21. vraṇapraśnādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વ્રણપ્રશ્નમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| વ્રણવિષયઃ પ્રશ્નો યસ્મિન્ સ વ્રણપ્રશ્નઃ| વ્રણશબ્દેનાત્ર વાતાદય ઉચ્યન્તે, વ્રણકારણત્વાત્; તેન વાતાદિવિષયઃ પ્રશ્નો યસ્મિન્નિત્યુક્તમ્| અન્યે તુ વ્રણમાશ્રિત્ય પ્રશ્નો વ્રણપ્રશ્નઃ, સ વિદ્યતે યસ્મિન્નિત્યર્થે ઉત્પન્નસ્ય ઈયપ્રત્યયસ્ય લોપં કૃત્વા વ્રણપ્રશ્નમિતિ રૂપં પઠન્તિ| તેનાત્ર વ્રણારમ્ભકાણાં વાતાદીનાં સઙ્ખ્યાસ્વલક્ષણકર્માદીનિ વ્રણસ્ય ચ નિરુક્ત્યાદિ ચ વક્તવ્યમિત્યર્થઃ સિદ્ધઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ દેહસમ્ભવહેતવઃ | તૈરેવાવ્યાપન્નૈરધોમધ્યોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટૈઃ શરીરમિદં ધાર્યતેઽગારમિવ સ્થૂણાભિસ્તિસૃભિઃ અતશ્ચ ત્રિસ્થૂણમાહુરેકે | ત એવ ચ વ્યાપન્નાઃ પ્રલયહેતવઃ | તદેભિરેવ શોણિતચતુર્થૈઃ સમ્ભવસ્થિતિપ્રલયેષ્વપ્યવિરહિતં શરીરં ભવતિ ||૩||

વ્રણકારણાનિ વાતાદીનિ પ્રથમં સઙ્ખ્યાદિભિર્નિર્દિશન્નાહ- વાતપિત્તશ્લેષ્માણ ઇત્યાદિ| દેહસમ્ભવહેતવો દેહોત્પત્તિહેતવઃ| નનુ, શુક્રશોણિતે દેહોત્પત્તિહેતૂ ? તત્ કથં વાતાદયો દેહસમ્ભવહેતવઃ કથ્યન્તે ? ઉચ્યતે, અવિકૃતા વાતાદયઃ શુક્રાર્તવાદિસહકારિતયા દેહજનકા અભિપ્રેતા ઇત્યર્થઃ| શરીરસમ્ભવે વાતાદીનાં હેતુત્વં પ્રતિપાદ્ય સ્થિતિકારણત્વં દર્શયન્નાહ- તૈરેવેત્યાદિ|- તૈરેવ વાતપિત્તશ્લેષ્મભિઃ, અવ્યાપન્નૈઃ પ્રકૃતિસ્થૈરિત્યર્થઃ| અધોમધ્યોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટૈરિતિ યથાક્રમેણ વાતપિત્તકફૈઃ| દૃષ્ટાન્તમાહ- અગારમિવેત્યાદિ|- અગારં ગૃહમ્| એકીયમતમાહ- અતશ્ચ ત્રિસ્થૂણમાહુરેકે| ચકારોઽયં ત્રિસ્થૂણમિત્યત્ર યોજ્યઃ, તેનાયમર્થઃ- ત્રિસ્થૂણમિતિ ચ અત એવ હેતોરેકો આચાર્યા આહુઃ| દેહવિનાશહેતુત્વમપિ વાતાદીનાં નિર્દિશન્નાહ- ત એવ વ્યાપન્ના ઇત્યાદિ| ચકારોઽત્ર ભિન્નક્રમે, તેનાયમર્થઃ- ત એવ વાતાદયઃ, વ્યાપન્નાશ્ચ વિકૃતિસ્થાઃ પ્રલયહેતવો વિનાશહેતવો ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| અન્યે તુ ‘પ્રલયેઽપિ’ ઇત્યપિશબ્દં પઠન્તિ| શલ્યશાસ્ત્રે વ્રણારમ્ભાધિષ્ઠાનભૂતત્વાત્ કસ્યચિદ્દૂષ્યસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- તદિત્યાદિ|- એભિરેવ વાતપિત્તકફૈઃ| શોણિતચતુર્થૈરિતિ નનુ, પૂર્વં શોણિતમનુપાત્તં, તત્કથમિહ સમ્ભવાદિષુ શોણિતસ્યાવિરહિતત્વમુક્તં? સત્યં, પરમિહ શોણિતોપાદાનં કુર્વન્નેકીયમતમિદમિતિ દર્શયતિ, તેન વ્રણપાકે દર્શનદ્વયં ભવતિ; તથાહિ- ‘નર્તેઽનિલાદસ્તિ રુજા’ (સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિના વ્રણપાકે દોષા એવ વ્યાપ્રિયન્ત ઇતિ દર્શિતં, ‘કાલાન્તરેણાભ્યુદિતં તુ પિત્તં’ (સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિના પુનઃ શોણિતચતુર્થા એવ વ્રણપાકે વ્યાપ્રિયન્ત ઇતિ| અવિરહિતં સંયુક્તમિત્યર્થઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ભવતિ ચાત્ર- નર્તે દેહઃ કફાદસ્તિ ન પિત્તાન્ન ચ મારુતાત્ | શોણિતાદપિ વા નિત્યં દેહ એતૈસ્તુ ધાર્યતે ||૪||

એતદેવ દ્વિતીયદર્શનં શ્લોકેનાપિ દર્શયન્નાહ- નર્તે ઇત્યાદિ| નનુ, વાતાદિક્રમં પરિત્યજ્ય કફાદિક્રમેણ સૂત્રણં કસ્માદિહ કૃતમ્? ઉચ્યતે- દેહસ્યોર્ધ્વમૂલત્વમધઃશાખત્વં પ્રતિપાદિતમ્, ઊર્ધ્વભાગે ચ કફાધિષ્ઠાનમસ્તિ, તેનેહ કફ એવ પ્રથમં દર્શિતઃ| તદુક્તં- “ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખં ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચદૈવતમ્| ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્ યો વૈ વેદ સ વેદવિત્”- ઇતિ| ન કેવલં કફાદીન્ વિના દેહો ન ભવતિ, અપિ તુ ધારણમપ્યેતૈરેવ ક્રિયત ઇત્યાહ- દેહ એતૈસ્તુ ધાર્યત ઇતિ| તુશબ્દશ્ચાર્થો ભિન્નક્રમશ્ચ| તેનાયમર્થઃ- ધાર્યતે ચૈતૈરેવાવ્યાપન્નૈઃ કફપિત્તવાતરક્તૈરિત્યર્થઃ; નર્તે દેહઃ કફાદિત્યેતસ્યાદૌ ‘અતો ગદ્યોક્તસ્યાર્થસ્ય સઙ્ગ્રહશ્લોક’ ઇત્યપાતનિકાં કેચિદાચાર્યાઃ પઠન્તિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર ‘વા’ ગતિગન્ધનયોઃ, ઇતિ ધાતુઃ, ‘તપ’ સન્તાપે, ‘શ્લિષ’ આલિઙ્ગને, એતેષાં કૃદ્વિહિતૈઃ પ્રત્યયૈર્વાતઃ પિત્તં શ્લેષ્મેતિ ચ રૂપાણિ ભવન્તિ ||૫||

વાતાદીનાં ચિકિત્સોપયોગિ સ્વલક્ષણં દર્શયિતું નિરુક્તિં કુર્વન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ગતિગન્ધોપાદાનાર્થસ્ય ‘વા’ ધાતોઃ ‘હસિભૃગ્રિણ્વાઽમિદમિલૂપૂધુર્વિભ્યસ્તન્’ (ઉ.૩/૮૬) ઇતિ સૂત્રોત્પન્ને ‘તન્’ પ્રત્યયે વાત ઇતિ રૂપમ્; એતેન ચ તત્સ્વરૂપત્વં વાતસ્ય દર્શિતમ્| સન્તાપાર્થસ્ય ‘તપ’ ધાતોરચિપ્રત્યયે અકારસ્યેત્વે વર્ણવિપર્યયે તસ્ય ચ દ્વિત્વે કૃતે પિત્તમિતિ રૂપમ્; એતેન પિત્તસ્ય સ્વાભાવિકં સન્તાપલક્ષણં દર્શિતમ્| આલિઙ્ગનાર્થસ્ય ‘શ્લિષ’ ધાતોર્મનિન્પ્રત્યયે (‘સર્વધાતુભ્યો મનિન્’ ઉ.૪/૧૪૫) ગુણે ચ કૃતે શ્લેષ્મેતિ રૂપમ્| એતેન શ્લેષ્મણઃ સન્ધ્યાદિયોજકત્વં દર્શિતમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

દોષસ્થાનાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર સમાસેન વાતઃ શ્રોણિગુદસંશ્રયઃ; તદુપર્યધો નાભેઃ પક્વાશયઃ, પક્વામાશયમધ્યં પિત્તસ્ય; આમાશયઃ શ્લેષ્મણઃ ||૬||

તત્ર કસ્ય દોષસ્ય કિં સ્થાનં તદાહ- દોષેત્યાદિ| ‘દોષસ્થાનાનિ’ ઇત્યેતસ્ય સ્થાને ‘તેષાં સ્થાનાનિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| તત્રેતિ દોષેષુ મધ્યે, સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ; વિસ્તરેણ તુ સ્થાનાનિ વાતસ્ય નાભિમધ્યહૃદયકણ્ઠસર્વાઙ્ગસન્ધયોઽપિ વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યન્તે| શ્રોણિઃ કટિઃ, શ્રોણિશ્ચ ગુદં ચ શ્રોણિગુદં, તત્ સંશ્રયઃ સ્થાનં યસ્ય સ તથા| પક્વામાશયયોર્મધ્યં પિત્તસ્થાનં વક્ષ્યતિ; અતઃ પક્વાશયમેવ પ્રાગ્દર્શયન્નાહ- તદુપર્યધો નાભેઃ પક્વાશય ઇતિ|- તદુપરિ શ્રોણિગુદયોરુપરીત્યર્થઃ| પિત્તસ્થાનં દર્શયન્નાહ- પક્વામાશયમધ્યં પિત્તસ્યેતિ| સમાસેનેત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| તેનાયમર્થઃ- પક્વામાશયમધ્યં પિત્તસ્થાનં સઙ્ક્ષેપેણ, વિસ્તરેણ તુ યકૃત્પ્લીહાહૃદયદૃષ્ટિત્વગિન્દ્રિયાણ્યપિ પિત્તસ્ય સ્થાનાનીતિ| કફસ્થાનં નિર્દેષ્ટુમાહ- આમાશયઃ શ્લેષ્મણ ઇતિ|- ‘સ્થાનમ્’ ઇતિ શેષઃ| યત્રાશિતપીતાદિકં પચ્યતે સ આમાશયઃ| તથા ચ મુનિઃ- “નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ” ( ચ. વિ. અ. ૨)- ઇતિ| અત્રાપિ સમાસેનેતિ સમ્બધ્યતે; તેન વિસ્તરેણોરઃશિરઃકણ્ઠસન્ધયોઽપિ શ્લેષ્મસ્થાનમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

અતઃ પરં પઞ્ચધા વિભજ્યન્તે | તત્ર વાતસ્ય વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યામઃ; પિત્તસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ હૃદયં દૃષ્ટિસ્ત્વક્ પૂર્વોક્તં ચ; શ્લેષ્મણ ઉરઃ શિરઃ કણ્ઠો જિહ્વામૂલં સન્ધય ઇતિ પૂર્વોક્તં ચ; એતાનિ ખલુ દોષાણાં સ્થાનાન્યવ્યાપન્નાનામ્ ||૭||

વાતાદીનાં પ્રધાનાનિ સ્થાનાનિ નિર્દિશ્યાપ્રધાનાનિ નિર્દેષ્ટુમાહ- અતઃ પરમિત્યાદિ| વિભજ્યન્તે પ્રકટીક્રિયન્તે વાતાદીનાં સ્થાનાનીત્યર્થઃ| કાનિ પુનર્વાતસ્ય સ્થાનાનીતિ પૃષ્ટ આહ- તત્ર વાતસ્યેત્યાદિ| વાતવ્યાધાવિતિ ‘નિદાને’ ઇતિ શેષઃ| પિત્તસ્ય પઞ્ચસ્થાનાન્યાહ- પિત્તસ્યેત્યાદિ| યકૃત્ કાલખણ્ડં, પ્લીહા વામપાર્શ્વાશ્રયં માંસખણ્ડં; હૃદયં કમલમુકુલાકારમધોમુખં, દૃષ્ટિઃ કૃષ્ણતારકાન્તર્વર્તિની મસૂરદલમાત્રા| ચકારાત્ પરતન્ત્રોક્તં લસીકાદ્યનુક્તં સમુચ્ચીયતે| પિત્તેન સ્વિન્નમાંસાત્ સ્રવદુદકં ‘લસીકા’ ઇત્યુચ્યતે| કફસ્ય પઞ્ચસ્થાનાનિ નિર્દિશન્નાહ- શ્લેષ્મણ ઇત્યાદિ| ઉરઃસ્તનયોરન્તરાલં, પૂર્વોક્તં ચેત્યામાશયઃ| ચકારાત્ પરતન્ત્રોક્તં મેદઃ સમુચ્ચીયતે| એતાનિ સ્થાનાનિ પ્રાયેણ પ્રકૃતિસ્થાનામેવ દોષાણાં ભવન્તીત્યાહ- એતાનિત્યાદિ| અવ્યાપન્નાનામ્ અકુપિતાનામ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ભવતિ ચાત્ર- વિસર્ગોદાનવિક્ષેપૈઃ સોમસૂર્યાનિલા યથા | ધારયન્તિ જગદ્દેહં કફપિત્તાનિલાસ્તથા ||૮||

વિસર્ગાદાનેત્યાદિ| વિસર્ગાદાનવિક્ષેપૈઃ કર્મભિર્યથાસઙ્ખ્યેન ચન્દ્રાદિત્યવાતા યથા જગદ્ધારયન્તિ, તથા કફાદયસ્ત્રયો યથાસઙ્ખ્યેન વિસર્ગાદિભિઃ કર્મભિર્દેહં ધારયન્તીતિ સમુદાયાર્થઃ| વિસર્ગઃ સર્જનં ‘બલસ્ય’ ઇતિ શેષઃ; આદાનં ગ્રહણં બલસ્યૈવ; વિક્ષેપઃ શીતોષ્ણાદીનાં વિવિધપ્રકારેણ પ્રેરણમ્||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

તત્ર જિજ્ઞાસ્યં કિં પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિઃ? આહોસ્વિત્ પિત્તમેવાગ્નિરિતિ? | અત્રોચ્યતે- ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિરુપલભ્યતે, આગ્નેયત્વાત્ પિત્તે દહનપચનાદિષ્વભિપ્રવર્તમાનેઽગ્નિવદુપચારઃ ક્રિયતેઽન્તરગ્નિરિતિ; ક્ષીણે હ્યગ્નિગુણે તત્સમાનદ્રવ્યોપયોગાત્ , અતિવૃદ્ધે શીતક્રિયોપયોગાત્ , આગમાચ્ચ પશ્યામો ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિરિતિ ||૯||

ઇદાનીમગ્નિપિત્તયોર્ભેદવિચારપ્રતિપાદકં ગ્રન્થં નિર્દેષ્ટુમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ પિત્તાગ્ન્યોર્ભેદાભેદવિચારે; ‘તત્રેતિ તેષુ મધ્યે’ ઇત્યન્યે; ‘તત્રેત્યાદાનકર્મણિ વિસર્ગાદાનવિક્ષેપૈરિત્યાદિશ્લોકેનાદાનં કર્મ યદુક્તં તત્ કિં પિત્તસ્યાગ્નેર્વેતિ જિજ્ઞાસ્યમ્’ ઇત્યપરે| જિજ્ઞાસ્યં જ્ઞાતુમેષણીયમ્| આહોસ્વિત અથવાર્થે| ઇતિ સંશયે| ઉત્તરમાહ- અત્રોચ્યતે ઇત્યાદિ| દહનં દાહઃ, પચનં પાક આહારાદેઃ, આદિશબ્દાદ્રઞ્જનદર્શનાદીનિ ગૃહ્યન્તે| અગ્નિવદુપચારઃ અગ્નિવદ્વ્યવહારઃ ક્રિયતે- અન્તરગ્નિરિતિ, પિત્તમન્તરગ્નિરિત્યુપચર્યત ઇત્યર્થઃ| ન ખલ્વિત્યાદિસૂત્રેણ પ્રત્યક્ષેણૈવ પિત્તમગ્નિરિત્યુક્તમ્, અનુમાનેનાપિ પિત્તસ્યાગ્નિત્વં સાધયન્નાહ- ક્ષીણે હ્યગ્નિગુણ ઇતિ|- અગ્નેર્ગુણો યસ્ય તદગ્નિગુણં પિત્તં, તસ્મિન્ ક્ષીણે; હિ યસ્માદર્થે| તત્સમાનદ્રવ્યોપયોગાત્ અગ્નિસમોષ્ણતીક્ષ્ણદ્રવ્યોપયોગાદિત્યર્થઃ| ‘અગ્નિગુણશબ્દેનોષ્મા કથ્યતે’ ઇત્યન્યે; તત્ર તત્સમાનદ્રવ્યોપયોગાત્ પિત્તસમાનદ્રવ્યોપયોગાદિત્યર્થઃ| અતિપ્રવૃદ્ધે શીતક્રિયોપયોગાદિતિ ‘પિત્તમેવાગ્નિઃ’ ઇતિ શેષઃ| પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પિત્તસ્યાગ્નિત્વં પ્રસાધ્યાગમેનાપિ પ્રસાધયન્નાહ- આગમાચ્ચેતિ|- આગમાત્ સમસ્તાયુર્વેદશાસ્ત્રતઃ| નનુ, યદિ પિત્તાગ્ન્યોરભેદસ્તત્ કથં ઘૃતં પિત્તપ્રશમનમગ્નિદીપનમ્, અજાપયશ્ચ; મત્સ્યાદયશ્ચ પિત્તવૃદ્ધિં કુર્વન્તિ નચાગ્નિદીપ્તિકરાઃ, દિવાસ્વપ્નશ્ચ પિત્તપ્રકોપણોઽપ્યગ્નિશમનઃ; તથેદમપિ કથં સ્યાત્- વિષમો વાતેન, તીક્ષ્ણઃ પિત્તેન, મન્દઃ શ્લેષ્મણેતિ; ‘સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ’ (સૂ. અ.૧૫) ઇત્યાદિકમપિ કથં સ્યાદિતિ| નૈષ દોષઃ, યેનાયમગ્નિઃ પરમાર્થતઃ પિત્તાદ્ભિન્ન એવ સુશ્રુતાદિભિરઙ્ગીકૃતઃ| તદુક્તં- “ક્રોધશોકશ્રમકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ| પિત્તં ચ કેશાન્ પચતિ પલિતં તેન જાયતે” (નિ. અ.૧૭) ઇતિ| શરીરોષ્મા અગ્નિઃ, સ ચાત્ર પિત્તાદ્ભિન્ન એવોક્તઃ| તથાઽન્યદપિ પિત્તાગ્ન્યોર્ભેદપ્રતિપાદકતન્ત્રમુચ્યતે- “દ્રવં સ્નિગ્ધમધોગં ચ પિત્તં વહ્નિરતોઽન્યથા”- ઇતિ| અન્યાન્યપિ પિત્તાગ્નિભેદપ્રતિપાદકાનિ વાક્યાનિ સન્તિ, તાનીહ વિસ્તરભયાન્ન દર્શિતાનિ | યત્ પુનરિહાગ્નિપિત્તયોરભેદકથનં કૃતં, તદ્રસવીર્યાદિગુણોપાધિયુક્તસ્ય પિત્તસ્ય ચિકિત્સાદ્વારેણાગ્નેશ્ચિકિત્સા કાર્યેતિ દર્શનાર્થમ્; અન્યથા રસાદિગુણોપાધિરહિતસ્ય વહ્નેશ્ચિકિત્સા કર્તું ન પાર્યતે ઇતિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તચ્ચાદૃષ્ટહેતુકેન વિશેષેણ પક્વામાશયમધ્યસ્થં પિત્તં ચતુર્વિધમન્નપાનં પચતિ, વિવેચયતિ ચ દોષરસમૂત્રપુરીષાણિ; તત્રસ્થમેવ ચાત્મશક્ત્યા શેષાણાં પિત્તસ્થાનાનાં શરીરસ્ય ચાગ્નિકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ, તસ્મિન્ પિત્તે પાચકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા; યત્તુ યકૃત્પ્લીહ્નોઃ પિત્તં તસ્મિન્ રઞ્જકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સ રસસ્ય રાગકૃદુક્તઃ; યત્ પિત્તં હૃદયસ્થં તસ્મિન્ સાધકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સોઽભિપ્રાર્થિતમનોરથસાધનકૃદુક્તઃ; યદ્દૃષ્ટ્યાં પિત્તં તસ્મિન્નાલોચકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સ રૂપગ્રહણાઽધિકૃતઃ; યત્તુ ત્વચિ પિત્તં તસ્મિન્ ભ્રાજકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સોઽભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહાલેપનાદીનાં ક્રિયાદ્રવ્યાણાં પક્તા છાયાનાં ચ પ્રકાશકઃ ||૧૦||

અદૃષ્ટહેતુકેન વિશેષેણેતિ વિશેષેણ ભેદેન; કિંવિશિષ્ટેન ?અદૃષ્ટહેતુકેન પ્રાક્તનકર્મહેતુકેનેત્યર્થઃ| પક્વામાશયમધ્યસ્થમિતિ નાભિસ્થમ્| ચતુર્વિધમન્નપાનં પચતીતિ અશિતં ખાદિતં લીઢં પીતં ચ પચતીત્યર્થઃ| વિવેચયતિ ચ પૃથક્કરોતિ દોષરસમૂત્રપુરીષાણિ| અત્ર કેચિત્ ‘અન્નરસમૂત્રપુરીષાણિ’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘વાતમૂત્રપુરીષાણિ’ ઇત્યપરે| અનુગ્રહં કરોતિ ઉપકારં કરોતિ| યત્ પિત્તં હૃદયેત્યાદિ| સોઽભિપ્રાર્થિતમનોરથસાધનકૃદિતિ ધર્માર્થકામમોક્ષલક્ષણપુરુષાર્થસ્ય સાધક ઇત્યર્થઃ; કસ્માત્? હૃદયસ્થકફતમોઽપનોદવિસ્પષ્ટીકૃતમનઃપ્રાગુણ્યાત્| યદ્દૃષ્ટ્યાં પિત્તમિત્યાદિ આલોચકો દર્શકઃ| ત્વચીતિ અવભાસિનીનામધેયાયાં બાહ્યત્વચીત્યર્થઃ| અભ્યઙ્ગેત્યાદિ| અભ્યઙ્ગાદીનાં ક્રિયાદ્રવ્યાણાં ક્રિયાનિમિત્તાનાં કર્મનિમિત્તાનામિત્યર્થઃ| છાયાનાં ચ પ્રકાશક ઇતિ છાયાનાં પાઞ્ચભૌતિકીનાં નીલાદીનાં, પ્રકાશક ઉત્પાદકઃ; ચકારાત્ પ્રભાણાં ચ પાઞ્ચભૌતિકીનાં પ્રકાશકઃ| નનુ, છાયાપ્રભયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે- “આસન્ના લક્ષ્યતે ચ્છાયા પ્રભા દૂરાત્ પ્રકાશતે| વર્ણમાક્રમતિ ચ્છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની” (ચ. ઇ. અ. ૭)- ઇતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ભવતિ ચાત્ર- પિત્તં તીક્ષ્ણં દ્રવં પૂતિ નીલં પીતં તથૈવ ચ | ઉષ્ણં કટુરસં ચૈવ વિદગ્ધં ચામ્લમેવ ચ ||૧૧||

ઇદાનીં પિત્તસ્ય ચિકિત્સોપયોગિ સ્વલક્ષણં દર્શયન્નાહ- પિત્તમિત્યાદિ| તીક્ષ્ણં રાજિકામરિચાદિવત્| પૂતિ વિસ્રગન્ધિ| નીલં સામાવસ્થાયામ્| પીતં નિરામાવસ્થાયામ્| કટુરસં પ્રકૃતિસ્થં પિત્તમ્| વિદગ્ધં ચામ્લમેવેતિ વિરુદ્ધપાકોપપન્નં પુનરમ્લરસં ભવતિ, ‘વિદગ્ધાજીર્ણસંસૃષ્ટમમ્લરસં ભવતિ’ ઇત્યન્યે, વિદગ્ધં પિત્તમમ્લપિત્તમિતિ રોગવિશેષં કેચિન્મન્યન્તે| ‘દ્રવ’- સ્થાને કેચિત્ ‘સરમ્’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

અત ઊર્ધ્વં શ્લેષ્મસ્થાનાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ | તત્ર, આમાશયઃ પિત્તાશયસ્યોપરિષ્ટાત્ તત્પ્રત્યનીકત્વાદૂર્ધ્વગતિત્વાત્તેજસઃ, ચન્દ્ર ઇવ આદિત્યસ્ય , ચતુર્વિધસ્યાહારસ્યાધારઃ; સ ચ તત્રૌદકૈર્ગુણૈરાહારઃ પ્રક્લિન્નો ભિન્નસઙ્ઘાતઃ સુખજરો ભવતિ ||૧૨||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| અનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ અનુ ક્રમેણ વ્યાખ્યાસ્યામઃ; યેનૈવ ક્રમેણ પિત્તસ્થાનાન્યુક્તાનિ તેનૈવ કર્મણેત્યર્થઃ| પ્રાગામાશયઃ શ્લેષ્મસ્થાનમુક્તઃ, તમેવ પ્રથમં દર્શયન્નાહ- તત્રામાશય ઇત્યાદિ|- તત્રેતિ શ્લેષ્મસ્થાનેષુ પઞ્ચસુ મધ્યે, ઉપરિષ્ટાત્ ઉપરિ| કસ્માત્ કારણાત્ પિત્તાશયોપરીત્યાહ- તત્પ્રત્યનીકત્વાદિતિ|- તસ્ય પિત્તસ્ય પ્રત્યનીકત્વાત્ પ્રતિપક્ષત્વાદ્, વિકૂલત્વાદિત્યર્થઃ| દ્વિતીયં હેતુમાહ- ઊર્ધ્વગતિત્વાચ્ચ તેજસ ઇતિ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યદિ હિ પાર્શ્વયોરધો વાઽઽમાશયો ભવેત્તદોદકસ્યાધોગામિત્વાન્નિષ્પ્રત્યનીકત્વં, તતશ્ચ નિષ્પ્રત્યનીકોઽગ્નિઃ શરીરમેવ દહેદિતિ| પ્રત્યક્ષેણ પિત્તાશયસ્યોપરિ કફાશયં સાધયિત્વા, ઉપમાનેનાપિ સાધયન્નાહ- ચન્દ્ર ઇવાદિત્યસ્યેતિ| પ્રત્યક્ષોપમાનાભ્યાં પિત્તાશયસ્યોપર્યામાશયં પ્રસાધ્યાનુમાનેનાપિ સાધયન્નાહ- ચતુર્વિધસ્યાહારસ્યાધારઃ; ચતુર્વિધસ્યાશિતપીતલીઢખાદિતસ્ય, આધારઃ સ્થાનમ્| તેજસ્તાવદૂર્ધ્વગામિ, યદિ ચાધ આમાશયો ભવેત્તદા ચતુર્વિધમાહારં ન પચેત્, પચતિ ચ; તેનાનુમીયતે- આમાશયઃ પિત્તાશયસ્યોપર્યેવેતિ| સ ચેતિ ચતુર્વિધાહારઃ| ઔદકૈર્ગુણૈરિતિ દ્રવસ્નેહાદિભિઃ; દ્રવગુણૈર્ભિન્નસઙ્ઘાતઃ, સ્નેહેન પ્રક્લિન્ન ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| સુખજરો ભવતિ સુખેન પરિણામં ગચ્છતીત્યર્થઃ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

માધુર્યાત્ પિચ્છિલત્વાચ્ચ પ્રક્લેદિત્વાત્તથૈવ ચ | આમાશયે સમ્ભવતિ શ્લેષ્મા મધુરશીતલઃ ||૧૩||

અથ કે ઔદકા ગુણા ઇત્યાહ- માધુર્યાદિત્યાદિ| માધુર્યાત્ પિચ્છિલત્વાચ્ચ પ્રક્લેદિત્વાત્તથૈવ ચેતિ ‘આહારસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| ચકારદ્વયેન દ્રવસ્નેહાદયો ગુણા અનુક્તા અપિ સમુચ્ચીયન્તે| સમ્ભવતીતિ ઇતિ પ્રકુપ્યતિ, ન પુનરભૂતપ્રાદુર્ભાવેણ, કફસ્ય રસધાતુત એવોત્પન્નત્વાત્||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

સ તત્રસ્થ એવ સ્વશક્ત્યા શેષાણાં શ્લેષ્મસ્થાનાનાં શરીરસ્ય ચોદકકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ; ઉરઃસ્થસ્ત્રિકસન્ધારણમાત્મવીર્યેણાન્નરસસહિતેન હૃદયાવલમ્બનં કરોતિ; જિહ્વામૂલકણ્ઠસ્થો જિહ્વેન્દ્રિયસ્ય સૌમ્યત્વાત્ સમ્યગ્રસજ્ઞાને વર્તતે; શિરઃસ્થઃ સ્નેહસન્તર્પણાધિકૃતત્વાદિન્દ્રિયાણામાત્મવીર્યેણાનુગ્રહં કરોત્; સન્ધિસ્થઃ શ્લેષ્મા સર્વસન્ધિસંશ્લેષાત્ સર્વસન્ધ્યનુગ્રહં કરોતિ ||૧૪||

સ તત્રસ્થ એવેત્યાદિ| સઃ શ્લેષ્મા| તત્રસ્થ આમાશયસ્થઃ| સ્વશક્તયા આત્મવીર્યેણ| ઉદકકર્મણેતિ ક્લેદનપૂરણાદિના| દ્વિતીયસ્થાનસ્ય કર્મ દર્શયન્નાહ- ઉરઃસ્થ ઇત્યાદિ| ત્રિકસન્ધારણમિતિ ત્રિકં શિરોબાહુદ્વયસન્ધાનસ્થાનમ્| આત્મવીર્યેણેતિ પ્રાકૃતગુણેન| હૃદયાવલમ્બનં હૃદયસ્ય સ્વકાર્યસામાર્થ્યં કરોતિ| સ્નેહસન્તર્પણાધિકૃતત્વાત્ સ્નેહને સન્તર્પણે ચાધિકૃતત્વાત્; અથવા સ્નેહેન સન્તર્પણં તત્રાધિકૃતત્વાત્| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- ‘સ્નેહો મસ્તકમજ્જા, તસ્ય સન્તર્પણં, તત્રાધિકૃતત્વાત્’| ઇન્દ્રિયાણાં શ્રોત્રત્વક્ચિક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણાનામ્| અનુગ્રહં કરોતિ સ્વકાર્યસામર્થ્યં જનયતિ| સન્ધિસ્થઃ શ્લેષ્મેત્યાદિ સ્પષ્ટમ્||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ભવતિ ચાત્ર- શ્લેષ્મા શ્વેતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ પિચ્છિલઃ શીત એવ ચ | મધુરસ્ત્વવિદગ્ધઃ સ્યાદ્વિદગ્ધો લવણ સ્મૃતઃ ||૧૫||

ઇદાનીં કફલિઙ્ગજ્ઞાનાર્થં ચિકિત્સાર્થં ચ લક્ષણં દર્શયન્નાહ- શ્લેષ્મા શ્વેત ઇત્યાદિ| શીત એવ ચેતિ ચકારો મૃદુસ્થિરાદિગુણસમુચ્ચયાર્થઃ| અવિદગ્ધઃ અપક્વો મધુરરસો ભવતિ| વિદગ્ધઃ પક્વો લવણ ઇતિ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- અવિદગ્ધઃ પ્રકૃતિસ્થોઽપ્રદુષ્ટો મધુરરસઃ શ્લેષ્મા ભવતિ, વિદગ્ધો વિકૃતિસ્થઃ પ્રદુષ્ટો લવણરસઃ; અથવા વિદગ્ધાન્નપાકાલ્લવણ ઇતિ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

શોણિતસ્ય સ્થાનં યકૃત્પ્લીહાનૌ, તચ્ચ પ્રાગભિહિતં; તત્રસ્થમેવ શેષાણાં શોણિતસ્થાનાનામનુગ્રહં કરોતિ ||૧૬||

તદેવં દોષાન્ પ્રથમદર્શનોક્તાનભિધાય ‘શોણિતચતુર્થૈઃ’ ઇત્યસ્ય દર્શનસ્યાભિપ્રેતં શોણિતસ્થાનં દર્શયન્નાહ- શોણિતસ્યેત્યદિ| પ્રાગભિહિતં શોણિતવર્ણનીય ઉક્તમ્||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ભવતિ ચાત્ર- અનુષ્ણશીતં મધુરં સ્નિગ્ધં રક્તં ચ વર્ણતઃ | શોણિતં ગુરુ વિસ્રં સ્યાદ્વિદાહશ્ચાસ્ય પિત્તવત્ ||૧૭||

શોણિતસ્ય નિદાનલિઙ્ગચિકિત્સાજ્ઞાનાર્થં સ્વલક્ષણં દર્શયન્નાહ,-અનુષ્ણેત્યાદિ| અનુષ્ણશીતમિતિ સાધારણમિત્યર્થઃ| વિસ્રમ્ આમગન્ધિ| વિદાહશ્ચાસ્ય પિત્તવદિતિ પિત્તસ્યેવ; પિત્તસ્ય યેન વસ્તુના યથા ચ વિદાહસ્તેન વસ્તુના તથા ચ વિદાહઃ શોણિતસ્યાપીત્યુક્તમ્||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

એતાનિ ખલુ દોષસ્થાનાનિ; એષુ સઞ્ચીયન્તે દોષાઃ | પ્રાક્ સઞ્ચયહેતુરુક્તઃ | તત્ર સઞ્ચિતાનાં ખલુ દોષાણાં સ્તબ્ધપૂર્ણકોષ્ઠતા પીતાવભાસતા મન્દોષ્મતા ચાઙ્ગાનાં ગૌરવમાલસ્યં ચયકારણવિદ્વેષશ્ચેતિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ | તત્ર પ્રથમઃ ક્રિયાકાલઃ ||૧૮||

પ્રતિપાદિતં નિયમમન્નાહ- એતાનિત્યાદિ|- એષુ સઞ્ચીયન્તે દોષા ઇતિ એષુ સ્થાનેષુ દોષાઃ સઞ્ચયં યાન્તીત્યર્થઃ| કઃ પુનર્દોષાણાં સઞ્ચયે હેતુરિત્યાહ- પ્રાક્ સઞ્ચયહેતુરિતિ|- પ્રાગિતિ ઋતુચર્યાધ્યાયે| સઞ્ચિતાનાં વાતાદીનાં યથાસઙ્ખ્યં લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- તત્ર સઞ્ચિતાનામિત્યાદિ| સંહતીરૂપા વૃદ્ધિશ્ચયઃ, વિલયનરૂપા વૃદ્ધિઃ પ્રકોપઃ| સ્તબ્ધપૂર્ણકોષ્ઠતેતિ કોષ્ઠતાશબ્દઃ સ્તબ્ધપૂર્ણાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, તેન સ્તબ્ધકોષ્ઠતાપૂર્ણકોષ્ઠતે વાયોર્લિઙ્ગં, પીતાવભાસતા મન્દોષ્ણતા ચ પિત્તસ્ય, ગૌરવમાલસ્યં ચ શ્લેષ્મણઃ| એતાનિ સ્તબ્ધપૂર્ણકોષ્ઠતાદિલિઙ્ગાનિ સામાન્યેન સર્વેષામેવ સઞ્ચિતાનામિત્યપિ કેચિન્મન્યન્તે| ચયકારણવિદ્વેષશ્ચેતિ સામાન્યેન સર્વેષાં વાતાદીનામિદં લિઙ્ગમ્| ‘ચયકારણવિદ્વેષશ્ચ’ ઇતિ વાક્યં કેચિન્ન પઠન્તિ| કેચિદાચાર્યા અસ્યાગ્રે ચયપ્રકોપયોર્લક્ષણં શ્લોકેન પઠન્તિ ‘સ્વસ્થાનવૃદ્ધિર્દોષાણામ્’ ઇત્યાદિ| અયં શ્લોકોઽભાવાત્ સમગ્રો ન લિખિત ઇતિ| તત્રેતિ તત્ર વાતાદીનાં સઞ્ચયે| પ્રથમઃ ક્રિયાકાલઃ આદ્યઃ કર્માવસરઃ||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

અત ઊર્ધ્વં પ્રકોપણાનિ વક્ષ્યામઃ | તત્ર બલવદ્વિગ્રહાતિવ્યાયામવ્યવાયાધ્યયનપ્રપતનપ્રધાવનપ્રપીડનાભિઘાતલઙ્ઘનપ્લવનતરણરાત્રિજાગરણભારહરણ- ગજતુરગરથપદાતિચર્યાકટુકષાયતિક્તરૂક્ષલઘુશીતવીર્યશુષ્કશાકવલ્લૂરવરકોદ્દાલકકોરદૂષશ્યામાકનીવાર- મુદ્ગમસૂરાઢકીહરેણુકલાયનિષ્પાવાનશનવિષમાશનાધ્યશનવાતમૂત્રપુરીષશુક્રચ્છર્દિક્ષવથૂદ્ગારબાષ્પવેગવિઘાતાદિભિર્વિશેષૈર્વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે ||૧૯||

કાનિ પુનસ્તાનીત્યાહ- તત્ર બલવદ્વિગ્રહેત્યાદિ| બલવદ્ભિર્વિગ્રહો બલવદ્વિગ્રહઃ, મલ્લાદિભિઃ સહ બાહુયુદ્ધાદિઃ| અતિશબ્દો વ્યાયામાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| વ્યવાયઃ સ્ત્રીસેવા| અભિઘાતો લગુડાદિપ્રહારઃ| લઙ્ઘનં રવેણ ગર્તાદ્યુત્ક્રમણમ્| પ્લવનમ્ ઉત્પ્લુત્યોત્પ્લુત્ય ગમનમ્| પ્રતરણં નદ્યાદીનાં બાહુભ્યાં તરણમ્| અતિચર્યા અત્યટનં, સા ચ ગજાદિભિઃ પદાત્યન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| વરકઃ વરટીકા કુધાન્યવિશેષઃ| ઉદ્દાલકઃ અરણ્યકોદ્રવઃ| નીવારઃ પ્રસાતિકા, ધાન્યમધ્યે રક્તશૂકો ભવતિ; ‘ઉલજીધાન્યમ્’ ઇતિ લોકે| આઢકી તુવરી| હરેણુઃ વર્તુલકલાયઃ| કલાયઃ ત્રિપુટકઃ| નિષ્પાવકઃ રાજશિમ્બિઃ| અનશનમ્ અલ્પભોજનમુપવાસશ્ચ| વિષમાશનં બહ્વલ્પાકાલભોજનમ્| અધ્યશનં સાજીર્ણભોજનમ્| વેગવિઘાતો વેગાવરોધઃ, સ ચ વાતમૂત્રાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ક્ષવથુઃ છિક્કા| બાષ્પશબ્દેન રોદનજલં કથ્યતે| આદિશબ્દાત્ ક્ષુદાદિવેગવિઘાતાદયો ગૃહ્યન્તે||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

સ શીતાભ્રપ્રવાતેષુ ઘર્માન્તે ચ વિશેષતઃ | પ્રત્યૂષસ્યપરાહ્ણે તુ જીર્ણેઽન્ને ચ પ્રકુપ્યતિ ||૨૦||

વાતસ્ય પ્રકોપહેતું પૃથઙ્નિર્દિશન્નાહ- સ શીતેત્યાદિ| સઃ વાયુઃ| શીતે શીતકાલે| અભ્રે મેઘોપલક્ષિતકાલે| પ્રવાતે પ્રકૃષ્ટવાતે કાલે| ઘર્માન્તે વર્ષાકાલે| વિશેષતઃ અતિશયેન| આર્તવં કાલમુક્ત્વાઽઽહ્નિકમાહ- પ્રત્યૂષસ્યપરાહ્ણે ચેતિ| ભુક્તાપેક્ષં કાલમાહ- જીર્ણેઽન્ને ચ પ્રકુપ્યતીતિ||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ક્રોધશોકભયાયાસોપવાસવિદગ્ધમૈથુનોપગમનકટ્વમ્લલવણ- તીક્ષ્ણોષ્ણલઘુવિદાહિતિલતૈલપિણ્યાકકુલત્થસર્ષપાતસીહરિતકશાક- ગોધામત્સ્યાજાવિકમાંસદધિતક્રકૂર્ચિકામસ્તુસૌવીરકસુરાવિકારામ્લફલકટ્વરપ્રભૃતિભિઃ પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે ||૨૧||

પિત્તપ્રકોપણાનિ દર્શયન્નાહ- ક્રોધશોકભયેત્યાદિ| આયાસઃ શરીરપીડા| વિદગ્ધં વિદાહઃ, સ ચ શોથારાગાહારાદિકૃતઃ| વિદાહીતિ યદમ્લોદ્ગારદાહતૃષ્ણાપ્રભૃતીનુદીર્ય કૃચ્છ્રાત્ પાકમુપગચ્છતિ તદ્વિદાહિ| હરિતશાકમિતિ “કુઠેરશિગ્રુસુરસસુમુખાસુરિભૂસ્તૃણાઃ| ચુક્રાકશ્ચુક્રિકા ચેતિ વર્ગં હરિતકં વિદુઃ”- ઇતિ| દધિ સસ્નેહં ગવ્યં દધિ| કૂર્ચિકા વિગ્રથિતં તક્રમ્| મસ્તુ દધિમસ્તુ| સૌવીરકં નિસ્તુષયવત્રિવૃદાદિકૃતં સન્ધાનં ધાન્યામ્લં વા| સુરાવિકારાઃ પૈષ્ટિકાદયઃ| અમ્લફલાનિ આમ્રાતકાદીનિ| કટ્વરમિતિ અસ્નેહં દધિ| અન્યે ભાષન્તે- “સૌવીરામ્લમથાત્યમ્લં કાઞ્જિકં કટ્વરં વિદુઃ| અન્યે તુ તદધોભાગં તક્રં ચાત્યમ્લતાઙ્ગતમ્|| સસ્નેહં દધિજં તક્રમાહુરન્યે તુ કટ્વરમ્”- ઇતિ| પ્રભૃતિશબ્દાચ્ચુક્રાદીનાં ગ્રહણમ્||૨૧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

તદુષ્ણૈરુષ્ણકાલે ચ ઘનાન્તે ચ વિશેષતઃ | મધ્યાહ્ને ચાર્ધરાત્રે ચ જીર્યત્યન્ને ચ કુપ્યતિ ||૨૨||

પિત્તપ્રકોપસ્ય કાલં દર્શયન્નાહ- તદુષ્ણૈરિત્યાદિ| તદિતિ પિત્તમ્| ઉષ્ણૈરિતિ ઉષ્ણત્વમત્ર ઘર્માદિકૃતમ્| ઉષ્ણકાલે ગ્રીષ્મે| ઘનાન્તે શરદિ| આહ્નિકં પિત્તપ્રકોપસ્ય કાલમાહ- મધ્યાહ્ને ઇત્યાદિ| ભુક્તાપેક્ષં પિત્તપ્રકોપસ્ય કાલમાહ- જીર્યત્યન્ને ચ કુપ્યતીતિ| ‘પિત્તપ્રકોપણેષુ મધ્યે શોકભયયોર્વાતપ્રકોપણયોઃ પાઠોઽનાર્ષઃ’ ઇતિ જૈજ્ઝટઃ; સ ચાન્યૈર્નિબન્ધકારૈરનુપહૃતત્વાદસ્માભિરપિ ગૃહીતા ઇતિ||૨૨||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

દિવાસ્વપ્નાવ્યાયામાલસ્યમધુરામ્લલવણશીતસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલાભિષ્યન્દિહાયનકયવકનૈષધેત્કટ- માષમહામાષગોધૂમતિલપિષ્ટવિકૃતિદધિદુગ્ધકૃશરાપાયસેક્ષુવિકારાનૂપૌદકમાંસવસાબિસમૃણાલ- કસેરુકશૃઙ્ગાટકમધુરવલ્લીફલસમશનાધ્યશનપ્રભૃતિભિઃ શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે ||૨૩||

કફપ્રકોપણાનિ નિર્દિશન્નાહ- દિવાસ્વપ્નાવ્યાયામેત્યાદિ| અભિષ્યન્દિ દોષધાતુમલસ્રોતસામતિશયક્લેદપ્રાપ્તિજનનમ્| હાયનકો ઘોટકપુચ્છઃ, સ ચ શાલિવિશેષઃ| યવકઃ શૂકધાન્યવિશેષઃ, તસ્ય ચ યવાકારાસ્તણ્ડુલાઃ| નૈષધઃ ‘કોરક’ ઇત્યાખ્યાયતે, સ ચ ધાન્યવિશેષઃ| ઇત્કટઃ ખગ્ગલી| પિષ્ટં તણ્ડુલપિષ્ટમ્| કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષૈઃ કૃતા યવાગૂઃ| પાયસઃ ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ| બિસં પદ્મમૂલં ‘બિસાણ્ડ’ ઇતિ લોકે| મૃણાલં પદ્મમૂલાત્ સ્થૂલઃ પ્રરોહાઙ્કુરઃ| શૃઙ્ગાટકં જલમધ્યે ત્રિકણ્ટકમ્| મધુરવલ્લીફલમિતિ મધુરફલં તાલનારિકેલાદિ; વલ્લીફલમ્ અલાબૂપ્રભૃતિ, અન્યે કૂષ્માણ્ડકાદીનિ||૨૩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

સ શીતૈઃ શીતકાલે ચ વસન્તે ચ વિશેષતઃ | પૂર્વાહ્ણે ચ પ્રદોષે ચ ભુક્તમાત્રે પ્રકુપ્યતિ ||૨૪||

કફસ્ય કોપકાલવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- સ શીતૈરિત્યાદિ| શીતૈઃ શીતલદ્રવ્યૈઃ| પૂર્વાહ્ણે પ્રથમપ્રહરે| પ્રદોષે રજનીમુખે||૨૪||

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

પિત્તપ્રકોપણૈરેવ ચાભીક્ષ્ણં દ્રવસ્નિગ્ધગુરુભિરાહારૈર્દિવાસ્વપ્નક્રોધાનલાતપશ્રમાભિઘાતાજીર્ણવિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિર્વિશેષૈરસૃક્ પ્રકોપમાપદ્યતે ||૨૫||

દ્વિતીયે દર્શને ‘શોણિતચતુર્થૈઃ’ ઇત્યુક્તેઃ શોણિતસ્ય ચતુર્થસ્ય કોપનાનિ દર્શયન્નાહ- પિત્તેત્યાદિ|- પિત્તપ્રકોપણૈરેવ ચેતિ પિત્તસ્ય શોણિતસમાનત્વાત્| તસ્યૈવ વિશિષ્ટમપિ હેતું દર્શયન્નાહ- અભીક્ષ્ણં દ્રવેત્યાદિ| અભીક્ષ્ણં પુનઃ પુનઃ ‘સેવિતૈઃ’ ઇતિ શેષઃ||૨૫||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

યસ્માદ્રક્તં વિના દોષૈર્ન કદાચિત્ પ્રકુપ્યતિ | તસ્માત્તસ્ય યથાદોષં કાલં વિદ્યત્ પ્રકોપણે ||૨૬||

ન ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણાસ્ય પ્રકોપઃ, કિન્તુ સર્વદા પરતન્ત્રેણૈવ, તત્પ્રતિપાદયન્નાહ- યસ્માદિત્યાદિ| તત્ર વાતદુષ્ટં વાતપ્રકોપકાલે કુપ્યતિ; એવં પિત્તકફદુષ્ટસ્ય રક્તસ્ય પિત્તકફકાલા ઇતિ||૨૬||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

તેષાં પ્રકોપાત્ કોષ્ઠતોદસઞ્ચરણામ્લીકાપિપાસાપરિદાહાન્નદ્વેષહૃદયોત્ક્લેદાશ્ચ જાયન્તે | તત્ર દ્વિતીયઃ ક્રિયાકાલઃ ||૨૭||

તેષાં પ્રકોપલિઙ્ગાનિ દર્શયન્નાહ- તેષાં પ્રકોપાદિત્યાદિ કોષ્ઠતોદસઞ્ચરણે દ્વે વાતસ્ય; સઞ્ચરણમિતિ કોષ્ઠે વાતપરિભ્રમણમિત્યર્થઃ| અમ્લીકાપિપાસાપરિદાહાઃ પિત્તસ્ય; અમ્લીકા અમ્લોદ્ગારઃ, પરિદાહઃ સર્વતોદાહઃ, અન્યેઽપરિદાહ ઇત્યકારપ્રશ્લેષં મન્યન્તે, તત્ર ‘નઞ્’ ઈષદર્થે, યથા ‘અનુદરા કન્યા’ ઇતિ, તેનેષદ્દાહ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અન્નદ્વેષહૃદયોત્ક્લેદૌ કફસ્ય, હૃદયોત્ક્લેદો હૃલ્લાસઃ| દ્વિતીયઃ ક્રિયાકાલ ઇતિ દ્વિતીયશ્ચિકિત્સાવસરઃ||૨૭||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

અત ઊર્ધ્વં પ્રસરં વક્ષ્યામઃ- તેષામેભિરાતઙ્કવિશેષૈઃ પ્રકુપિતાનાં કિણ્વોદકપિષ્ટસમવાય ઇવોદ્રિક્તાનાં પ્રસરો ભવતિ | તેષાં વાયુર્ગતિમત્ત્વાત્ પ્રસરણહેતુઃ સત્યપ્યચૈતન્યે | સ હિ રજોભૂયિષ્ઠઃ; રજશ્ચ પ્રવર્તકં સર્વભાવાનામ્ | યથા- મહાનુદકસઞ્ચયોઽતિવૃદ્ધઃ સેતુમવદાર્યાપરેણોદકેન વ્યામિશ્રઃ સર્વતઃ પ્રધાવતિ, એવં દોષાઃ કદાચિદેકશો દ્વિશઃ સમસ્તાઃ શોણિતસહિતા વાઽનેકધા પ્રસરન્તિ | તદ્યથા- વાતઃ, પિત્તં, શ્લેષ્મા, શોણિતં, વાતપિત્તે, વાતશ્લેષ્માણૌ, પિત્તશ્લેષ્માણૌ, વાતશોણિતે, પિત્તશોણિતે, શ્લેષ્મશોણિતે, વાતપિત્તશોણિતાનિ, વાતશ્લેષ્મશોણિતાનિ, પિત્તશ્લેષ્મશોણિતાનિ, વાતપિત્તકફાઃ, વાતપિત્તકફશોણિતાનીતિ; એવં પઞ્ચદશધા પ્રસરન્તિ ||૨૮||

અત ઊર્ધ્વં પ્રકોપવિશેષમેવ પ્રસરાખ્યં દર્શયન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તેષાં વાતપિત્તશ્લેષ્મણામ્| એભિરાતઙ્કવિશેષૈઃ પ્રકુપિતાનામિતિ પૂર્વોક્તૈર્બલવદ્વિગ્રહાદિભિઃ, કોષ્ઠતોદસઞ્ચરણાદિભિર્વા| કથં તે પ્રસરન્તીત્યત આહ- કિણ્વોદકપિષ્ટેત્યાદિ| અન્યોન્યગુણાનુપ્રવેશાદ્યથા કિણ્વોદકપિષ્ટાનામુદ્રેકઃ, એવં દુષ્ટિહેતૂનાં સમવાયે વાતાદીનામુદ્રેકો ભવતિ; કિણ્વં સુરાબીજં, પિષ્ટં તણ્ડુલપિષ્ટં, સમવાયઃ સંયોગઃ| કુતો દોષાણાં મધ્યે વાયુરેવ પ્રસરણહેતુરિત્યાહ- તેષાં વાયુર્ગતિમત્ત્વાદિત્યાદિ| સ હિ રજોભૂયિષ્ઠ ઇતિ સઃ વાયુઃ, હિ યસ્માદર્થે, રજોભૂયિષ્ઠઃ ‘રજોબહુલો વાયુઃ’ (શા. અ. ૧) ઇત્યુક્તત્વાત્| સર્વભાવાનાં સર્વપદાર્થાનામ્| એતેન વાયોર્ગતિમત્ત્વે હેતુરુક્તઃ| પ્રસરસ્ય પુનર્દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા મહાનુદકસઞ્ચયોઽતિપ્રવૃદ્ધ ઇત્યાદિ| સેતુમવદાર્યેતિ પાલીં ભિત્ત્વા| તમેવ સંયોગિનાં સંયોગસઙ્ખ્યયા દર્શયન્નાહ- તદ્યથા- વાતઃ, પિત્તમિત્યાદિ||૨૮||

Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30

કૃત્સ્નેઽર્ધેઽવયવે વાઽપિ યત્રાઙ્ગે કુપિતો ભૃશમ્ | દોષો વિકારં નભસિ મેઘવત્તત્ર વર્ષતિ ||૨૯|| નાત્યર્થં કુપિતશ્ચાપિ લીનો માર્ગેષુ તિષ્ઠતિ | નિષ્પ્રત્યનીકઃ કાલેન હેતુમાસાદ્ય કુપ્યતિ ||૩૦||

તેષામેકદેશપ્રસરણેન દૃષ્ટાન્તેનૈકદેશે વિકારં દર્શયન્નાહ- કૃત્સ્ને ઇત્યાદિ| યત્રાઙ્ગે ઇતિ અત્રાઙ્ગશબ્દેન શિરોબાહુજઙ્ઘાઃ કથ્યન્તે| કિંવિશિષ્ટેઽઙ્ગે? ઇત્યાહ- કૃત્સ્ન ઇત્યાદિ|- કૃત્સ્ને સમસ્તે, અર્ધે ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્, અવયવે ચિબુકચરણાદૌ| પ્રસૃતોઽપિ કોઽપિ કોપાલ્પત્વાન્ન સહસા વિકારકારીતિ દર્શયન્નાહ- નાત્યર્થમિત્યાદિ| લીન એકદેશસ્થિતઃ| નિષ્પ્રત્યનીકા નિષ્પ્રતિક્રિયઃ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 29 (31) · Śloka 31

તત્ર વાયોઃ પિત્તસ્થાનગતસ્ય પિત્તવત્ પ્રતીકારઃ, પિત્તસ્ય ચ કફસ્થાનગતસ્ય કફવત્, કફસ્ય ચ વાતસ્થાનગતસ્ય વાતવત્ ; એષ ક્રિયાવિભાગઃ ||૩૧||

તત્ર પ્રસરેણાન્યદોષસ્થાનગતસ્ય દોષસ્ય સ્થાનિવત્ પ્રતીકારાતિદેશં દર્શયન્નાહ- તત્ર વાયોઃ પિત્તસ્થાનેત્યાદિ||૩૧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

એવં પ્રકુપિતાનાં પ્રસરતાં વાયોર્વિમાર્ગગમનાટોપૌ, ઓષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ પિત્તસ્ય, અરોચકાવિપાકાઙ્ગસાદાશ્છર્દિશ્ચેતિ શ્લેષ્મણો લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તત્ર તૃતીયઃ ક્રિયાકાલઃ ||૩૨||

તેષાં પ્રસરણલિઙ્ગાનિ દર્શયન્નાહ- એવં પ્રકુપિતાનામિત્યાદિ| પ્રસરપ્રસ્તાવેઽત્ર પ્રકુપિતાનામિતિ યત્ કૃતં તત્ પ્રકોપવિશેષ એવ પ્રસર ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| પ્રકોપપ્રસરયોશ્ચ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે- સ્ત્યાનસ્ય સર્પિષઃ ક્વાથ્યમાનસ્ય પ્રથમં સઞ્ચલનમાત્રમેવ પ્રકોપઃ, તસ્યૈવ ચાતિક્વાથ્યમાનસ્ય ફેનમણ્ડલેનોત્સર્પતા દેશાન્તરસરણમિવ પ્રસરઃ| વાયોર્વિમાર્ગગમનેત્યાદિ| વિમાર્ગગમનાટોપૌ વાયોઃ; વાયોઃ; પ્રકૃતવાયુમાર્ગાદન્યો વિમાર્ગઃ, આટોપો રુજાપૂર્વક ઉદરક્ષોભઃ| ઓષાદીનિ પિત્તસ્ય; ઓષ એકદેશિકો દાહઃ, ચોષઃ ચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ, ધૂમાયનં ધૂમોદ્વમનમિવ| કેચિદોષચોષૌ ન પઠન્તિ, ‘દાહો ધૂમાયનં પિત્તસ્ય’ ઇતિ ચ પઠન્તિ| અરોચકાદયઃ કફસ્ય; અઙ્ગસાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| અવિપાકાઙ્ગસાદૌ કેચિન્ન પઠન્તિ, ‘અરોચકશ્છર્દિશ્ચ’ ઇત્યેતદેવ ચ પઠન્તિ| તત્ર પ્રસરં યાવદ્દોષાણામેવ હેતુલિઙ્ગચિકિત્સા, તદનન્તરં વ્યાધેરિતિ||૩૨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

અત ઊર્ધ્વં સ્થાનસંશ્રયં વક્ષ્યામઃ | એવં પ્રકુપિતાતાંસ્તાઞ્ શરીરપ્રદેશાનાગમ્ય તાંસ્તાન્ વ્યાધીન્ જનયન્તિ | તે યદોદરસન્નિવેશં કુર્વન્તિ તદા ગુલ્મ વિદ્રધ્યુદરાગ્નિસઙ્ગાનાહવિસૂચિકાતિસારપ્રભૃતીઞ્જનયન્તિ; બસ્તિગતાઃ પ્રમેહાશ્મરીમૂત્રાઘાતમૂત્રદોષપ્રભૃતીન્; મેઢ્રગતા નિરુદ્ધપ્રકશોપદંશશૂકદોષપ્રભૃતીન્; ગુદગતા ભગન્દરાર્શઃપ્રભૃતીન્; વૃષણગતા વૃદ્ધીઃ; ઊર્ધ્વજત્રુગતાસ્તૂર્ધ્વજાન્; ત્વઙ્મંસશોણિતસ્થાઃ ક્ષુદ્રરોગાન્ કુષ્ઠાનિ વિસર્પાંશ્ચ; મેદોગતા ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડાલજીપ્રભૃતીન્; અસ્થિગતા વિદ્રધ્યનુશયીપ્રભૃતીન્; પાદગતાઃ શ્લીપદવાતશોણિતવાતકણ્ટકપ્રભૃતીન્; સર્વાઙ્ગગતા જ્વરસર્વાઙ્ગરોગપ્રભૃતીન્; તેષામેવમભિસન્નિવિષ્ટાનાં પૂર્વરૂપપ્રાદુર્ભાવઃ ; તં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ | તત્ર પૂર્વરૂપગતેષુ ચતુર્થઃ ક્રિયાકાલઃ ||૩૩||

પ્રસૃતાનાં પુનર્દોષાણાં સ્રોતોવૈગુણ્યાદ્યત્ર સઙ્ગઃ સ સ્થાનસંશ્રયઃ, તં નિર્દિશન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તત્ર સ્રોતોવૈગુણ્યાદ્યત્ર સક્તા યાન્ યાન્ રોગાન્ કુર્વિન્તિ તાંસ્તાન્ નિર્દેષ્ટુમાહ- તે યદોદરસન્નિવેશમિત્યાદિ| સન્નિવેશં સમ્યક્સ્થિતિમ્| પ્રભૃતિગ્રહણાત્ પ્રવાહિકાવિલમ્બિકાપ્રભૃતયઃ| જત્રુ ગ્રીવામૂલમ્| ત્વઙ્માંસશોણિતસ્થા ઇતિ ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસો વિવક્ષિતઃ| મેદોગતદોષવ્યાધિપાઠાનન્તરં ‘અસ્થિગતા વિદ્રધ્યાદિન્’ ઇતિ પાઠો યુક્તઃ, સૂત્રે ચાદર્શનાત્ સમગ્રો ન લિખિતઃ| મજ્જશુક્રગતાનાં દોષાણાં વ્યાધયો ન નિર્દિષ્ટાઃ, સ્વલ્પત્વાત્ કાદાચિત્કત્વાચ્ચેતિ| સર્વાઙ્ગગતા ઇત્યાદિ સર્વાઙ્ગરોગઃ સર્વાઙ્ગવાતવ્યાધિઃ, પ્રમેહપાણ્ડુરોગશોષાદયો વા| સૂક્ષ્મત્વાત્ સ્થાનસંશ્રયસ્ય ન પૃથગુક્તં લક્ષણં, નાપિ ક્રિયાકાલ ઇતિ| અભિસન્નિવિષ્ટાનામ્ અત્યર્થં સન્નિવેશં કૃતવતામ્| પૂર્વરૂપપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ ‘વ્યાધેઃ’ ઇતિ શેષઃ| કિં તત્ પૂર્વરૂપમિતિ પૃષ્ટો વ્યાધિભેદબાહુલ્યેન પૂર્વરૂપભેદબાહુલ્યાત્ સાક્ષાન્નિર્દેશેન દર્શયિતુમશક્યમિત્યતિદેશેન દર્શયન્નાહ- તં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ; તં પૂર્વરૂપપ્રાદુર્ભાવં, રોગે રોગે પ્રતિવક્ષ્યામ ઇત્યર્થઃ, ન પ્રતિદોષં ચયાદિલિઙ્ગવદિત્યર્થઃ| પૂર્વરૂપગતેષ્વિતિ ગતેષુ જ્ઞાતેષુ; ‘પૂર્વરૂપેષુ વર્તમાનેષુ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| ચતુર્થઃ ક્રિયાકાલ ઇતિ ચતુર્થશ્ચિકિત્સાવસરઃ| ચિકિત્સા ચાત્ર દોષસ્ય દૂષ્યસ્ય ચેત્યુભયાશ્રિતા||૩૩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

અત ઊર્ધ્વં વ્યાધેર્દર્શનં વક્ષ્યામઃ- શોફાર્બુદગ્રન્થિવિદ્રધિવિસર્પપ્રભૃતીનાં પ્રવ્યક્તલક્ષણતા જ્વરાતીસારપ્રભૃતીનાં ચ | તત્ર પઞ્ચમઃ ક્રિયાકાલઃ ||૩૪||

વ્યાધેઃ પ્રવ્યક્તં રૂપં વ્યક્તિઃ, તાં દર્શયન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| વ્યાધેર્દર્શનં વ્યાધ્યુપલબ્ધિઃ, શોફાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ પ્રવ્યક્તલક્ષણતા વ્યક્તિઃ; પ્રવ્યક્તલક્ષણતા ચ વ્યાધિજાતિલક્ષણકથનં; તદ્યથા- શોફાર્બુદાદીનાં ત્વઙ્માંસસ્થાનસ્ય દોષસ્ય સઙ્ઘાતતા, તથા સન્તાપલક્ષણો જ્વરઃ, સરણલક્ષણોઽતીસારઃ, પૂરણલક્ષણમુદરમિતિ| અત્ર વ્યાધેઃ પ્રત્યનીકૈવ ચિકિત્સા||૩૪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

અત ઊર્ધ્વમેતેષામવદીર્ણાનાં વ્રણભાવમાપન્નાનાં ષષ્ઠઃ ક્રિયાકાલઃ, જ્વરાતિસારપ્રભૃતીનાં ચ દીર્ઘકાલાનુબન્ધઃ | તત્રાપ્રતિક્રિયમાણેઽસાધ્યતામુપયાન્તિ ||૩૫||

વ્યક્તિમભિધાય ભેદં કથયન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| એતેષાં શોફાદીનામિત્યર્થઃ| અવદીર્ણાનાં વિદરણઙ્ગતાનાં ભિન્નાનામિત્યર્થઃ| અવદીર્ણત્વં ચ શોફાદીનાં વિશેષલક્ષણં, તચ્ચ ભેદઃ| વ્રણભાવમાપન્નાનામિતિ યત એવ વિદીર્ણા અત એવ વ્રણત્વં ગતા ઇત્યર્થઃ| જ્વરાતીસારપ્રભૃતીનાં ચ દીર્ઘકાલાનુબન્ધ ઇતિ યથા વ્યક્તિપ્રસ્તાવે જ્વરાદીનાં સન્તાપસરણપૂરણાદિકં સામાન્યલક્ષણમુક્તં, તથાઽત્ર ભેદપ્રસ્તાવાદ્વિશેષલક્ષણં દીર્ઘકાલાનુબન્ધો જ્વરાદિજાતિષુ ભેદ ઇતિ જ્ઞાતવ્યઃ| કેચિદત્ર ‘દીર્ઘકાલાનુબન્ધો ન પ્રતિવ્યાધિજાતિષુ સમ્ભવતીતિ વાતાદિલક્ષણભેદાદ્ભિન્નત્વં ભેદઃ’ ઇત્યાચક્ષતે, યથા- અષ્ટાનાં જ્વરાણામિત્યાદિ| અત્ર પક્ષે દીર્ઘકાલાનુબન્ધ ઇતિ સ્વરૂપકથનમ્, એતેન સઞ્ચયાદિષ્વપ્રતીકારાદ્દીર્ઘકાલાનુબન્ધોઽસાધ્યતા ચ ભવતીત્યુક્તમ્| પૂર્વાસુ ગતિષ્વપ્રતીકારેઽપિ પ્રતીકારાવસરોઽસ્ત્યેવ, અત્ર તૂત્તરગત્યભાવાત્ પશ્ચાત્ પ્રતીકારાશા નાસ્ત્યેવેતિ દર્શયન્નાહ- તત્રાપ્રતિક્રિયમાણ ઇત્યાદિ|- તત્રેતિ ભેદે ઇત્યર્થઃ||૩૫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

ભવન્તિ ચાત્ર- સઞ્ચયં ચ પ્રકોપં ચ પ્રસરં સ્થાનસંશ્રયમ્ | વ્યક્તિં ભેદં ચ યો વેત્તિ દોષાણાં સ ભવેદ્ભિષક્ ||૩૬||

અતીતં સઙ્ક્ષિપ્ય સઙ્ગ્રહં પ્રતિપાદયન્નાહ- સઞ્ચયં ચ પ્રકોપં ચેત્યાદિ| ચકારેણ સઞ્ચયાદિહેતુસ્થાનાદ્યનુક્તં સર્વં સમુચ્ચીયતે||૩૬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

સઞ્ચયેઽપહૃતા દોષા લભન્તે નોત્તરા ગતીઃ | તે તૂત્તરાસુ ગતિષુ ભવન્તિ બલવત્તરાઃ ||૩૭||

યથાપૂર્વં પ્રતીકારાલ્પત્વં યથોત્તરં પ્રતિકારબાહુલ્યં દર્શયન્નાહ- સઞ્ચયેઽપહૃતા દોષા ઇત્યાદિ| તેષામપહરણં ચ બહુદોષે શોધનં, મધ્યદોષે લઙ્ઘનપાચનમ્, અલ્પદોષે સંશમનમિતિ||૩૭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

સર્વૈર્ભાવૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ દ્વાભ્યામેકેન વા પુનઃ | સંસર્ગે કુપિતઃ ક્રુદ્ધં દોષં દોષોઽનુધાવતિ ||૩૮||

ઇદાનીં સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ પ્રસરાભિહિતેંઽશાંશબલવિકલ્પેનાનુબન્ધાનુબન્ધિભાવં ચિકિત્સાર્થં દર્શયન્નાહ- સર્વૈર્ભાવૈસ્ત્રિભિર્વેત્યાદિ| અનુધાવતિ અનુલગ્નો ભવતિ| કોઽસૌ? દોષઃ, કિંવિશિષ્ટઃ? કુપિતઃ, કૈઃ કૃત્વા? ભાવૈઃ, કોઽર્થઃ? સ્વભાવૈઃ રૂક્ષોષ્ણસ્નિગ્ધાદિભિઃ, કતિસઙ્ખ્યોપેતૈઃ? ત્રિભિઃ, ન કેવલં ત્રિભિઃ દ્વાભ્યામેકેન વા; એતેન ત્ર્યાદિસ્વભાવકુપિતોઽપ્રધાનોઽનુબન્ધભૂતઃ પ્રધાનદોષમર્ગાનુલગ્નો ભવતીત્યુક્તમ્| કમનુધાવતિ? ઇત્યાહ- દોષં, કિંવિશિષ્ટં? ક્રુદ્ધં પ્રકોપં ગતં, કૈઃ કૃત્વા? ભાવૈઃ, કતિસઙ્ખ્યૈઃ? ઇત્યાહ- સર્વૈઃ, કોઽર્થઃ? સમસ્તૈઃ રૂક્ષોષ્ણસ્નિગ્ધાદિભિઃ, એતેન સર્વભાવક્રુદ્ધઃ પ્રધાનભૂતો વ્યક્તલિઙ્ગોઽનુબન્ધ્યો દોષ ઉક્તઃ| ક્વ? સંસર્ગે, કોઽર્થઃ? દોષદ્વયસંયોગે| અત્રાપ્યેવમુક્તં ભવતિ- યદા કિલ દોષદ્વયસંસર્ગો ભવતિ તદા પ્રધાનસ્યાનુબન્ધ્યભૂતસ્ય દોષસ્ય ચિકિત્સા કર્તવ્યા, તત્પ્રશમાદેવાપ્રધાનસ્યાનુબન્ધભૂતસ્ય પ્રશમો ભવિષ્યતીતિ; યદા તુ સર્વૈર્ભાવૈઃ કુપ્યન્તિ તદા સર્વે પ્રધાનભૂતાઃ પરસ્પરમનુબન્ધ્યભૂતાશ્ચ ભવન્તિ, એવં ચ સમસન્નિપાતો ભવતિ, તદા પિત્તમુપચરણીયમ્| અન્યે તુ સર્વૈર્ભાવૈરિત્યત્ર ‘ભાવા વ્યાધિહેતવઃ; તે ચાહારવિહારદેશકાલાશ્ચત્વારઃ’ ઇતિ વર્ણયન્તિ| અપરે તુ રસગુણવીર્યવિપાકાંશ્ચતુરો ભાવાન્ કથયન્તિ| દ્રવ્યગુણકર્માણિ ભાવા ઇતિ ચરકવ્યાખ્યાતારો ભટ્ટારકહરિચન્દ્રપ્રભૃતયઃ પ્રતિપાદયન્તિ| અન્યે તુ ‘સર્વૈર્ભાગૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર, વાતસ્ય રૂક્ષલઘુવિશદવિષ્ટમ્ભા ભાગાઃ, પિત્તસ્ય તીક્ષ્ણદ્રવપૂતિનીલપીતા ભાગાઃ, શ્લેષ્મણઃ શીતગુરુપિચ્છિલસ્નિગ્ધાદયો ભાગાઃ; તત્ર વાતાદયો યદા સર્વૈસ્ત્રિભિર્દ્વાભ્યામેકેન વા ભાગેન કુપ્યન્તિ તદા તાવદ્ભિસ્તદ્વિપરીતૈર્ભાગૈશ્ચિકિત્સા કર્તવ્યા| તત્ર શ્લેષ્મણઃ ક્ષયે બલવદ્વિગ્રહાદિભિઃ ક્રિયમાણે યદા રૂક્ષો ભાગો વાતસ્ય કુપ્યતિ તદા સ્નિગ્ધેનૈકેન ભાગેન તદ્વિપરીતેન પ્રતિકર્તવ્યઃ; યદા તુ રૂક્ષશીતૌ દ્વૌ ભાગૌ કુપ્યતસ્તદા સ્નિગ્ધોષ્ણાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાગાભ્યાં ચિકિત્સ્ય ઇત્યાદિ| સર્વૈર્વેતિ સ્વયમૂહ્યમ્| સંસર્ગે દોષદ્વયસંયોગે ઇત્યર્થઃ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યદા ક્રુદ્ધં દોષં કુપિતોઽનુગચ્છતિ તદા સંસર્ગો ભવતિ; સ ચ સંસર્ગો દ્વિધા ભવતિ- પ્રકૃતિસમસમવેતતયા, વિકૃતિવિષમસમવેતતયા ચ; તત્ર યદા વાયુપિત્તયોઃ સંસર્ગસ્તદા શોષણાત્મકતયા સ્વભાવસદૃશેન પિત્તેન વાયુઃ સમવેત ઇતિ પ્રકૃતિસમસમવેત ઉચ્યતે, યદા તુ પિત્તશ્લેષ્મણોઃ સંયોગસ્તદા પિત્તમુષ્ણં શીતેન શ્લેષ્મણા યુક્તમતઃ સ્વભાવવિપરીતેન સમવેત ઇતિ વિકૃતિવિષમસમવેત ઉચ્યતે||૩૮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

સંસર્ગે યો ગરીયાન્ સ્યાદુપક્રમ્યઃ સ વૈ ભવેત્ | શેષદોષાવિરોધેન સન્નિપાતે તથૈવ ચ ||૩૯||

સંસર્ગસન્નિપાતયોશ્ચિકિત્સાસૂત્રમાહ- સંસર્ગે ઇત્યાદિ| ગરિયાનિતિ ગુરુતરઃ| કથમુપક્રમણીય ઇત્યાહ- શેષદોષાવિરોધેનેતિ|- યથા ન કુપ્યતીત્યર્થઃ| સંસર્ગક્રિયાં સન્નિપાતેઽપ્યતિદેષ્ટુમાહ- સન્નિપાતે તથૈવ ચેતિ| નનુ, યદિ શેષદોષાવિરોધેન સંસર્ગે યો ગરીયાન્ સોપક્રમ્યસ્તર્હિ કથમિદમુચ્યતે- “શમયેત્ પિત્તમેવાદૌ જ્વરેષુ સમવાયિષુ| દુર્નિવારતમં તદ્ધિ જ્વરાર્તેષુ વિશેષતઃ” (ઉ.૩૯); તથા- “સમવાયે હિ દોષાણાં પૂર્વં પિત્તમુપાચરેત્| જ્વરે ચૈવાતિસારે ચ, સર્વત્રાન્યત્ર મારુતમ્”- (ઉ.૪૦) ઇતિ| સત્યં, સમસન્નિપાતમાશ્રિત્ય તત્રોક્તં, ન પુનરન્યાન્ દ્વાદશેતિ ન દોષઃ||૩૯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

વૃણોતિ યસ્માદ્રૂઢેઽપિ વ્રણવસ્તુ ન નશ્યતિ | આદેહધારણાત્તસ્માદ્વ્રણ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ||૪૦||

કથં પુનરયં શરીરૈકદેશોત્થો દોષસઙ્ઘાતો વ્રણ ઇત્યુચ્યત ઇત્યાહ- વૃણોતીત્યાદિ| સ વૃણોતિ આચ્છાદયતિ યસ્માત્ તસ્માત્ ‘વ્રણ’ ઇતિ; અથવા વ્રણવસ્તુ વ્રણચિહ્નં, રૂઢેઽપિ ન નશ્યતિ તથૈવાસ્તે આદેહધારણાત્ યાવજ્જીવં, તસ્માત્ ‘વ્રણ’ ઇતિ||૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 21

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્રણપ્રશ્નાધ્યાયો નામૈકવિંશોધ્યાયઃ ||૨૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને એકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||