Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ വ്രണാലേപനബന്ധവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ആലേപ ആദ്യ ഉപക്രമഃ , ഏഷ സര്വശോഫാനാം സാമാന്യഃ പ്രധാനതമശ്ച, തം ച പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമഃ- തതോ ബന്ധഃ പ്രധാനം, തേന ശുദ്ധിര്വ്രണരോപണമസ്ഥിസന്ധിസ്ഥൈര്യം ച ||൩||
View original
अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
आलेप आद्य उपक्रमः , एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च, तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः- ततो बन्धः प्रधानं, तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसन्धिस्थैर्यं च ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര പ്രതിലോമമാലിമ്പേത് |
പ്രതിലോമേ ഹി സമ്യഗൌഷധമവതിഷ്ഠതേऽനുപ്രവിശതി രോമകൂപാന് സ്വേദവാഹിഭിശ്ച സിരാമുഖൈര്വീര്യം പ്രാപ്നോതി ||൪||
View original
तत्र प्रतिलोममालिम्पेत् |
प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठतेऽनुप्रविशति रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश्च सिरामुखैर्वीर्यं प्राप्नोति ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ന ച ശുഷ്യമാണമുപേക്ഷേത, അന്യത്ര പീഡയിതവ്യാത് |
ശുഷ്കോ ഹ്യപാര്ഥകോ രുക്കരശ്ച ||൫||
View original
न च शुष्यमाणमुपेक्षेत, अन्यत्र पीडयितव्यात् |
शुष्को ह्यपार्थको रुक्करश्च ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
സ ത്രിവിധഃ- പ്രലേപഃ, പ്രദേഹ, ആലേപശ്ച |
പ്രലേപപ്രദേഹയോരന്തരം - തത്ര പ്രലേപഃ ശീതസ്തനുരവിശോഷീ വിശോഷീ വാ; പ്രദേഹസ്തൂഷ്ണഃ ശീതോ വാ ബഹലോऽബഹുരവിശോഷീ ച; മധ്യമോऽത്രാലേപഃ |
തത്ര, രക്തപിത്തപ്രസാദകൃദാലേപഃ; പ്രദേഹോ വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനഃ ശോധനോ രോപണഃ ശോഫവേദനാപഹശ്ച; തസ്യോപയോഗഃ ക്ഷതാക്ഷതേഷു; യസ്തു ക്ഷതേഷൂപയുജ്യതേ സ ഭൂയഃ ‘കല്ക’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ നിരുദ്ധാലേപനസഞ്ജ്ഞഃ; തേനാസ്രാവസന്നിരോധോ മൃദുതാ പൂതിമാംസാപകര്ഷണമനന്തര്ദോഷതാ വ്രണശുദ്ധിശ്ച ഭവതി ||൬||
View original
स त्रिविधः- प्रलेपः, प्रदेह, आलेपश्च |
प्रलेपप्रदेहयोरन्तरं - तत्र प्रलेपः शीतस्तनुरविशोषी विशोषी वा; प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलोऽबहुरविशोषी च; मध्यमोऽत्रालेपः |
तत्र, रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः; प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश्च; तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु; यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः ‘कल्क’ इति सञ्ज्ञां लभते निरुद्धालेपनसञ्ज्ञः; तेनास्रावसन्निरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणमनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश्च भवति ||६||
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
അവിദഗ്ധേഷു ശോഫേഷു ഹിതമാലേപനം ഭവേത് |
യഥാസ്വം ദോഷശമനം ദാഹകണ്ഡൂരുജാപഹമ് ||൭||
ത്വക്പ്രസാദനമേവാഗ്ര്യം മാംസരക്തപ്രസാദനമ് |
ദാഹപ്രശമനം ശ്രേഷ്ഠം രുജാകണ്ഡൂവിനാശനമ് ||൮||
മര്മദേശേഷു യേ രോഗാ ഗുഹ്യേഷ്വപി തഥാ നൃണാമ് |
സംശോധനായ തേഷാം ഹി കുര്യാദാലേപനം ഭിഷക് ||൯||
(ഷഡ്ഭാഗം പൈത്തികേ സ്നേഹം ചതുര്ഭാഗം തു വാതികേ |
അഷ്ടഭാഗം തു കഫജേ സ്നേഹമാത്രാം പ്രദാപയേത്) ||൧൦||
View original
अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत् |
यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम् ||७||
त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम् |
दाहप्रशमनं श्रेष्ठं रुजाकण्डूविनाशनम् ||८||
मर्मदेशेषु ये रोगा गुह्येष्वपि तथा नृणाम् |
संशोधनाय तेषां हि कुर्यादालेपनं भिषक् ||९||
(षड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके |
अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत्) ||१०||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
തസ്യ പ്രമാണം മഹിഷാര്ദ്രചര്മോത്സേധമുപദിശന്തി ||൧൧||
View original
तस्य प्रमाणं महिषार्द्रचर्मोत्सेधमुपदिशन्ति ||११||
Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15
ന ചാലേപം രാത്രൌ പ്രയുഞ്ജീത , മാ ഭൂച്ഛൈത്യവിഹതോഷ്മണസ്തദനിര്ഗമാദ്വികാരപ്രവൃത്തിരിതി ||൧൨||
പ്രദേഹസാധ്യേ വ്യാധൌ തു ഹിതമാലേപനം ദിവാ |
പിത്തരക്താഭിഘാതോത്ഥേ സവിഷേ ച വിശേഷതഃ ||൧൩||
ന ച പര്യുഷിതം ലേപം കദാചിദവചാരയേത് |
ഉപര്യുപരി ലേപം ച ന കദാചിത് പ്രദാപയേത് ||൧൪||
ഊഷ്മാണം വേദനാം ദാഹം ഘനത്വാജ്ജനയേത് സ ഹി |
ന ച തേനൈവ ലേപേന പ്രദേഹം ദാപയേത് പുനഃ |
ശുഷ്കഭാവാത്സ നിര്വീര്യോ യുക്തോऽപി സ്യാദപാര്ഥകഃ ||൧൫||
View original
न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत , मा भूच्छैत्यविहतोष्मणस्तदनिर्गमाद्विकारप्रवृत्तिरिति ||१२||
प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा |
पित्तरक्ताभिघातोत्थे सविषे च विशेषतः ||१३||
न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत् |
उपर्युपरि लेपं च न कदाचित् प्रदापयेत् ||१४||
ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत् स हि |
न च तेनैव लेपेन प्रदेहं दापयेत् पुनः |
शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तोऽपि स्यादपार्थकः ||१५||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
അത ഊര്ധ്വം വ്രണബന്ധനദ്രവ്യാണ്യുപദേക്ഷ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ക്ഷൌമകാര്പാസാവികദുകൂലകൌശേയപത്രോര്ണചീനപട്ടചര്മാന്തര്വല്കലാലാബൂശകലലതാവിദലരജ്ജുതൂലഫലസന്താനികാലൌഹാനീതി ; തേഷാം വ്യാധിം കാലം ചാവേക്ഷ്യോപയോഗഃ; പ്രകരണതശ്ചൈഷാമാദേശഃ ||൧൬||
View original
अत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्रव्याण्युपदेक्ष्यामः; तद्यथा- क्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबूशकललताविदलरज्जुतूलफलसन्तानिकालौहानीति ; तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः; प्रकरणतश्चैषामादेशः ||१६||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
തത്ര കോശദാമസ്വസ്തികാനുവേല്ലിതമു(പ്ര)തോലീമണ്ഡലസ്ഥഗികായമകഖട്വാചീനവിബന്ധവിതാനഗോഫണാഃ പഞ്ചാങ്ഗീ ചേതി ചതുര്ദശ ബന്ധവിശേഷാഃ |
തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയഃ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൭||
View original
तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितमु(प्र)तोलीमण्डलस्थगिकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दश बन्धविशेषाः |
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||१७||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
തത്ര കോശമങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിപര്വസു വിദധ്യാത്, ദാമ സമ്ബാധേऽങ്ഗേ, സന്ധികൂര്ചകഭ്രൂസ്തനാന്തരതലകര്ണേഷു സ്വസ്തികം, അനുവേല്ലിതം ശാഖാസു, ഗ്രീവാമേഢ്രയോഃ മു(പ്ര)തോലീം, വൃത്തേऽങ്ഗേ മണ്ഡലമ്, അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിമേഢ്രാഗ്രേഷു സ്ഥഗികാം, യമലവ്രണയോര്യമകം, ഹനുശങ്ഖഗണ്ഡേഷു ഖട്വാമ്, അപാങ്ഗയോശ്ചീനം, പൃഷ്ഠോദരോരഃസു വിബന്ധം, മൂര്ധനി വിതാനം, ചിബുകനാസൌഷ്ഠാംസബസ്തിഷു ഗോഫണാം, ജത്രുണ ഊര്ധ്വം പഞ്ചാങ്ഗീമിതി; യോ വാ യസ്മിന് ശരീരപ്രദേശേ സുനിവിഷ്ടോ ഭവതി തം തസ്മിന് വിദധ്യാത് ||൧൮||
View original
तत्र कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्, दाम सम्बाधेऽङ्गे, सन्धिकूर्चकभ्रूस्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकं, अनुवेल्लितं शाखासु, ग्रीवामेढ्रयोः मु(प्र)तोलीं, वृत्तेऽङ्गे मण्डलम्, अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां, यमलव्रणयोर्यमकं, हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम्, अपाङ्गयोश्चीनं, पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं, मूर्धनि वितानं, चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां, जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति; यो वा यस्मिन् शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् विदध्यात् ||१८||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
യന്ത്രണമൂര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ച ||൧൯||
View original
यन्त्रणमूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||१९||
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
തത്ര ഘനാം കവലികാം ദത്ത്വാ വാമഹസ്തപരിക്ഷേപമൃജുമനാവിദ്ധമസങ്കുചിതം മൃദു പട്ടം നിവേശ്യ ബധ്നീയാത് |
ന ച വ്രണസ്യോപരി കുര്യാദ്ഗ്രന്ഥിമാബാധകരം ച ||൨൦||
View original
तत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपमृजुमनाविद्धमसङ्कुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात् |
न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च ||२०||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ന ച വികേശികൌഷധേ അതിസ്നിഗ്ധേ അതിരൂക്ഷേ വിഷമേ വാ കുര്വീത; യസ്മാദതിസ്നേഹാത് ക്ലേദോ, രൌക്ഷ്യാച്ഛേദോ, ദുര്ന്യാസാദ്വ്രണവര്ത്മാവഘര്ഷണമിതി ||൨൧||
View original
न च विकेशिकौषधे अतिस्निग्धे अतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीत; यस्मादतिस्नेहात् क्लेदो, रौक्ष्याच्छेदो, दुर्न्यासाद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति ||२१||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
തത്ര വ്രണായതനവിശേഷാദ്ബന്ധവിശേഷസ്ത്രിവിധോ ഭവതി- ഗാഢഃ, സമഃ, ശിഥില ഇതി ||൨൨||
View original
तत्र व्रणायतनविशेषाद्बन्धविशेषस्त्रिविधो भवति- गाढः, समः, शिथिल इति ||२२||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
പീഡയന്നരുജോ ഗാഢഃ സോച്ഛ്വാസഃ ശിഥിലഃ സ്മൃതഃ |
നൈവ ഗാഢോ ന ശിഥിലഃ സമോ ബന്ധഃ പ്രകീര്തിതഃ ||൨൩||
View original
पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः |
नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः ||२३||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
തത്ര സ്ഫിക്കുക്ഷികക്ഷാവങ്ക്ഷണോരുശിരഃസു ഗാഢഃ, ശാഖാവദനകര്ണകണ്ഠമേഢ്രമുഷ്കപൃഷ്ഠപാര്ശ്വോദരോരഃസു സമഃ, അക്ഷ്ണോഃ സന്ധിഷു ച ശിഥില ഇതി ||൨൪||
View original
तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः, शाखावदनकर्णकण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः, अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति ||२४||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
തത്ര പൈത്തികം ഗാഢസ്ഥാനേ സമം ബധ്നീയാത്, സമസ്ഥാനേ ശിഥിലം, ശിഥിലസ്ഥാനേ നൈവ; ഏവം ശോണിതദുഷ്ടം ച; ശ്ലൈഷ്മികം ശിഥിലസ്ഥാനേ സമം, സമസ്ഥാനേ ഗാഢം, ഗാഢസ്ഥാനേ ഗാഢതരം; ഏവം വാതദുഷ്ടം ച ||൨൫||
View original
तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात्, समस्थाने शिथिलं, शिथिलस्थाने नैव; एवं शोणितदुष्टं च; श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं, समस्थाने गाढं, गाढस्थाने गाढतरं; एवं वातदुष्टं च ||२५||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
തത്ര പൈത്തികം ശരദി ഗ്രീഷ്മേ ദ്വിരഹ്നോ ബധ്നീയാത്, രക്തോപദ്രുതമപ്യേവം; ശ്ലൈഷ്മികം ഹേമന്തവസന്തയോസ്ത്ര്യഹാത് , വാതോപദ്രുതമപ്യേവമ് |
ഏവമഭ്യൂഹ്യ ബന്ധവിപര്യയം ച കുര്യാത് ||൨൬||
View original
तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात्, रक्तोपद्रुतमप्येवं; श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस्त्र्यहात् , वातोपद्रुतमप्येवम् |
एवमभ्यूह्य बन्धविपर्ययं च कुर्यात् ||२६||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
തത്ര, സമശിഥിലസ്ഥാനേഷു ഗാഢം ബദ്ധേ വികേശികൌഷധനൈരര്ഥക്യം ശോഫവേദനാപ്രാദുര്ഭാവശ്ച, ഗാഢസമസ്ഥാനേഷു ശിഥിലം ബദ്ധേ വികേശികൌഷധപതനം പട്ടസഞ്ചാരാദ്വ്രണവര്ത്മാവഘര്ഷണമിതി; ഗാഢശിഥിലസ്ഥാനേഷു സമം ബദ്ധേ ച ഗുണാഭാവ ഇതി ||൨൭||
View original
तत्र, समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादुर्भावश्च, गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विकेशिकौषधपतनं पट्टसञ्चाराद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति; गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे च गुणाभाव इति ||२७||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
അവിപരീതബന്ധേ വേദനോപശാന്തിരസൃക്പ്രസാദോ മാര്ദവം ച ||൨൮||
View original
अविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च ||२८||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
അബധ്യമാനോ ദംശമശകതൃണകാഷ്ഠോപലപാംശുശീതവാതാതപപ്രഭൃതിഭിര്വിശേഷൈരഭിഹന്യതേ വ്രണഃ, വിവിധവേദനോപദ്രുതശ്ച ദുഷ്ടതാമുപൈതി, ആലേപനാദീനി ചാസ്യ വിശോഷമുപയാന്തി ||൨൯||
View original
अबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर्विशेषैरभिहन्यते व्रणः, विविधवेदनोपद्रुतश्च दुष्टतामुपैति, आलेपनादीनि चास्य विशोषमुपयान्ति ||२९||
Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31
ചൂര്ണിതം മഥിതം ഭഗ്നം വിശ്ലിഷ്ടമതിപാതിതമ് |
അസ്ഥിസ്നായുസിരാച്ഛിന്നമാശു ബന്ധേന രോഹതി ||൩൦||
സുഖമേവം വ്രണീ ശേതേ സുഖം ഗച്ഛതി തിഷ്ഠതി |
സുഖം ശയ്യാസനസ്ഥസ്യ ക്ഷിപ്രം സംരോഹതി വ്രണഃ ||൩൧||
View original
चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम् |
अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति ||३०||
सुखमेवं व्रणी शेते सुखं गच्छति तिष्ठति |
सुखं शय्यासनस्थस्य क्षिप्रं संरोहति व्रणः ||३१||
Adhikarana 23 (32) · Śloka 32
അബന്ധ്യാഃ പിത്തരക്താഭിഘാതവിഷനിമിത്താ യദാ ശോഫദാഹപാകരാഗതോദവേദനാഭിഭൂതാഃ ക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധാഃ പാകാത് പ്രകുഥിതപ്രശീര്ണമാംസാശ്ച ഭവന്തി ||൩൨||
View original
अबन्ध्याः पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्ता यदा शोफदाहपाकरागतोदवेदनाभिभूताः क्षाराग्निदग्धाः पाकात् प्रकुथितप्रशीर्णमांसाश्च भवन्ति ||३२||
Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35
കുഷ്ഠിനാമഗ്നിദഗ്ധാനാം പിഡകാ മധുമേഹിനാമ് |
കര്ണികാശ്ചോന്ദുരുവിഷേ വിഷജുഷ്ടാശ്ച യേ വ്രണാഃ ||൩൩||
മാംസപാകേ ന ബധ്യന്തേ ഗുദപാകേ ച ദാരുണേ |
സ്വബുദ്ധ്യാ ചാപി വിഭജേത്കൃത്യാകൃത്യാംശ്ച ബുദ്ധിമാന് ||൩൪||
ദേശം ദോഷം ച വിജ്ഞായ വ്രണം ച വ്രണകോവിദഃ |
ഋതൂംശ്ച പരിസങ്ഖ്യായ തതോ ബന്ധാന്നിവേശയേത് ||൩൫||
View original
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिडका मधुमेहिनाम् |
कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे विषजुष्टाश्च ये व्रणाः ||३३||
मांसपाके न बध्यन्ते गुदपाके च दारुणे |
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत्कृत्याकृत्यांश्च बुद्धिमान् ||३४||
देशं दोषं च विज्ञाय व्रणं च व्रणकोविदः |
ऋतूंश्च परिसङ्ख्याय ततो बन्धान्निवेशयेत् ||३५||
Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45
ഊര്ധ്വം തിര്യഗധസ്താച്ച യന്ത്രണാ ത്രിവിധാ സ്മൃതാ |
യഥാ ച ബധ്യതേ ബന്ധസ്തഥാ വക്ഷ്യാമ്യശേഷതഃ ||൩൬||
ഘനാം കവലികാം ദത്ത്വാ മൃദു ചൈവാപി പട്ടകമ് |
വികേശികാമൌഷധം ച നാതിസ്നിഗ്ധം സമാചരേത് ||൩൭||
പ്രക്ലേദയത്യതിസ്നിഗ്ധാ തഥാ രൂക്ഷാ ക്ഷിണോതി ച |
യുക്തസ്നേഹാ രോപയതി ദുര്ന്യസ്താ വര്ത്മ ഘര്ഷതി ||൩൮||
വിഷമം ച വ്രണം കുര്യാത് സ്തമ്ഭയേത് സ്രാവയേത്തഥാ |
യഥാവ്രണം വിദിത്വാ തു യോഗം വൈദ്യഃ പ്രയോജയേത് ||൩൯||
പിത്തജേ രക്തജേ വാऽപി സകൃദേവ പരിക്ഷിപേത് |
അസകൃത് കഫജേ വാऽപി വാതജേ ച വിചക്ഷണഃ ||൪൦||
തലേന പ്രതിപീഡ്യാഥ സ്രാവയേദനുലോമതഃ |
സര്വാംശ്ച ബന്ധാന് ഗൂഢാന്താന് സന്ധീംശ്ച വിനിവേശയേത് ||൪൧||
ഓഷ്ഠസ്യാപ്യേഷ സന്ധാനേ യഥോദ്ദിഷ്ടോ വിധിഃ സ്മൃതഃ |
ബുദ്ധ്യോത്പ്രേക്ഷ്യാഭിയുക്തേന തഥാ ചാസ്ഥിഷു ജാനതാ ||൪൨||
ഉത്തിഷ്ഠതോ നിഷണ്ണസ്യ ശയനം ചാധിഗച്ഛതഃ |
ഗച്ഛതോ വിവിധൈര്യാനൈര്നാസ്യ ദുഷ്യതി സ വ്രണഃ ||൪൩||
യേ ച സ്യുര്മാംസസംസ്ഥാ വൈ ത്വഗ്ഗതാശ്ച തഥാ വ്രണാഃ |
സന്ധ്യസ്ഥികോഷ്ഠലപ്രാപ്താശ്ച സിരാസ്നായുഗതാസ്തഥാ ||൪൪||
തഥാऽവഗാഢഗമ്ഭീരാഃ സര്വതോ വിഷമസ്ഥിതാഃ |
നൈതേ സാധയിതും ശക്യാ ഋതേ ബന്ധാദ്ഭവന്തി ഹി ||൪൫||
View original
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च यन्त्रणा त्रिविधा स्मृता |
यथा च बध्यते बन्धस्तथा वक्ष्याम्यशेषतः ||३६||
घनां कवलिकां दत्त्वा मृदु चैवापि पट्टकम् |
विकेशिकामौषधं च नातिस्निग्धं समाचरेत् ||३७||
प्रक्लेदयत्यतिस्निग्धा तथा रूक्षा क्षिणोति च |
युक्तस्नेहा रोपयति दुर्न्यस्ता वर्त्म घर्षति ||३८||
विषमं च व्रणं कुर्यात् स्तम्भयेत् स्रावयेत्तथा |
यथाव्रणं विदित्वा तु योगं वैद्यः प्रयोजयेत् ||३९||
पित्तजे रक्तजे वाऽपि सकृदेव परिक्षिपेत् |
असकृत् कफजे वाऽपि वातजे च विचक्षणः ||४०||
तलेन प्रतिपीड्याथ स्रावयेदनुलोमतः |
सर्वांश्च बन्धान् गूढान्तान् सन्धींश्च विनिवेशयेत् ||४१||
ओष्ठस्याप्येष सन्धाने यथोद्दिष्टो विधिः स्मृतः |
बुद्ध्योत्प्रेक्ष्याभियुक्तेन तथा चास्थिषु जानता ||४२||
उत्तिष्ठतो निषण्णस्य शयनं चाधिगच्छतः |
गच्छतो विविधैर्यानैर्नास्य दुष्यति स व्रणः ||४३||
ये च स्युर्मांससंस्था वै त्वग्गताश्च तथा व्रणाः |
सन्ध्यस्थिकोष्ठलप्राप्ताश्च सिरास्नायुगतास्तथा ||४४||
तथाऽवगाढगम्भीराः सर्वतो विषमस्थिताः |
नैते साधयितुं शक्या ऋते बन्धाद्भवन्ति हि ||४५||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വ്രണാലേപനബന്ധവിധിര്നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ ||൧൮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणालेपनबन्धविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||