Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో వ్రణాలేపనబంధవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
ఆలేప ఆద్య ఉపక్రమః , ఏష సర్వశోఫానాం సామాన్యః ప్రధానతమశ్చ, తం చ ప్రతిరోగం వక్ష్యామః- తతో బంధః ప్రధానం, తేన శుద్ధిర్వ్రణరోపణమస్థిసంధిస్థైర్యం చ ||3||
View original
अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
आलेप आद्य उपक्रमः , एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च, तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः- ततो बन्धः प्रधानं, तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसन्धिस्थैर्यं च ||३||
అథాత ఇత్యాది| ఏష ఆలేపః| నన్వేష ఆలేప ఆద్య ఉపక్రమః కథం? ద్వివ్రణీయేఽపతర్పణస్యాద్యత్వేన పఠితత్వాత్; ఉచ్యతే- ఔషధద్రవ్యేభ్యో బహిరంతఃప్రమార్జనేభ్య ఆలేప ఆద్య ఇత్యర్థః; ఆద్యసమీపత్వాచ్ఛ్రేష్ఠత్వాద్వాఽఽలేప ఆద్య ఇత్యుచ్యతే| సర్వశోఫానాం సామాన్య ఇతి వాతాదిశోఫానాం తుల్యః, ఆలేపత్వేనాభేదాత్| ప్రధానతమశ్చ సర్వోపక్రమేభ్యః ఆశుపీడాహరత్వాత్| తం చ ప్రతిరోగం వక్ష్యామ ఇతి తమాలేపం, ప్రతిరోగం రోగే రోగే, వక్ష్యామః కథయిష్యామః, అస్మిన్ స్థానే చికిత్సితే చ| తతః తస్మాదాలేపాత్| అస్థిసంధిస్థైర్యం చేతి అస్థ్నః సంధేర్దార్ఢ్యం ‘భవతి’ ఇత్యాధ్యాహారః| కేచిదాచార్యా ఇమం న పఠంతి||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర ప్రతిలోమమాలింపేత్ |
ప్రతిలోమే హి సమ్యగౌషధమవతిష్ఠతేఽనుప్రవిశతి రోమకూపాన్ స్వేదవాహిభిశ్చ సిరాముఖైర్వీర్యం ప్రాప్నోతి ||4||
View original
तत्र प्रतिलोममालिम्पेत् |
प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठतेऽनुप्रविशति रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश्च सिरामुखैर्वीर्यं प्राप्नोति ||४||
ఇదానీమాలేపావచారణం తత్ఫలం చ నిర్దేష్టుమాహ- తత్రేత్యాది| ప్రతిలోమమాలింపేదితి లోమాభిముఖమాలింపేత్| హి యస్మాదర్థే| అవతిష్ఠతే అవస్థితిం కరోతి, అనుప్రవిశతి చ ‘ఔషధం’ ఇత్యనువర్తతే||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
న చ శుష్యమాణముపేక్షేత, అన్యత్ర పీడయితవ్యాత్ |
శుష్కో హ్యపార్థకో రుక్కరశ్చ ||5||
View original
न च शुष्यमाणमुपेक्षेत, अन्यत्र पीडयितव्यात् |
शुष्को ह्यपार्थको रुक्करश्च ||५||
ఆలేపస్యావస్థాయాం కర్తవ్యతామాహ- న చేత్యాది| అన్యత్ర పీడయితవ్యాదితి పీడనద్రవ్యైర్మిశ్రకోక్తైర్యో వ్రణః పీడనీయో భవతి తస్మాదన్యత్ర శుష్యమాణం నోపేక్షేతేత్యర్థః| హి యస్మాదర్థే| అపార్థకో నిష్ఫలః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
స త్రివిధః- ప్రలేపః, ప్రదేహ, ఆలేపశ్చ |
ప్రలేపప్రదేహయోరంతరం - తత్ర ప్రలేపః శీతస్తనురవిశోషీ విశోషీ వా; ప్రదేహస్తూష్ణః శీతో వా బహలోఽబహురవిశోషీ చ; మధ్యమోఽత్రాలేపః |
తత్ర, రక్తపిత్తప్రసాదకృదాలేపః; ప్రదేహో వాతశ్లేష్మప్రశమనః శోధనో రోపణః శోఫవేదనాపహశ్చ; తస్యోపయోగః క్షతాక్షతేషు; యస్తు క్షతేషూపయుజ్యతే స భూయః ‘కల్క’ ఇతి సంజ్ఞాం లభతే నిరుద్ధాలేపనసంజ్ఞః; తేనాస్రావసన్నిరోధో మృదుతా పూతిమాంసాపకర్షణమనంతర్దోషతా వ్రణశుద్ధిశ్చ భవతి ||6||
View original
स त्रिविधः- प्रलेपः, प्रदेह, आलेपश्च |
प्रलेपप्रदेहयोरन्तरं - तत्र प्रलेपः शीतस्तनुरविशोषी विशोषी वा; प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलोऽबहुरविशोषी च; मध्यमोऽत्रालेपः |
तत्र, रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः; प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश्च; तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु; यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः ‘कल्क’ इति सञ्ज्ञां लभते निरुद्धालेपनसञ्ज्ञः; तेनास्रावसन्निरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणमनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश्च भवति ||६||
తద్భేదానాహ- స త్రివిధ ఇత్యాది| ప్రలేపప్రదేహయోర్వాస్తవాభేదేఽపి వ్యావహారికం భేదం దర్శయన్నాహ- తత్ర ప్రలేప ఇత్యాది| అంతరం భేదః, స్థానాసనవత్| ప్రలేపం లక్షణైర్నిర్దిశన్నాహ- ప్రలేప ఇత్యాది| అవిశోషీ అపీడయితవ్యే వ్రణశోఫే, విశోషీ పీడయితవ్యే; ఏతేన యేన కల్కేన చందనవల్లిప్యతే స ప్రలేపః; అన్యే ‘శీతస్తనుః’ ఇత్యాదిలక్షణం ప్రదేహస్య ఇతి వదంతి| లక్షణైః ప్రదేహం నిర్దిశన్నాహ- ప్రదేహ ఇత్యాది| ఉష్ణః శీతో వేతి విషయాపేక్షయా; తత్ర వాతబహులే కఫబహులే వా ఉష్ణః, పిత్తరక్తబహులే శీతః| బహలః స్థూలః, ఏతేన యస్తు కల్కః పిండీకృత్య వ్రణస్యోపరి దీయతే స ప్రదేహః| ‘ఉష్ణః శీతో వా’ ఇత్యాదిలక్షణం ‘ప్రలేపస్య’ ఇతి కేచిన్మన్యంతే| లక్షణాంతరం నిర్దిశ్య కార్యభేదం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి తయోర్మధ్యే| కేచిదత్రాలేపనస్థానే ‘ప్రదేహ’ ఇతి పఠంతి, అన్యే తు ప్రదేహస్థానే ఆలేపం పఠంతి| ఆలేపస్య సామాన్యవిషయం దర్శయన్నాహ- తస్యేత్యాది| క్షతాక్షతేషు వ్రణవ్రణశోఫేష్విత్యర్థః| విషయాంతరేణాలేపస్య నామాంతరమాహ- యస్త్విత్యాది| తుశబ్దోఽవధారణే| భూయఃశబ్దోఽత్ర పునరర్థే| నిరుద్ధా నిషిద్ధా| అన్యే త్వత్ర ‘నిరోధ్యాలేపనసంజ్ఞాం’ ఇతి పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః| కల్కసంజ్ఞస్యాలేపస్య కర్మ ఆహ- తేనేత్యాది| ఆస్రావసన్నిరోధ ఇతి ఆస్రావో రక్తాద్యాస్రావః| అనంతర్దోషతేతి దోషోఽత్ర పూయః, తేనాభ్యంతరపూయవర్జితత్వం| వ్రణశుద్ధిశ్చేతి దోషదుష్టినివృత్తిః; చకారాద్వ్రణరోపణస్య గ్రహణం||6||
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
అవిదగ్ధేషు శోఫేషు హితమాలేపనం భవేత్ |
యథాస్వం దోషశమనం దాహకండూరుజాపహం ||7||
త్వక్ప్రసాదనమేవాగ్ర్యం మాంసరక్తప్రసాదనం |
దాహప్రశమనం శ్రేష్ఠం రుజాకండూవినాశనం ||8||
మర్మదేశేషు యే రోగా గుహ్యేష్వపి తథా నృణాం |
సంశోధనాయ తేషాం హి కుర్యాదాలేపనం భిషక్ ||9||
(షడ్భాగం పైత్తికే స్నేహం చతుర్భాగం తు వాతికే |
అష్టభాగం తు కఫజే స్నేహమాత్రాం ప్రదాపయేత్) ||10||
View original
अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत् |
यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम् ||७||
त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम् |
दाहप्रशमनं श्रेष्ठं रुजाकण्डूविनाशनम् ||८||
मर्मदेशेषु ये रोगा गुह्येष्वपि तथा नृणाम् |
संशोधनाय तेषां हि कुर्यादालेपनं भिषक् ||९||
(षड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके |
अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत्) ||१०||
ఆలేపస్యాత్మవిషయే కాలావధిమాహ- అవిదగ్ధేష్విత్యాది| అవిదగ్ధేష్వాలేపనం హితం, విదగ్ధేషు పునః ప్రదేహ ఏవ, యస్య ‘ఉపనాహ’ ఇతి సంజ్ఞాంతరం| యథాస్వం దోషశమనమితి వాతాదిదోషేషు మధ్యే యదాలేపనం ద్రవ్యగుణాపేక్షయా యస్య దోషస్య శమనం భవేత్ తత్ తత్ర హితమిత్యర్థః| దాహకండూరుజాపహమితి దాహః పిత్తస్య, కండూః కఫస్య, రుజా వాతస్య, ఏతా అపహంతి| దూష్యప్రసాదనత్వమాలేపస్య నిర్దేష్టుమాహ- త్వక్ప్రసాదనమేవాగ్ర్యమితి|- అగ్ర్యం ప్రధానం| దాహకండూరుజాపహమితి పూర్వస్మిన్నేవ శ్లోకే దాహాదీనాం పఠితత్వాదిహ పునః పాఠో దూష్యకృతా అపి దాహాదయో భవంతీతి బోధనార్థం||7-10||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
తస్య ప్రమాణం మహిషార్ద్రచర్మోత్సేధముపదిశంతి ||11||
View original
तस्य प्रमाणं महिषार्द्रचर्मोत्सेधमुपदिशन्ति ||११||
తనుత్వమాలేపస్య గుణః, తనుత్వం కిం ప్రమాణమిత్యాహ- తస్యేత్యాది| ప్రదేహస్తు మహిషార్ద్రచర్మోచ్ఛ్రాయాపేక్షయా స్థూల ఇతి| యే తు తనుత్వం ప్రదేహగుణం మన్యతే, తేషాం మతే ప్రదేహస్యైతత్ ప్రమాణం||11||
Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15
న చాలేపం రాత్రౌ ప్రయుంజీత , మా భూచ్ఛైత్యవిహతోష్మణస్తదనిర్గమాద్వికారప్రవృత్తిరితి ||12||
ప్రదేహసాధ్యే వ్యాధౌ తు హితమాలేపనం దివా |
పిత్తరక్తాభిఘాతోత్థే సవిషే చ విశేషతః ||13||
న చ పర్యుషితం లేపం కదాచిదవచారయేత్ |
ఉపర్యుపరి లేపం చ న కదాచిత్ ప్రదాపయేత్ ||14||
ఊష్మాణం వేదనాం దాహం ఘనత్వాజ్జనయేత్ స హి |
న చ తేనైవ లేపేన ప్రదేహం దాపయేత్ పునః |
శుష్కభావాత్స నిర్వీర్యో యుక్తోఽపి స్యాదపార్థకః ||15||
View original
न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत , मा भूच्छैत्यविहतोष्मणस्तदनिर्गमाद्विकारप्रवृत्तिरिति ||१२||
प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा |
पित्तरक्ताभिघातोत्थे सविषे च विशेषतः ||१३||
न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत् |
उपर्युपरि लेपं च न कदाचित् प्रदापयेत् ||१४||
ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत् स हि |
न च तेनैव लेपेन प्रदेहं दापयेत् पुनः |
शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तोऽपि स्यादपार्थकः ||१५||
విశిష్టే కాలే ఆలేపావచారణవిధినిషేధే, కథంచిత్క్రియమాణే చ దోషమాహ- న చేత్యాది| ఏతేనాస్య విధిః సూచ్యతే; తేన వాతశ్లైష్మికాపాకిశోథే రాత్రౌ ప్రదేహ ఉపయోక్తవ్యః, తథా విదహ్యమానే శోథే ప్రదేహో దేయ ఏవ, క్షతేషు కల్కోఽపి రాత్రౌ దాతవ్య ఇతి, తథా పిత్తజే శోథే వాతపిత్తజే చ శతధౌతఘృతాభ్యంగాది దాతవ్యమితి| శైత్యావిహతోష్మణ ఇతి ‘శోఫస్య’ ఇతి శేషః| తదనిర్గమాత్ శోఫోష్మానిఃసరణాత్| వికారప్రవృత్తిర్వికారాభివృద్ధిః| శైత్యరుద్ధరోమకూపత్వాదనిర్గచ్ఛన్నూష్మా ఆలేపేనాంతర్నీతోఽత్యర్థం శోఫం పచతీత్యర్థః| స్వేదవాహిభిః సిరాముఖైశ్చ వీర్యం ప్రాప్నోతీత్యత ఊర్ధ్వం బహుషు ప్రతిషు నిబంధపాఠక్రమాద్వ్యతిక్రమేణ పాఠక్రమోఽధికశ్చ పాఠో దృశ్యతే; స ఉచ్యతే- “తస్య ప్రమాణం మహిషార్ద్రచర్మోత్సేధముపదిశంతి| న చ శుష్యమాణముపేక్షేతాన్యత్ర పీడయితవ్యాత్; శుష్కో హ్యపార్థో రుక్కరశ్చ| స త్రివిధ ఆలేపః ప్రదేహో లేపశ్చ| తేషామంతరం- ఆలేపః శీతస్తనురవిశోషీ విశోషీ చ, ప్రదేహస్తూష్ణః శీతో వా బహులో బహురవిశోషీ చ, మధ్యమో లేప ఇతి| విశేషతో రక్తపిత్తప్రసాదకృదాలేపః; ప్రలేపో వాతశ్లేష్మప్రశమనః శోధనో రోపణః శోఫవేదనాపహశ్చ, తస్యోపయోగః క్షతాక్షతేషు; యస్తు క్షతేషూపయుజ్యతే స భూయః ‘కల్క’ ఇతి సంజ్ఞా లభతే నిరుద్ధాలేపనసంజ్ఞః, తేనాస్రావసన్నిరోధో మృదుతా పూతిమాంసాపకర్షణమనంతర్దోషతా వ్రణశుద్ధిశ్చ భవతి| ఉభయగుణో లేపః| న చాలేపం రాత్రౌ ప్రయుంజీత, మాభూచ్ఛైత్యవిహతోష్మణస్తదనిర్గమాద్వికారప్రవృత్తిరితి| త్వక్ప్రసాదనమేవాగ్ర్యం మాంసరక్తప్రసాదనం| దాహప్రశమనం శ్రేష్ఠం తోదకండూవినాశనం|| మర్మదేశేషు యే రోగా గుహ్యేష్వపి తథా నృణాం| సంశోధనాయ తేషాం హి కుర్యాదాలేపనం భిషక్|| అవిదగ్ధేషు శోథేషు హితమాలేపనం భవేత్| యథాస్వం దోషశమనం దాహకండూవినాశనం|| షడ్భాగం పైత్తికే స్నేహం చతుర్భాగం తు వాతికే| అష్టభాగం తు కఫజే స్నేహమాత్రాం ప్రదాపయేత్”- ఇతి| అయం పాఠో వర్తమానేషు పుస్తకేషు సర్వేష్వేవ పఠ్యత ఇత్యస్మాభిః క్రమమాత్రం దర్శితం; న త్వయం పఠనీయః; పఠనీయః పునః ప్రాక్తనపాఠ ఏవ, సర్వపూర్వాచార్యసమ్మతత్వాత్||12-15||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
అత ఊర్ధ్వం వ్రణబంధనద్రవ్యాణ్యుపదేక్ష్యామః; తద్యథా- క్షౌమకార్పాసావికదుకూలకౌశేయపత్రోర్ణచీనపట్టచర్మాంతర్వల్కలాలాబూశకలలతావిదలరజ్జుతూలఫలసంతానికాలౌహానీతి ; తేషాం వ్యాధిం కాలం చావేక్ష్యోపయోగః; ప్రకరణతశ్చైషామాదేశః ||16||
View original
अत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्रव्याण्युपदेक्ष्यामः; तद्यथा- क्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबूशकललताविदलरज्जुतूलफलसन्तानिकालौहानीति ; तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः; प्रकरणतश्चैषामादेशः ||१६||
ఇదానీం వ్రణబంధవిధిః ప్రస్తూయతే, స చ ద్రవ్యాధీనః, అతస్తాన్యేవ ప్రాగుపదేష్టుమాహ- క్షౌమేత్యాది| క్షౌమం అతసీతంతుభిర్వ్యూతం, అన్యే వస్త్రాంతరమాహుః; కార్పాసం కార్పాసతంతురచితం; ఆవికం ఉరభ్రరోమవ్యూతం; దుకూలం పట్టవస్త్రం, అన్యే వల్కలమాహుః; కౌశేయం కోశకారకృమిలాలోద్భూతం, యత్ ‘త్రసర’ ఇతి లోకే; పత్రోర్ణో రల్లూకాఖ్యః కంబలః, అన్యే తు ‘యైర్హరితాదీని దేవాంగాన్యుప్యంతే తే పత్రోర్ణాః’, ‘ధౌతకౌశేయం’ ఇత్యపరే, ‘మాగధపౌండ్రకాదిదేశేషు నాగవృక్షాదయశ్చత్వారో వృక్షాస్తత్పత్రేభ్యో జాతైర్హరితతంతుభిరూర్ణారూపైర్వయతే యత్తత్ పత్రోర్ణం’ ఇత్యేకే; చీనపట్టం చీనదేశ ఏవోత్పద్యతే, తద్దేశజనాస్తు ‘చీనయుగపట్టం’ ఇతి వదంతి, స చ పత్రోర్ణస్యైవ భేదః, అన్యే నేత్రమాహుః; చర్మ ఏణాదీనాం, అపరే చర్మవద్బంధనద్రవ్యం, అథవా సువర్ణపిష్టికాలిప్తచర్మతంతుభిస్తురుష్కైర్యాని వయంతే తాని చర్మశబ్దేనోచ్యంతే; బాహ్యవల్కలమంత్యం చ త్యక్త్వా మధ్యం యద్గృహ్యతే తదంతర్వల్కలం; అలాబూశకలం తుంబీఫలకర్పరికా; లతావిదలం శ్యామలతాదిపాటితార్ధం; కేచిద్విదలశబ్దం చర్మాదిభిః సహ సంబధ్నంతి, అన్యే తు విదలశబ్దేన వంశవేత్రాదికంబికామాహుః; లతాశబ్దేన చ శ్యామలతాదీనాం గ్రహణం; రజ్జుర్ముంజబల్వజాదివలితః; తూలఫలం శాల్మలీఫలాది; సంతానికా క్షీరసంతానికా, అన్యే ‘కుశలసంతానికా’ ఇతి పఠంతి, కుశలసంతానికా కోలికవృత్తిః ద్విత్రితంతురచితా ‘వయ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధా, మర్కటవాసం కేచిదాహుః; లోహాని సువర్ణత్రపుసీసాదీని| క్వ పునస్తేషాముపయోగ ఇత్యాహ- తేషామిత్యాది| తేషాం క్షౌమాదీనాం| వ్యాధిం కాలం చావేక్ష్యోపయోగ ఇతి తత్ర వాతశ్లైష్మికం వ్యాధిం కాలం చ శీతమవేక్ష్య వ్రణబంధనద్రవ్యాణాం ఘనానాముపయోగః, రక్తపైత్తికం వ్యాధిముష్ణం చ కాలమవేక్ష్య తనూనాముపయోగః, చకారాద్గాఢస్థానమవేక్ష్య ఘనానాముపయోగః, శిథిలస్థానమవేక్ష్య తనూనాముపయోగ ఇతి| వర్గోక్తానాం వ్రణబంధనద్రవ్యాణాం సంక్షేపేణాదేశమాహ- ప్రకరణతశ్చైషామాదేశ ఇతి|- ప్రకరణతః ప్రకరణమవేక్ష్య, ఏషాం వ్రణబంధనద్రవ్యాణామాదేశనం; తద్యథా- సర్పాదిదష్టస్యారిష్టాబంధో రక్షా(జ్వా)దిభిః, రక్తాతిప్రవృత్తౌ రక్తనివృత్త్యర్థం సంతానికయా బధ్నీయాత్, పాటితశ్యామలతాద్యైర్భగ్నసంధానాయ బంధః కర్తవ్యః, లౌహైః సువర్ణాదిభిర్దంతాన్ బధ్నీయాత్, త్రప్వాదిభిరర్బుదగ్రంథ్యాదీన్, అలాబుశకలేన శిరోవ్రణాన్ బధ్నీయాత్; ఏవమన్యేషామపి యథార్హమాదేశనం||16||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
తత్ర కోశదామస్వస్తికానువేల్లితము(ప్ర)తోలీమండలస్థగికాయమకఖట్వాచీనవిబంధవితానగోఫణాః పంచాంగీ చేతి చతుర్దశ బంధవిశేషాః |
తేషాం నామభిరేవాకృతయః ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాః ||17||
View original
तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितमु(प्र)तोलीमण्डलस्थगिकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दश बन्धविशेषाः |
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||१७||
ఇదానీం బంధవిశేషాన్ సంఖ్యయా నిర్దేష్టుమాహ- తత్ర కోశేత్యాది| ఏషామాకారం నిర్దేష్టుమాహ- తేషామిత్యాది| ప్రాయోగ్రహణాన్నామ్నైవ సర్వేషామాకృతీర్వక్తుం న శక్యతే, తస్మాత్ పరతంత్రోక్తలక్షణమప్యత్రైవ సమ్యగాకృతివిజ్ఞానాయ శ్లోకైరుపదేక్ష్యామః| తద్యథా- “పూరయిత్వౌషధైర్బంధః క్రియతే కోశకాకృతిః| కోశకాఖ్యః స విజ్ఞేయో, వైద్యైర్బంధనవర్జితః|| దామాకృతిం చతుష్పాదాం దామాఖ్యం, స్వస్తికం పునః| స్వస్తికాకృతిమాసీవ్య , పశ్చాదావేష్ట్య బధ్యతే|| అనువేల్లితం తద్విద్యాత్, ముతోలీలక్షణం శృణు| బహ్వంఘ్రిర్ముటికాకారో జాలవద్బహురంధ్రకః|| ముతోలీబంధ ఏష స్యాత్ సంజ్ఞాంతరమతః శృణు| గోతుండికాం చాలనీం చ తామేవాహుర్భిషగ్వరాః|| మండలం వేష్టనాకారం విదధ్యాత్, స్థగికాం పునః | స్థగికామివ చాపూర్య భేషజైః పట్టకేన చ|| బధ్యతే మండలాకారో యమలవ్రణయోస్తు యః| బంధం యమకనామానం భిషజో వర్ణయంతి తం|| ఖట్వాకారశ్చతుష్పాదః ఖట్వాబంధః ప్రకీర్తితః| చీనబంధం విజానీయాచ్చీరాభిర్బహుభిర్వృతం| విబంధో వివిధో బంధః స చ షట్చీంధి(రి)కాయుతః || జ్ఞేయో వితానసంజ్ఞస్తు వితానాకారసంయుతః| పాషాణగుడకోత్క్షేపకారిణీం గోఫణాం విదుః|| తదాకృతిం భిషక్కుర్యాద్గోఫణాం, పంచకంబిభిః| పంచాంగీం తు వృతాం కుర్యాత్ సంధానాయ చికిత్సకః”- ఇతి||17||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
తత్ర కోశమంగుష్ఠాంగులిపర్వసు విదధ్యాత్, దామ సంబాధేఽంగే, సంధికూర్చకభ్రూస్తనాంతరతలకర్ణేషు స్వస్తికం, అనువేల్లితం శాఖాసు, గ్రీవామేఢ్రయోః ము(ప్ర)తోలీం, వృత్తేఽంగే మండలం, అంగుష్ఠాంగులిమేఢ్రాగ్రేషు స్థగికాం, యమలవ్రణయోర్యమకం, హనుశంఖగండేషు ఖట్వాం, అపాంగయోశ్చీనం, పృష్ఠోదరోరఃసు విబంధం, మూర్ధని వితానం, చిబుకనాసౌష్ఠాంసబస్తిషు గోఫణాం, జత్రుణ ఊర్ధ్వం పంచాంగీమితి; యో వా యస్మిన్ శరీరప్రదేశే సునివిష్టో భవతి తం తస్మిన్ విదధ్యాత్ ||18||
View original
तत्र कोशमङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात्, दाम सम्बाधेऽङ्गे, सन्धिकूर्चकभ्रूस्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकं, अनुवेल्लितं शाखासु, ग्रीवामेढ्रयोः मु(प्र)तोलीं, वृत्तेऽङ्गे मण्डलम्, अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां, यमलव्रणयोर्यमकं, हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम्, अपाङ्गयोश्चीनं, पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं, मूर्धनि वितानं, चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां, जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति; यो वा यस्मिन् शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् विदध्यात् ||१८||
బంధవిషయమాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి చతుర్దశబంధేషు మధ్యే| పర్వశబ్దోఽంగుష్ఠాంగులిభిః సహ సంబధ్యతే| దామ సంబాధేఽంగే ఇతి సంకటేఽంగే| సంధికూర్చకభ్రూస్తనాంతరతలకర్ణేష్వితి క్షిప్రమర్మోపరిష్టాదుభయతః కూర్చకః, పాదాంగుష్ఠాంగుల్యోర్మధ్యే క్షిప్రమితి మర్మ; భ్రూస్తనాంతరమితి అంతరశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తలమిహ హస్తపాదతలం| శాఖాస్వితి శాఖాసు సక్థిబాహుషు| బాహుపార్శ్వోదరోరుపృష్ఠాదికం వృత్తమంగం| అంగుష్ఠాంగులిమేఢ్రాగ్రేష్వితి అగ్రశబ్దోఽత్రాంగుష్ఠాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| హనుశంఖగండేష్వితి హనుర్ముఖసంధిః, శంఖో భ్రూకర్ణయోరంతరం, గండో గల్లః| అపాంగయోశ్చీనమితి అపాంగయోర్నేత్రాంతప్రదేశయోః| హృదయోర్ధ్వం స్తనయోర్మధ్యం గ్రీవామూలాదధస్తాదురః| మూర్ధా మస్తకం| చిబుకనాసౌష్ఠాంసబస్తిషు గోఫణామితి చిబుకమోష్ఠాధో మాంసాస్థిపిండికా , అంసో బాహుశిరః, బస్తిర్మూత్రాశయః| జత్రుణ ఊర్ధ్వం గ్రీవామూలాదుపరి| ఆద్యసూత్రాత్ ‘విదధ్యాత్’ ఇతి క్రియాపదం సర్వత్రానువర్తతే| ఉక్తం దేశనియమం ప్రయోజనవశేన వ్యభిచారయన్నాహ- యో వేత్యాది| సునివిష్టః శోభనాకారః||18||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
యంత్రణమూర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ ||19||
View original
यन्त्रणमूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||१९||
బంధో మృదుసమావగాఢభేదాత్త్రివిధః, స చ యంత్రణమంతరేణ న సంభవతి, అతో యంత్రణం నిర్దేష్టుమాహ- యంత్రణమూర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చేతి| యంత్రణం పట్టగ్రంథేర్బంధనం, తచ్చోర్ధ్వాదిభేదేన త్రిప్రకారం, వ్రణాకృతీనాం నానావిధత్వాత్| చకార ఊర్ధ్వాదిభేదానేవ సముచ్చినోతి||19||
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
తత్ర ఘనాం కవలికాం దత్త్వా వామహస్తపరిక్షేపమృజుమనావిద్ధమసంకుచితం మృదు పట్టం నివేశ్య బధ్నీయాత్ |
న చ వ్రణస్యోపరి కుర్యాద్గ్రంథిమాబాధకరం చ ||20||
View original
तत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपमृजुमनाविद्धमसङ्कुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात् |
न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च ||२०||
బంధావచారణం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది|- తత్రేతి వాక్యోపక్రమే| ఘనాం కవలికామితి ఔషధవస్త్రయోరంతరే యా దీయతే ఔషధసంస్థాపనార్థమౌదుంబరాదిత్వక్ పత్రాణి వా, సా ‘కవలికా’ ఇత్యుచ్యతే; అన్యే ద్విగుణచతుర్గుణమృదుకర్పటవిరచితాం కవలికామాహుః| వామహస్తపరిక్షేపమితి వామహస్తపరిక్షేపాద్దృష్ట్యా రచితో బంధో మంగలమావహతి; అన్యే తు ‘పట్టే వామహస్తపరిక్షిప్తే దక్షిణహస్తేన సాధు బంధో నిష్పద్యతే’ ఇత్యాచక్షతే; అపరే తు వామదక్షిణపరిక్షేపావుభావపి విషయే కర్తవ్యౌ,క్రియాసౌకర్యార్థం తు వామహస్తపరిక్షేప ఉక్తః| ఋజుత్వం సన్నివేశవిశేషాపేక్షం| అనావిద్ధం అనాకులితం, అసంకీర్ణమిత్యపరే| అసంకుచితం వలివర్జితం| మృదు కోమలం| వామహస్తపరిక్షేపర్జుత్వాదిగుణయుక్తం పట్టం నివేశ్య సంస్థాప్య బధ్నీయాదిత్యర్థః| ఆబాధకారం చేతి ఆ సమంతతః పీడాకరం గ్రంథిం న కుర్యాదిత్యర్థః| స చ వామదక్షిణపార్శ్వయోస్తథా పృష్ఠేఽపి క్రియమాణః స్వప్నాబాధకరః స్యాదితి||20||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
న చ వికేశికౌషధే అతిస్నిగ్ధే అతిరూక్షే విషమే వా కుర్వీత; యస్మాదతిస్నేహాత్ క్లేదో, రౌక్ష్యాచ్ఛేదో, దుర్న్యాసాద్వ్రణవర్త్మావఘర్షణమితి ||21||
View original
न च विकेशिकौषधे अतिस्निग्धे अतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीत; यस्मादतिस्नेहात् क्लेदो, रौक्ष्याच्छेदो, दुर्न्यासाद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति ||२१||
తత్రౌషధకల్కవ్రణవర్త్యోః స్నిగ్ధాదిభావం నియమయన్నాహ- న చేత్యాది| వికేశికౌషధే ఇతి తిలకల్కమధుఘృతాక్తవస్త్రస్య సూత్రస్య వా వర్తిర్వికేశికా, సా చ పూతిమాంసోత్సంగగతిపూయగర్భేషు వ్రణేషు నిక్షిప్యతే; ఔషధమిహ ఔషధకల్కః, స చ కేవలకల్కః పూతిమాంసోత్సంగగత్యస్థ్యంతరపూయవర్జితేషు వ్రణేషు దీయతే; ఏతద్విపర్యయవ్రణేషు పునర్వికేశికౌషధకల్కయోరుభయోరప్యుపయోగః| విషమే దుర్న్యస్తే; అన్యే ‘విషమే’ ఇతి న పఠంతి| వికేశికౌషధయోరతిస్నిగ్ధాతిరూక్షదుర్న్యస్తయోర్దోషం వక్తుమాహ- యస్మాదతిస్నేహాత్ క్లేద ఇతి|- క్లేదో వ్రణస్యార్ద్రత్వం| ఛేదః సంహతయోర్వ్రణౌష్ఠయోర్ద్విధాకరణం| దుర్న్యాసాత్ దుష్ప్రవేశాత్| వ్రణవర్త్మ వ్రణముఖం| గయదాసాచార్యస్త్వన్యథాఽఽపాతనికాం గృహీత్వా పాఠమన్యథా పఠతి- “అతిస్నేహాతిరూక్షయోర్వికేశికౌషధయోర్దోషం యుక్తియుక్తస్నేహతో గుణం చ వక్తుమాహ- కస్మాత్? అతిస్నేహాత్ క్లేదో రౌక్ష్యాచ్ఛేదో యుక్తస్నేహాత్ సమ్యగుపరోహ” ఇతి||21||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
తత్ర వ్రణాయతనవిశేషాద్బంధవిశేషస్త్రివిధో భవతి- గాఢః, సమః, శిథిల ఇతి ||22||
View original
तत्र व्रणायतनविशेषाद्बन्धविशेषस्त्रिविधो भवति- गाढः, समः, शिथिल इति ||२२||
ఇదానీముక్తసంఖ్యకమపి బంధం వ్రణాకృతివిశేషేణ త్రివిధం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| వ్రణాయతనవిశేషాదితి వ్రణానామాయతనం స్థానమంగప్రత్యంగాదికం, తద్విశేషాద్గాఢాదయో బంధవిశేషా భవంతి| నను, దోషకాలవిశేషాదప్యగ్రే బంధవిశేషాణాం దర్శితత్వాద్దోషకాలావప్యత్ర వాచ్యావితి? ఉచ్యతే, దోషకాలౌ హి వ్రణాయతనవిశేషమాత్రకరావితి న పృథగుక్తౌ; అన్యే తు వ్రణాయతనవిశేషాదిత్యస్యాగ్రే చకారో లుప్తో ద్రష్టవ్య ఇతి పఠంతి, తేనానుక్తదోషకాలవిశేషోఽపి లభ్యతే, తస్మాదపి బంధవిశేషా భవంతి| వ్రణాయతనవిశేషాదితి అన్యేఽన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి ‘వ్రణానాం వాతాద్యారబ్ధానాం విశేషాత్తథాఽఽయతనానాం స్థానానామంగప్రత్యంగాదికానాం కాలవిశేషాత్త్రయో బంధవిశేషా భవంతి” ఇతి| ‘వ్రణాయతనం వ్రణాకారో వ్రణసన్నివేశ’ ఇత్యన్యే వ్యాచక్షతే; ఇదం చాసంగతమేవేతి||22||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
పీడయన్నరుజో గాఢః సోచ్ఛ్వాసః శిథిలః స్మృతః |
నైవ గాఢో న శిథిలః సమో బంధః ప్రకీర్తితః ||23||
View original
पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः |
नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः ||२३||
గాఢాదిబంధానాం లక్షణం నిర్దిశన్నాహ- పీడయన్నరుజో గాఢ ఇతి|- గాఢో బంధః పీడయన్నప్యవగాఢమానోఽపి న రుజతి| సోచ్ఛ్వాసః అనవగాఢకః||23||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
తత్ర స్ఫిక్కుక్షికక్షావంక్షణోరుశిరఃసు గాఢః, శాఖావదనకర్ణకంఠమేఢ్రముష్కపృష్ఠపార్శ్వోదరోరఃసు సమః, అక్ష్ణోః సంధిషు చ శిథిల ఇతి ||24||
View original
तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः, शाखावदनकर्णकण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः, अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति ||२४||
ప్రాగేవ వ్రణాయతనవిశేషాద్బంధవిశేషం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| స్ఫిచౌ కటిప్రోథౌ, వంక్షణ ఊరుసంధిః, మఢ్రో మేహనం, ముష్కోఽండకోషః||24||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
తత్ర పైత్తికం గాఢస్థానే సమం బధ్నీయాత్, సమస్థానే శిథిలం, శిథిలస్థానే నైవ; ఏవం శోణితదుష్టం చ; శ్లైష్మికం శిథిలస్థానే సమం, సమస్థానే గాఢం, గాఢస్థానే గాఢతరం; ఏవం వాతదుష్టం చ ||25||
View original
तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात्, समस्थाने शिथिलं, शिथिलस्थाने नैव; एवं शोणितदुष्टं च; श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं, समस्थाने गाढं, गाढस्थाने गाढतरं; एवं वातदुष्टं च ||२५||
దోషవిశేషాద్బంధవిశేషం నిర్దేష్టుమాహ- తత్రేత్యాది||25||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
తత్ర పైత్తికం శరది గ్రీష్మే ద్విరహ్నో బధ్నీయాత్, రక్తోపద్రుతమప్యేవం; శ్లైష్మికం హేమంతవసంతయోస్త్ర్యహాత్ , వాతోపద్రుతమప్యేవం |
ఏవమభ్యూహ్య బంధవిపర్యయం చ కుర్యాత్ ||26||
View original
तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात्, रक्तोपद्रुतमप्येवं; श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस्त्र्यहात् , वातोपद्रुतमप्येवम् |
एवमभ्यूह्य बन्धविपर्ययं च कुर्यात् ||२६||
కాలవిశేషాదపి బంధవిశేషం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ద్విరహ్నో బధ్నీయాదితి దివసస్య మధ్యే ద్వౌ వారౌ బధ్నీయాదిత్యర్థః| ఏవమభ్యూహ్యేతి ఏవమనేన ప్రకారేణ, అభ్యూహ్య స్వయమపి వితర్క్య, బంధవిపర్యయం బంధస్యాన్యథాత్వమవస్థావశాత్ కుర్యాదితి| తద్యథా- పిత్తశ్లైష్మికం ద్వ్యహాద్బధ్నీయాత్ ప్రాతర్గ్రీష్మశరదోః, హేమంతే పైత్తికమహరహః, వర్షాదిష్వపి శ్లైష్మికం ద్వ్యహే సాయమితి||26||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
తత్ర, సమశిథిలస్థానేషు గాఢం బద్ధే వికేశికౌషధనైరర్థక్యం శోఫవేదనాప్రాదుర్భావశ్చ, గాఢసమస్థానేషు శిథిలం బద్ధే వికేశికౌషధపతనం పట్టసంచారాద్వ్రణవర్త్మావఘర్షణమితి; గాఢశిథిలస్థానేషు సమం బద్ధే చ గుణాభావ ఇతి ||27||
View original
तत्र, समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादुर्भावश्च, गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विकेशिकौषधपतनं पट्टसञ्चाराद्व्रणवर्त्मावघर्षणमिति; गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे च गुणाभाव इति ||२७||
గాఢాదిస్థానేఽప్యన్యథాకృతానాం బంధానాం దోషం వక్తుమాహ- తత్రేత్యాది| చకారోఽత్ర రాగం సముచ్చినోతి; గాఢబంధదోషోఽయం||27||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
అవిపరీతబంధే వేదనోపశాంతిరసృక్ప్రసాదో మార్దవం చ ||28||
View original
अविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च ||२८||
యథోచితబంధగుణమాహ- అవిపరీతబంధ ఇత్యాది||28||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
అబధ్యమానో దంశమశకతృణకాష్ఠోపలపాంశుశీతవాతాతపప్రభృతిభిర్విశేషైరభిహన్యతే వ్రణః, వివిధవేదనోపద్రుతశ్చ దుష్టతాముపైతి, ఆలేపనాదీని చాస్య విశోషముపయాంతి ||29||
View original
अबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर्विशेषैरभिहन्यते व्रणः, विविधवेदनोपद्रुतश्च दुष्टतामुपैति, आलेपनादीनि चास्य विशोषमुपयान्ति ||२९||
బంధవ్యతిరేకే దోషం వక్తుమాహ- అబధ్యమాన ఇత్యాది| దంశో వనమక్షికా, ఉపలః పాషాణః, పాంశుర్ధూలిః, ఆతపో ఘర్మః| దుష్టతాముపైతి వైకృతం యాతి||29||
Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31
చూర్ణితం మథితం భగ్నం విశ్లిష్టమతిపాతితం |
అస్థిస్నాయుసిరాచ్ఛిన్నమాశు బంధేన రోహతి ||30||
సుఖమేవం వ్రణీ శేతే సుఖం గచ్ఛతి తిష్ఠతి |
సుఖం శయ్యాసనస్థస్య క్షిప్రం సంరోహతి వ్రణః ||31||
View original
चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम् |
अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति ||३०||
सुखमेवं व्रणी शेते सुखं गच्छति तिष्ठति |
सुखं शय्यासनस्थस्य क्षिप्रं संरोहति व्रणः ||३१||
బంధస్యాత్యంతగుణం దర్శయన్నాహ- చూర్ణితమిత్యాది| చూర్ణితం బహుధా ఖండీకృతం, మథితం విలోడితం, భగ్నం కాండభగ్నం, విశ్లిష్టం సంధిచ్యుతం, అతిపాతితం స్థానాచ్చ్యుతమవలంబమానం| ఛిన్నశబ్దోఽస్థ్యాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| చూర్ణితాదిషు గమనాగమనస్థానశయనేష్వపి చతుర్షు బంధః ప్రశస్త ఇత్యాహ- సుఖమిత్యాది| శేతే స్వపితి, తిష్ఠతి ఊర్ధ్వీభూత ఆస్తే, శయ్యాసనస్థస్య సుఖం ‘భవతి’ ఇత్యధ్యాహారః||30-31||
Adhikarana 23 (32) · Śloka 32
అబంధ్యాః పిత్తరక్తాభిఘాతవిషనిమిత్తా యదా శోఫదాహపాకరాగతోదవేదనాభిభూతాః క్షారాగ్నిదగ్ధాః పాకాత్ ప్రకుథితప్రశీర్ణమాంసాశ్చ భవంతి ||32||
View original
अबन्ध्याः पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्ता यदा शोफदाहपाकरागतोदवेदनाभिभूताः क्षाराग्निदग्धाः पाकात् प्रकुथितप्रशीर्णमांसाश्च भवन्ति ||३२||
యేషు బంధ ఏవానర్థకరస్తాన్ దర్శయన్నాహ- అబంధ్యా ఇత్యాది| నిమిత్తశబ్దః పిత్తాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| కదా పునరేతేఽబంధనీయా ఇత్యాహ- యదేత్యాది| తోదాఖ్యైవ వేదనా తయాఽభిభూతా వాతానువిద్ధా ఇత్యర్థః| అత్ర బంధేనాత్యర్థం తోదోత్పత్తిరేవ స్యాత్, తస్మాన్న బంధః కర్తవ్య ఇతి| ‘తోదదాహాభిభూతా’ ఇత్యన్యే పఠంతి| ‘యదా చ శోఫతోదదాహరాగపాకవేదనాభిభూతా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| పాకాత్ ప్రకుథితప్రశీర్ణమాంసాశ్చ భవంతీతి యే వ్రణాః పాకాత్ ప్రతిస్రస్తమాంసాశ్చ భవంతి తేఽపి న బంధ్యా ఇత్యర్థః||32||
Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35
కుష్ఠినామగ్నిదగ్ధానాం పిడకా మధుమేహినాం |
కర్ణికాశ్చోందురువిషే విషజుష్టాశ్చ యే వ్రణాః ||33||
మాంసపాకే న బధ్యంతే గుదపాకే చ దారుణే |
స్వబుద్ధ్యా చాపి విభజేత్కృత్యాకృత్యాంశ్చ బుద్ధిమాన్ ||34||
దేశం దోషం చ విజ్ఞాయ వ్రణం చ వ్రణకోవిదః |
ఋతూంశ్చ పరిసంఖ్యాయ తతో బంధాన్నివేశయేత్ ||35||
View original
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिडका मधुमेहिनाम् |
कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे विषजुष्टाश्च ये व्रणाः ||३३||
मांसपाके न बध्यन्ते गुदपाके च दारुणे |
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत्कृत्याकृत्यांश्च बुद्धिमान् ||३४||
देशं दोषं च विज्ञाय व्रणं च व्रणकोविदः |
ऋतूंश्च परिसङ्ख्याय ततो बन्धान्निवेशयेत् ||३५||
ఉక్తానుక్తమర్థం సుఖపాఠార్థం శ్లోకైర్నిర్దిశన్నాహ- కుష్ఠినామిత్యాది| కుష్ఠిప్రభృతీనాం మాంసపాకే సతి వ్రణా న బధ్యంతే| మధుమేహినాం పిడకా ఇతి గుదపాకే చ దారుణ ఇతి బంధో న కార్య ఇత్యర్థః| కృత్యాకృత్యాన్ సాధ్యాసాధ్యాన్ | దేశం స్ఫిక్కుక్షికక్షాదికం| దోషం వాతాదికం| వ్రణకోవిదో వ్రణవిద్వాన్ ఋతూన్ శీతోష్ణసాధారణాన్| పరిసంఖ్యాయ సమ్యగ్బుద్ధ్వా| నివేశయేత్ కుర్యాదిత్యర్థః||33-35||
Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45
ఊర్ధ్వం తిర్యగధస్తాచ్చ యంత్రణా త్రివిధా స్మృతా |
యథా చ బధ్యతే బంధస్తథా వక్ష్యామ్యశేషతః ||36||
ఘనాం కవలికాం దత్త్వా మృదు చైవాపి పట్టకం |
వికేశికామౌషధం చ నాతిస్నిగ్ధం సమాచరేత్ ||37||
ప్రక్లేదయత్యతిస్నిగ్ధా తథా రూక్షా క్షిణోతి చ |
యుక్తస్నేహా రోపయతి దుర్న్యస్తా వర్త్మ ఘర్షతి ||38||
విషమం చ వ్రణం కుర్యాత్ స్తంభయేత్ స్రావయేత్తథా |
యథావ్రణం విదిత్వా తు యోగం వైద్యః ప్రయోజయేత్ ||39||
పిత్తజే రక్తజే వాఽపి సకృదేవ పరిక్షిపేత్ |
అసకృత్ కఫజే వాఽపి వాతజే చ విచక్షణః ||40||
తలేన ప్రతిపీడ్యాథ స్రావయేదనులోమతః |
సర్వాంశ్చ బంధాన్ గూఢాంతాన్ సంధీంశ్చ వినివేశయేత్ ||41||
ఓష్ఠస్యాప్యేష సంధానే యథోద్దిష్టో విధిః స్మృతః |
బుద్ధ్యోత్ప్రేక్ష్యాభియుక్తేన తథా చాస్థిషు జానతా ||42||
ఉత్తిష్ఠతో నిషణ్ణస్య శయనం చాధిగచ్ఛతః |
గచ్ఛతో వివిధైర్యానైర్నాస్య దుష్యతి స వ్రణః ||43||
యే చ స్యుర్మాంససంస్థా వై త్వగ్గతాశ్చ తథా వ్రణాః |
సంధ్యస్థికోష్ఠలప్రాప్తాశ్చ సిరాస్నాయుగతాస్తథా ||44||
తథాఽవగాఢగంభీరాః సర్వతో విషమస్థితాః |
నైతే సాధయితుం శక్యా ఋతే బంధాద్భవంతి హి ||45||
View original
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च यन्त्रणा त्रिविधा स्मृता |
यथा च बध्यते बन्धस्तथा वक्ष्याम्यशेषतः ||३६||
घनां कवलिकां दत्त्वा मृदु चैवापि पट्टकम् |
विकेशिकामौषधं च नातिस्निग्धं समाचरेत् ||३७||
प्रक्लेदयत्यतिस्निग्धा तथा रूक्षा क्षिणोति च |
युक्तस्नेहा रोपयति दुर्न्यस्ता वर्त्म घर्षति ||३८||
विषमं च व्रणं कुर्यात् स्तम्भयेत् स्रावयेत्तथा |
यथाव्रणं विदित्वा तु योगं वैद्यः प्रयोजयेत् ||३९||
पित्तजे रक्तजे वाऽपि सकृदेव परिक्षिपेत् |
असकृत् कफजे वाऽपि वातजे च विचक्षणः ||४०||
तलेन प्रतिपीड्याथ स्रावयेदनुलोमतः |
सर्वांश्च बन्धान् गूढान्तान् सन्धींश्च विनिवेशयेत् ||४१||
ओष्ठस्याप्येष सन्धाने यथोद्दिष्टो विधिः स्मृतः |
बुद्ध्योत्प्रेक्ष्याभियुक्तेन तथा चास्थिषु जानता ||४२||
उत्तिष्ठतो निषण्णस्य शयनं चाधिगच्छतः |
गच्छतो विविधैर्यानैर्नास्य दुष्यति स व्रणः ||४३||
ये च स्युर्मांससंस्था वै त्वग्गताश्च तथा व्रणाः |
सन्ध्यस्थिकोष्ठलप्राप्ताश्च सिरास्नायुगतास्तथा ||४४||
तथाऽवगाढगम्भीराः सर्वतो विषमस्थिताः |
नैते साधयितुं शक्या ऋते बन्धाद्भवन्ति हि ||४५||
కేచిత్ సుశ్రుతాధ్యాయినో గద్యోక్తస్యార్థస్య వ్యక్త్యర్థం సంగ్రహశ్లోకాన్ పఠంతి- ఊర్ధ్వమిత్యాది| విషమం చ వ్రణం కుర్యాదితి వైషమ్యమిహ నిమ్నోన్నతత్వేన| స్తంభయేత్ స్రావయేత్తథేతి స్తంభనం స్రావణం చేహ పూయస్యైవేతి| సకృదేవ పరిక్షిపేదితి ఏకవారమేవ పట్టేన వేష్టయేదితి| సర్వాంశ్చ బంధానిత్యాది సర్వాన్ బంధాన్ సంధీంశ్చ సర్వాన్ బంధాన్ సంధీంశ్చ సర్వాన్ గుప్తాంతాన్ వినివేశయేత్ వినియోజయేత్ కుర్యాదిత్యర్థః| ఓష్ఠస్యేత్యాది|- ఏష యథోద్దిష్టో విధిరోష్ఠస్యాపి సంధానే స్మృతః| బుద్ధ్యోత్ప్రేక్ష్యేత్యాది| అభియుక్తేన జానతా వైద్యేన బుద్ధ్యాఽభ్యూహ్యాస్థిష్వపి సంధానాయ యథోద్దిష్టో విధిః కర్తవ్య ఇతి| తథేత్యాది| అవగాఢతయా గంభీరా ఇత్యర్థః| గయదాసాచార్యేణాయం పాఠోఽనార్ష ఏవ కృతః, తన్మతానుసారిణా బ్రహ్మదేవేన క్వచిద్వ్యాఖ్యాతః, తాభ్యాం గృహీతత్వాదస్మాభిర్లిఖితో వ్యాఖ్యాతశ్చ క్వచిదితి||36-45||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వ్రణాలేపనబంధవిధిర్నామాష్టాదశోఽధ్యాయః ||18||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणालेपनबन्धविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానేఽష్టాదశోఽధ్యాయః||18||