖ്യഃ സ വിജ്ഞേയോ, വൈദ്യൈര്ബന്ധനവര്ജിതഃ|| ദാമാകൃതിം ചതുഷ്പാദാം ദാമാഖ്യം, സ്വസ്തികം പുനഃ| സ്വസ്തികാകൃതിമാസീവ്യ , പശ്ചാദാവേഷ്ട്യ ബധ്യതേ|| അനുവേല്ലിതം തദ്വിദ്യാത്, മുതോലീലക്ഷണം ശൃണു| ബഹ്വങ്ഘ്രിര്മുടികാകാരോ ജാലവദ്ബഹുരന്ധ്രകഃ|| മുതോലീബന്ധ ഏഷ സ്യാത് സഞ്ജ്ഞാന്തരമതഃ ശൃണു| ഗോതുണ്ഡികാം ചാലനീം ച താമേവാഹുര്ഭിഷഗ്വരാഃ|| മണ്ഡലം വേഷ്ടനാകാരം വിദധ്യാത്, സ്ഥഗികാം പുനഃ | സ്ഥഗികാമിവ ചാപൂര്യ ഭേഷജൈഃ പട്ടകേന ച|| ബധ്യതേ മണ്ഡലാകാരോ യമലവ്രണയോസ്തു യഃ| ബന്ധം യമകനാമാനം ഭിഷജോ വര്ണയന്തി തമ്|| ഖട്വാകാരശ്ചതുഷ്പാദഃ ഖട്വാബന്ധഃ പ്രകീര്തിതഃ| ചീനബന്ധം വിജാനീയാച്ചീരാഭിര്ബഹുഭിര്വൃതമ്| വിബന്ധോ വിവിധോ ബന്ധഃ സ ച ഷട്ചീന്ധി(രി)കായുതഃ || ജ്ഞേയോ വിതാനസഞ്ജ്ഞസ്തു വിതാനാകാരസംയുതഃ| പാഷാണഗുഡകോത്ക്ഷേപകാരിണീം ഗോഫണാം വിദുഃ|| തദാകൃതിം ഭിഷക്കുര്യാദ്ഗോഫണാം, പഞ്ചകമ്ബിഭിഃ| പഞ്ചാങ്ഗീം തു വൃതാം കുര്യാത് സന്ധാനായ ചികിത്സകഃ”- ഇതി||൧൭||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
തത്ര കോശമങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിപര്വസു വിദധ്യാത്, ദാമ സമ്ബാധേऽങ്ഗേ, സന്ധികൂര്ചകഭ്രൂസ്തനാന്തരതലകര്ണേഷു സ്വസ്തികം, അനുവേല്ലിതം ശാഖാസു, ഗ്രീവാമേഢ്രയോഃ മു(പ്ര)തോലീം, വൃത്തേऽങ്ഗേ മണ്ഡലമ്, അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിമേഢ്രാഗ്രേഷു സ്ഥഗികാം, യമലവ്രണയോര്യമകം, ഹനുശങ്ഖഗണ്ഡേഷു ഖട്വാമ്, അപാങ്ഗയോശ്ചീനം, പൃഷ്ഠോദരോരഃസു വിബന്ധം, മൂര്ധനി വിതാനം, ചിബുകനാസൌഷ്ഠാംസബസ്തിഷു ഗോഫണാം, ജത്രുണ ഊര്ധ്വം പഞ്ചാങ്ഗീമിതി; യോ വാ യസ്മിന് ശരീരപ്രദേശേ സുനിവിഷ്ടോ ഭവതി തം തസ്മിന് വിദധ്യാത് ||൧൮||
View original
तत्र कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्, दाम सम्बाधेऽङ्गे, सन्धिकूर्चकभ्रूस्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकं, अनुवेल्लितं शाखासु, ग्रीवामेढ्रयोः मु(प्र)तोलीं, वृत्तेऽङ्गे मण्डलम्, अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां, यमलव्रणयोर्यमकं, हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम्, अपाङ्गयोश्चीनं, पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं, मूर्धनि वितानं, चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां, जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति; यो वा यस्मिन् शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् विदध्यात् ||१८||
ബന്ധവിഷയമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി ചതുര്ദശബന്ധേഷു മധ്യേ| പര്വശബ്ദോऽങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിഭിഃ സഹ സമ്ബധ്യതേ| ദാമ സമ്ബാധേऽങ്ഗേ ഇതി സങ്കടേऽങ്ഗേ| സന്ധികൂര്ചകഭ്രൂസ്തനാന്തരതലകര്ണേഷ്വിതി ക്ഷിപ്രമര്മോപരിഷ്ടാദുഭയതഃ കൂര്ചകഃ, പാദാങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുല്യോര്മധ്യേ ക്ഷിപ്രമിതി മര്മ; ഭ്രൂസ്തനാന്തരമിതി അന്തരശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; തലമിഹ ഹസ്തപാദതലമ്| ശാഖാസ്വിതി ശാഖാസു സക്ഥിബാഹുഷു| ബാഹുപാര്ശ്വോദരോരുപൃഷ്ഠാദികം വൃത്തമങ്ഗമ്| അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിമേഢ്രാഗ്രേഷ്വിതി അഗ്രശബ്ദോऽത്രാങ്ഗുഷ്ഠാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഹനുശങ്ഖഗണ്ഡേഷ്വിതി ഹനുര്മുഖസന്ധിഃ, ശങ്ഖോ ഭ്രൂകര്ണയോരന്തരം, ഗണ്ഡോ ഗല്ലഃ| അപാങ്ഗയോശ്ചീനമിതി അപാങ്ഗയോര്നേത്രാന്തപ്രദേശയോഃ| ഹൃദയോര്ധ്വം സ്തനയോര്മധ്യം ഗ്രീവാമൂലാദധസ്താദുരഃ| മൂര്ധാ മസ്തകമ്| ചിബുകനാസൌഷ്ഠാംസബസ്തിഷു ഗോഫണാമിതി ചിബുകമോഷ്ഠാധോ മാംസാസ്ഥിപിണ്ഡികാ , അംസോ ബാഹുശിരഃ, ബസ്തിര്മൂത്രാശയഃ| ജത്രുണ ഊര്ധ്വം ഗ്രീവാമൂലാദുപരി| ആദ്യസൂത്രാത് ‘വിദധ്യാത്’ ഇതി ക്രിയാപദം സര്വത്രാനുവര്തതേ| ഉക്തം ദേശനിയമം പ്രയോജനവശേന വ്യഭിചാരയന്നാഹ- യോ വേത്യാദി| സുനിവിഷ്ടഃ ശോഭനാകാരഃ||൧൮||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
യന്ത്രണമൂര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ച ||൧൯||
View original
यन्त्रणमूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||१९||
ബന്ധോ മൃദുസമാവഗാഢഭേദാത്ത്രിവിധഃ, സ ച യന്ത്രണമന്തരേണ ന സമ്ഭവതി, അതോ യന്ത്രണം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- യന്ത്രണമൂര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ചേതി| യന്ത്രണം പട്ടഗ്രന്ഥേര്ബന്ധനം, തച്ചോര്ധ്വാദിഭേദേന ത്രിപ്രകാരം, വ്രണാകൃതീനാം നാനാവിധത്വാത്| ചകാര ഊര്ധ്വാദിഭേദാനേവ സമുച്ചിനോതി||൧൯||
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
തത്ര ഘനാം കവലികാം ദത്ത്വാ വാമഹസ്തപരിക്ഷേപമൃജുമനാവിദ്ധമസങ്കുചിതം മൃദു പട്ടം നിവേശ്യ ബധ്നീയാത് |
ന ച വ്രണസ്യോപരി കുര്യാദ്ഗ്രന്ഥിമാബാധകരം ച ||൨൦||
View original
तत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपमृजुमनाविद्धमसङ्कुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात् |
न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च ||२०||
ബന്ധാവചാരണം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി|- തത്രേതി വാക്യോപക്രമേ| ഘനാം കവലികാമിതി ഔഷധവസ്ത്രയോരന്തരേ യാ ദീയതേ ഔഷധസംസ്ഥാപനാര്ഥമൌദുമ്ബരാദിത്വക് പത്രാണി വാ, സാ ‘കവലികാ’ ഇത്യുച്യതേ; അന്യേ ദ്വിഗുണചതുര്ഗുണമൃദുകര്പടവിരചിതാം കവലികാമാഹുഃ| വാമഹസ്തപരിക്ഷേപമിതി വാമഹസ്തപരിക്ഷേപാദ്ദൃഷ്ട്യാ രചിതോ ബന്ധോ മങ്ഗലമാവഹതി; അന്യേ തു ‘പട്ടേ വാമഹസ്തപരിക്ഷിപ്തേ ദക്ഷിണഹസ്തേന സാധു ബന്ധോ നിഷ്പദ്യതേ’ ഇത്യാചക്ഷതേ; അപരേ തു വാമദക്ഷിണപരിക്ഷേപാവുഭാവപി വിഷയേ കര്തവ്യൌ,ക്രിയാസൌകര്യാര്ഥം തു വാമഹസ്തപരിക്ഷേപ ഉക്തഃ| ഋജുത്വം സന്നിവേശവിശേഷാപേക്ഷമ്| അനാവിദ്ധമ് അനാകുലിതമ്, അസങ്കീര്ണമിത്യപരേ| അസങ്കുചിതം വലിവര്ജിതമ്| മൃദു കോമലമ്| വാമഹസ്തപരിക്ഷേപര്ജുത്വാദിഗുണയുക്തം പട്ടം നിവേശ്യ സംസ്ഥാപ്യ ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ആബാധകാരം ചേതി ആ സമന്തതഃ പീഡാകരം ഗ്രന്ഥിം ന കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| സ ച വാമദക്ഷിണപാര്ശ്വയോസ്തഥാ പൃഷ്ഠേऽപി ക്രിയമാണഃ സ്വപ്നാബാധകരഃ സ്യാദിതി||൨൦||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ന ച വികേശികൌഷധേ അതിസ്നിഗ്ധേ അതിരൂക്ഷേ വിഷമേ വാ കുര്വീത; യസ്മാദതിസ്നേഹാത് ക്ലേദോ, രൌക്ഷ്യാച്ഛേദോ, ദുര്ന്യാസാദ്വ്രണവര്ത്മാവഘര്ഷണമിതി ||൨൧||
View original
न च विकेशिकौषधे अतिस्निग्धे अतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीत; यस्मादतिस्नेहात् क्लेदो, रौक्ष्याच्छेदो, दुर्न्यासाद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति ||२१||
തത്രൌഷധകല്കവ്രണവര്ത്യോഃ സ്നിഗ്ധാദിഭാവം നിയമയന്നാഹ- ന ചേത്യാദി| വികേശികൌഷധേ ഇതി തിലകല്കമധുഘൃതാക്തവസ്ത്രസ്യ സൂത്രസ്യ വാ വര്തിര്വികേശികാ, സാ ച പൂതിമാംസോത്സങ്ഗഗതിപൂയഗര്ഭേഷു വ്രണേഷു നിക്ഷിപ്യതേ; ഔഷധമിഹ ഔഷധകല്കഃ, സ ച കേവലകല്കഃ പൂതിമാംസോത്സങ്ഗഗത്യസ്ഥ്യന്തരപൂയവര്ജിതേഷു വ്രണേഷു ദീയതേ; ഏതദ്വിപര്യയവ്രണേഷു പുനര്വികേശികൌഷധകല്കയോരുഭയോരപ്യുപയോഗഃ| വിഷമേ ദുര്ന്യസ്തേ; അന്യേ ‘വിഷമേ’ ഇതി ന പഠന്തി| വികേശികൌഷധയോരതിസ്നിഗ്ധാതിരൂക്ഷദുര്ന്യസ്തയോര്ദോഷം വക്തുമാഹ- യസ്മാദതിസ്നേഹാത് ക്ലേദ ഇതി|- ക്ലേദോ വ്രണസ്യാര്ദ്രത്വമ്| ഛേദഃ സംഹതയോര്വ്രണൌഷ്ഠയോര്ദ്വിധാകരണമ്| ദുര്ന്യാസാത് ദുഷ്പ്രവേശാത്| വ്രണവര്ത്മ വ്രണമുഖമ്| ഗയദാസാചാര്യസ്ത്വന്യഥാऽऽപാതനികാം ഗൃഹീത്വാ പാഠമന്യഥാ പഠതി- “അതിസ്നേഹാതിരൂക്ഷയോര്വികേശികൌഷധയോര്ദോഷം യുക്തിയുക്തസ്നേഹതോ ഗുണം ച വക്തുമാഹ- കസ്മാത്? അതിസ്നേഹാത് ക്ലേദോ രൌക്ഷ്യാച്ഛേദോ യുക്തസ്നേഹാത് സമ്യഗുപരോഹ” ഇതി||൨൧||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
തത്ര വ്രണായതനവിശേഷാദ്ബന്ധവിശേഷസ്ത്രിവിധോ ഭവതി- ഗാഢഃ, സമഃ, ശിഥില ഇതി ||൨൨||
View original
तत्र व्रणायतनविशेषाद्बन्धविशेषस्त्रिविधो भवति- गाढः, समः, शिथिल इति ||२२||
ഇദാനീമുക്തസങ്ഖ്യകമപി ബന്ധം വ്രണാകൃതിവിശേഷേണ ത്രിവിധം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| വ്രണായതനവിശേഷാദിതി വ്രണാനാമായതനം സ്ഥാനമങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാദികം, തദ്വിശേഷാദ്ഗാഢാദയോ ബന്ധവിശേഷാ ഭവന്തി| നനു, ദോഷകാലവിശേഷാദപ്യഗ്രേ ബന്ധവിശേഷാണാം ദര്ശിതത്വാദ്ദോഷകാലാവപ്യത്ര വാച്യാവിതി? ഉച്യതേ, ദോഷകാലൌ ഹി വ്രണായതനവിശേഷമാത്രകരാവിതി ന പൃഥഗുക്തൌ; അന്യേ തു വ്രണായതനവിശേഷാദിത്യസ്യാഗ്രേ ചകാരോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യ ഇതി പഠന്തി, തേനാനുക്തദോഷകാലവിശേഷോऽപി ലഭ്യതേ, തസ്മാദപി ബന്ധവിശേഷാ ഭവന്തി| വ്രണായതനവിശേഷാദിതി അന്യേऽന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി ‘വ്രണാനാം വാതാദ്യാരബ്ധാനാം വിശേഷാത്തഥാऽऽയതനാനാം സ്ഥാനാനാമങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാദികാനാം കാലവിശേഷാത്ത്രയോ ബന്ധവിശേഷാ ഭവന്തി” ഇതി| ‘വ്രണായതനം വ്രണാകാരോ വ്രണസന്നിവേശ’ ഇത്യന്യേ വ്യാചക്ഷതേ; ഇദം ചാസങ്ഗതമേവേതി||൨൨||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
പീഡയന്നരുജോ ഗാഢഃ സോച്ഛ്വാസഃ ശിഥിലഃ സ്മൃതഃ |
നൈവ ഗാഢോ ന ശിഥിലഃ സമോ ബന്ധഃ പ്രകീര്തിതഃ ||൨൩||
View original
पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः |
नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः ||२३||
ഗാഢാദിബന്ധാനാം ലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- പീഡയന്നരുജോ ഗാഢ ഇതി|- ഗാഢോ ബന്ധഃ പീഡയന്നപ്യവഗാഢമാനോऽപി ന രുജതി| സോച്ഛ്വാസഃ അനവഗാഢകഃ||൨൩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
തത്ര സ്ഫിക്കുക്ഷികക്ഷാവങ്ക്ഷണോരുശിരഃസു ഗാഢഃ, ശാഖാവദനകര്ണകണ്ഠമേഢ്രമുഷ്കപൃഷ്ഠപാര്ശ്വോദരോരഃസു സമഃ, അക്ഷ്ണോഃ സന്ധിഷു ച ശിഥില ഇതി ||൨൪||
View original
तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः, शाखावदनकर्णकण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः, अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति ||२४||
പ്രാഗേവ വ്രണായതനവിശേഷാദ്ബന്ധവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| സ്ഫിചൌ കടിപ്രോഥൌ, വങ്ക്ഷണ ഊരുസന്ധിഃ, മഢ്രോ മേഹനം, മുഷ്കോऽണ്ഡകോഷഃ||൨൪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
തത്ര പൈത്തികം ഗാഢസ്ഥാനേ സമം ബധ്നീയാത്, സമസ്ഥാനേ ശിഥിലം, ശിഥിലസ്ഥാനേ നൈവ; ഏവം ശോണിതദുഷ്ടം ച; ശ്ലൈഷ്മികം ശിഥിലസ്ഥാനേ സമം, സമസ്ഥാനേ ഗാഢം, ഗാഢസ്ഥാനേ ഗാഢതരം; ഏവം വാതദുഷ്ടം ച ||൨൫||
View original
तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात्, समस्थाने शिथिलं, शिथिलस्थाने नैव; एवं शोणितदुष्टं च; श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं, समस्थाने गाढं, गाढस्थाने गाढतरं; एवं वातदुष्टं च ||२५||
ദോഷവിശേഷാദ്ബന്ധവിശേഷം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്രേത്യാദി||൨൫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
തത്ര പൈത്തികം ശരദി ഗ്രീഷ്മേ ദ്വിരഹ്നോ ബധ്നീയാത്, രക്തോപദ്രുതമപ്യേവം; ശ്ലൈഷ്മികം ഹേമന്തവസന്തയോസ്ത്ര്യഹാത് , വാതോപദ്രുതമപ്യേവമ് |
ഏവമഭ്യൂഹ്യ ബന്ധവിപര്യയം ച കുര്യാത് ||൨൬||
View original
तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात्, रक्तोपद्रुतमप्येवं; श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस्त्र्यहात् , वातोपद्रुतमप्येवम् |
एवमभ्यूह्य बन्धविपर्ययं च कुर्यात् ||२६||
കാലവിശേഷാദപി ബന്ധവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ദ്വിരഹ്നോ ബധ്നീയാദിതി ദിവസസ്യ മധ്യേ ദ്വൌ വാരൌ ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ഏവമഭ്യൂഹ്യേതി ഏവമനേന പ്രകാരേണ, അഭ്യൂഹ്യ സ്വയമപി വിതര്ക്യ, ബന്ധവിപര്യയം ബന്ധസ്യാന്യഥാത്വമവസ്ഥാവശാത് കുര്യാദിതി| തദ്യഥാ- പിത്തശ്ലൈഷ്മികം ദ്വ്യഹാദ്ബധ്നീയാത് പ്രാതര്ഗ്രീഷ്മശരദോഃ, ഹേമന്തേ പൈത്തികമഹരഹഃ, വര്ഷാദിഷ്വപി ശ്ലൈഷ്മികം ദ്വ്യഹേ സായമിതി||൨൬||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
തത്ര, സമശിഥിലസ്ഥാനേഷു ഗാഢം ബദ്ധേ വികേശികൌഷധനൈരര്ഥക്യം ശോഫവേദനാപ്രാദുര്ഭാവശ്ച, ഗാഢസമസ്ഥാനേഷു ശിഥിലം ബദ്ധേ വികേശികൌഷധപതനം പട്ടസഞ്ചാരാദ്വ്രണവര്ത്മാവഘര്ഷണമിതി; ഗാഢശിഥിലസ്ഥാനേഷു സമം ബദ്ധേ ച ഗുണാഭാവ ഇതി ||൨൭||
View original
तत्र, समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादुर्भावश्च, गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विकेशिकौषधपतनं पट्टसञ्चाराद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति; गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे च गुणाभाव इति ||२७||
ഗാഢാദിസ്ഥാനേऽപ്യന്യഥാകൃതാനാം ബന്ധാനാം ദോഷം വക്തുമാഹ- തത്രേത്യാദി| ചകാരോऽത്ര രാഗം സമുച്ചിനോതി; ഗാഢബന്ധദോഷോऽയമ്||൨൭||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
അവിപരീതബന്ധേ വേദനോപശാന്തിരസൃക്പ്രസാദോ മാര്ദവം ച ||൨൮||
View original
अविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च ||२८||
യഥോചിതബന്ധഗുണമാഹ- അവിപരീതബന്ധ ഇത്യാദി||൨൮||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
അബധ്യമാനോ ദംശമശകതൃണകാഷ്ഠോപലപാംശുശീതവാതാതപപ്രഭൃതിഭിര്വിശേഷൈരഭിഹന്യതേ വ്രണഃ, വിവിധവേദനോപദ്രുതശ്ച ദുഷ്ടതാമുപൈതി, ആലേപനാദീനി ചാസ്യ വിശോഷമുപയാന്തി ||൨൯||
View original
अबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर्विशेषैरभिहन्यते व्रणः, विविधवेदनोपद्रुतश्च दुष्टतामुपैति, आलेपनादीनि चास्य विशोषमुपयान्ति ||२९||
ബന്ധവ്യതിരേകേ ദോഷം വക്തുമാഹ- അബധ്യമാന ഇത്യാദി| ദംശോ വനമക്ഷികാ, ഉപലഃ പാഷാണഃ, പാംശുര്ധൂലിഃ, ആതപോ ഘര്മഃ| ദുഷ്ടതാമുപൈതി വൈകൃതം യാതി||൨൯||
Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31
ചൂര്ണിതം മഥിതം ഭഗ്നം വിശ്ലിഷ്ടമതിപാതിതമ് |
അസ്ഥിസ്നായുസിരാച്ഛിന്നമാശു ബന്ധേന രോഹതി ||൩൦||
സുഖമേവം വ്രണീ ശേതേ സുഖം ഗച്ഛതി തിഷ്ഠതി |
സുഖം ശയ്യാസനസ്ഥസ്യ ക്ഷിപ്രം സംരോഹതി വ്രണഃ ||൩൧||
View original
चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम् |
अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति ||३०||
सुखमेवं व्रणी शेते सुखं गच्छति तिष्ठति |
सुखं शय्यासनस्थस्य क्षिप्रं संरोहति व्रणः ||३१||
ബന്ധസ്യാത്യന്തഗുണം ദര്ശയന്നാഹ- ചൂര്ണിതമിത്യാദി| ചൂര്ണിതം ബഹുധാ ഖണ്ഡീകൃതം, മഥിതം വിലോഡിതം, ഭഗ്നം കാണ്ഡഭഗ്നം, വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിച്യുതമ്, അതിപാതിതം സ്ഥാനാച്ച്യുതമവലമ്ബമാനമ്| ഛിന്നശബ്ദോऽസ്ഥ്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ചൂര്ണിതാദിഷു ഗമനാഗമനസ്ഥാനശയനേഷ്വപി ചതുര്ഷു ബന്ധഃ പ്രശസ്ത ഇത്യാഹ- സുഖമിത്യാദി| ശേതേ സ്വപിതി, തിഷ്ഠതി ഊര്ധ്വീഭൂത ആസ്തേ, ശയ്യാസനസ്ഥസ്യ സുഖം ‘ഭവതി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ||൩൦-൩൧||
Adhikarana 23 (32) · Śloka 32
അബന്ധ്യാഃ പിത്തരക്താഭിഘാതവിഷനിമിത്താ യദാ ശോഫദാഹപാകരാഗതോദവേദനാഭിഭൂതാഃ ക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധാഃ പാകാത് പ്രകുഥിതപ്രശീര്ണമാംസാശ്ച ഭവന്തി ||൩൨||
View original
अबन्ध्याः पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्ता यदा शोफदाहपाकरागतोदवेदनाभिभूताः क्षाराग्निदग्धाः पाकात् प्रकुथितप्रशीर्णमांसाश्च भवन्ति ||३२||
യേഷു ബന്ധ ഏവാനര്ഥകരസ്താന് ദര്ശയന്നാഹ- അബന്ധ്യാ ഇത്യാദി| നിമിത്തശബ്ദഃ പിത്താദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| കദാ പുനരേതേऽബന്ധനീയാ ഇത്യാഹ- യദേത്യാദി| തോദാഖ്യൈവ വേദനാ തയാऽഭിഭൂതാ വാതാനുവിദ്ധാ ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര ബന്ധേനാത്യര്ഥം തോദോത്പത്തിരേവ സ്യാത്, തസ്മാന്ന ബന്ധഃ കര്തവ്യ ഇതി| ‘തോദദാഹാഭിഭൂതാ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| ‘യദാ ച ശോഫതോദദാഹരാഗപാകവേദനാഭിഭൂതാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| പാകാത് പ്രകുഥിതപ്രശീര്ണമാംസാശ്ച ഭവന്തീതി യേ വ്രണാഃ പാകാത് പ്രതിസ്രസ്തമാംസാശ്ച ഭവന്തി തേऽപി ന ബന്ധ്യാ ഇത്യര്ഥഃ||൩൨||
Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35
കുഷ്ഠിനാമഗ്നിദഗ്ധാനാം പിഡകാ മധുമേഹിനാമ് |
കര്ണികാശ്ചോന്ദുരുവിഷേ വിഷജുഷ്ടാശ്ച യേ വ്രണാഃ ||൩൩||
മാംസപാകേ ന ബധ്യന്തേ ഗുദപാകേ ച ദാരുണേ |
സ്വബുദ്ധ്യാ ചാപി വിഭജേത്കൃത്യാകൃത്യാംശ്ച ബുദ്ധിമാന് ||൩൪||
ദേശം ദോഷം ച വിജ്ഞായ വ്രണം ച വ്രണകോവിദഃ |
ഋതൂംശ്ച പരിസങ്ഖ്യായ തതോ ബന്ധാന്നിവേശയേത് ||൩൫||
View original
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिडका मधुमेहिनाम् |
कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे विषजुष्टाश्च ये व्रणाः ||३३||
मांसपाके न बध्यन्ते गुदपाके च दारुणे |
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत्कृत्याकृत्यांश्च बुद्धिमान् ||३४||
देशं दोषं च विज्ञाय व्रणं च व्रणकोविदः |
ऋतूंश्च परिसङ्ख्याय ततो बन्धान्निवेशयेत् ||३५||
ഉക്താനുക്തമര്ഥം സുഖപാഠാര്ഥം ശ്ലോകൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- കുഷ്ഠിനാമിത്യാദി| കുഷ്ഠിപ്രഭൃതീനാം മാംസപാകേ സതി വ്രണാ ന ബധ്യന്തേ| മധുമേഹിനാം പിഡകാ ഇതി ഗുദപാകേ ച ദാരുണ ഇതി ബന്ധോ ന കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| കൃത്യാകൃത്യാന് സാധ്യാസാധ്യാന് | ദേശം സ്ഫിക്കുക്ഷികക്ഷാദികമ്| ദോഷം വാതാദികമ്| വ്രണകോവിദോ വ്രണവിദ്വാന് ഋതൂന് ശീതോഷ്ണസാധാരണാന്| പരിസങ്ഖ്യായ സമ്യഗ്ബുദ്ധ്വാ| നിവേശയേത് കുര്യാദിത്യര്ഥഃ||൩൩-൩൫||
Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45
ഊര്ധ്വം തിര്യഗധസ്താച്ച യന്ത്രണാ ത്രിവിധാ സ്മൃതാ |
യഥാ ച ബധ്യതേ ബന്ധസ്തഥാ വക്ഷ്യാമ്യശേഷതഃ ||൩൬||
ഘനാം കവലികാം ദത്ത്വാ മൃദു ചൈവാപി പട്ടകമ് |
വികേശികാമൌഷധം ച നാതിസ്നിഗ്ധം സമാചരേത് ||൩൭||
പ്രക്ലേദയത്യതിസ്നിഗ്ധാ തഥാ രൂക്ഷാ ക്ഷിണോതി ച |
യുക്തസ്നേഹാ രോപയതി ദുര്ന്യസ്താ വര്ത്മ ഘര്ഷതി ||൩൮||
വിഷമം ച വ്രണം കുര്യാത് സ്തമ്ഭയേത് സ്രാവയേത്തഥാ |
യഥാവ്രണം വിദിത്വാ തു യോഗം വൈദ്യഃ പ്രയോജയേത് ||൩൯||
പിത്തജേ രക്തജേ വാऽപി സകൃദേവ പരിക്ഷിപേത് |
അസകൃത് കഫജേ വാऽപി വാതജേ ച വിചക്ഷണഃ ||൪൦||
തലേന പ്രതിപീഡ്യാഥ സ്രാവയേദനുലോമതഃ |
സര്വാംശ്ച ബന്ധാന് ഗൂഢാന്താന് സന്ധീംശ്ച വിനിവേശയേത് ||൪൧||
ഓഷ്ഠസ്യാപ്യേഷ സന്ധാനേ യഥോദ്ദിഷ്ടോ വിധിഃ സ്മൃതഃ |
ബുദ്ധ്യോത്പ്രേക്ഷ്യാഭിയുക്തേന തഥാ ചാസ്ഥിഷു ജാനതാ ||൪൨||
ഉത്തിഷ്ഠതോ നിഷണ്ണസ്യ ശയനം ചാധിഗച്ഛതഃ |
ഗച്ഛതോ വിവിധൈര്യാനൈര്നാസ്യ ദുഷ്യതി സ വ്രണഃ ||൪൩||
യേ ച സ്യുര്മാംസസംസ്ഥാ വൈ ത്വഗ്ഗതാശ്ച തഥാ വ്രണാഃ |
സന്ധ്യസ്ഥികോഷ്ഠലപ്രാപ്താശ്ച സിരാസ്നായുഗതാസ്തഥാ ||൪൪||
തഥാऽവഗാഢഗമ്ഭീരാഃ സര്വതോ വിഷമസ്ഥിതാഃ |
നൈതേ സാധയിതും ശക്യാ ഋതേ ബന്ധാദ്ഭവന്തി ഹി ||൪൫||
View original
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च यन्त्रणा त्रिविधा स्मृता |
यथा च बध्यते बन्धस्तथा वक्ष्याम्यशेषतः ||३६||
घनां कवलिकां दत्त्वा मृदु चैवापि पट्टकम् |
विकेशिकामौषधं च नातिस्निग्धं समाचरेत् ||३७||
प्रक्लेदयत्यतिस्निग्धा तथा रूक्षा क्षिणोति च |
युक्तस्नेहा रोपयति दुर्न्यस्ता वर्त्म घर्षति ||३८||
विषमं च व्रणं कुर्यात् स्तम्भयेत् स्रावयेत्तथा |
यथाव्रणं विदित्वा तु योगं वैद्यः प्रयोजयेत् ||३९||
पित्तजे रक्तजे वाऽपि सकृदेव परिक्षिपेत् |
असकृत् कफजे वाऽपि वातजे च विचक्षणः ||४०||
तलेन प्रतिपीड्याथ स्रावयेदनुलोमतः |
सर्वांश्च बन्धान् गूढान्तान् सन्धींश्च विनिवेशयेत् ||४१||
ओष्ठस्याप्येष सन्धाने यथोद्दिष्टो विधिः स्मृतः |
बुद्ध्योत्प्रेक्ष्याभियुक्तेन तथा चास्थिषु जानता ||४२||
उत्तिष्ठतो निषण्णस्य शयनं चाधिगच्छतः |
गच्छतो विविधैर्यानैर्नास्य दुष्यति स व्रणः ||४३||
ये च स्युर्मांससंस्था वै त्वग्गताश्च तथा व्रणाः |
सन्ध्यस्थिकोष्ठलप्राप्ताश्च सिरास्नायुगतास्तथा ||४४||
तथाऽवगाढगम्भीराः सर्वतो विषमस्थिताः |
नैते साधयितुं शक्या ऋते बन्धाद्भवन्ति हि ||४५||
കേചിത് സുശ്രുതാധ്യായിനോ ഗദ്യോക്തസ്യാര്ഥസ്യ വ്യക്ത്യര്ഥം സങ്ഗ്രഹശ്ലോകാന് പഠന്തി- ഊര്ധ്വമിത്യാദി| വിഷമം ച വ്രണം കുര്യാദിതി വൈഷമ്യമിഹ നിമ്നോന്നതത്വേന| സ്തമ്ഭയേത് സ്രാവയേത്തഥേതി സ്തമ്ഭനം സ്രാവണം ചേഹ പൂയസ്യൈവേതി| സകൃദേവ പരിക്ഷിപേദിതി ഏകവാരമേവ പട്ടേന വേഷ്ടയേദിതി| സര്വാംശ്ച ബന്ധാനിത്യാദി സര്വാന് ബന്ധാന് സന്ധീംശ്ച സര്വാന് ബന്ധാന് സന്ധീംശ്ച സര്വാന് ഗുപ്താന്താന് വിനിവേശയേത് വിനിയോജയേത് കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| ഓഷ്ഠസ്യേത്യാദി|- ഏഷ യഥോദ്ദിഷ്ടോ വിധിരോഷ്ഠസ്യാപി സന്ധാനേ സ്മൃതഃ| ബുദ്ധ്യോത്പ്രേക്ഷ്യേത്യാദി| അഭിയുക്തേന ജാനതാ വൈദ്യേന ബുദ്ധ്യാऽഭ്യൂഹ്യാസ്ഥിഷ്വപി സന്ധാനായ യഥോദ്ദിഷ്ടോ വിധിഃ കര്തവ്യ ഇതി| തഥേത്യാദി| അവഗാഢതയാ ഗമ്ഭീരാ ഇത്യര്ഥഃ| ഗയദാസാചാര്യേണായം പാഠോऽനാര്ഷ ഏവ കൃതഃ, തന്മതാനുസാരിണാ ബ്രഹ്മദേവേന ക്വചിദ്വ്യാഖ്യാതഃ, താഭ്യാം ഗൃഹീതത്വാദസ്മാഭിര്ലിഖിതോ വ്യാഖ്യാതശ്ച ക്വചിദിതി||൩൬-൪൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വ്രണാലേപനബന്ധവിധിര്നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ ||൧൮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणालेपनबन्धविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൧൮||